Ludger/Liudger
Ludger werd omstreeks 744 te Wierum bij Dockum geboren. Hij had in Utrecht het onderwijs genoten van Gregorius. Ludger heeft ijverig meegewerkt met het verspreidden van het christelijk geloof onder de Friezen en Saksen. Door zijn toedoen was de kerk te Deventer herbouwd, werd er een dorpskerk in z'n geboorteplaats gesticht en werd de afgodstempel in Helwerd bij Rottum (Hunsego) van zijn aanzien beroofd.
Ludger reisde geruime tijd door Humsterland, Hunsego, Fivelgo, Reiderland en Borkum. Overal predikte en doopte hij. Karel vroeg hem op een gegeven moment om het bisdom van Mimigernford of Münster te gaan leiden. Hier won hij het vertrouwen van de mensen, omdat hij al zijn bezittingen en dat van het bisdom inzette voor de armen en werken van liefde. Ook toen hij verheven werd tot bisschop, bleef hij in de streken tussen de Lauwers en de Eems actief met bekeren. Hierdoor kreeg hij de erenaam van apostel der Groningers.
Ludger overleed 26 maart 809 (van der Aa/Biographisch, p. 701-704).
Anderen geven aan dat Liudger bij Suecsnon, Zuilen aan de Vecht werd geboren. (Diekamp/Liudgeri, p. IX)
Verder zijn er ook die 742 als geboortejaar aanhouden, wat meer aannemelijk is. (Ludgerkring)
Ook de zoektocht van Weetgierig op de discussiepagina Nifterlaca heeft ook een mooie benadering. Via de bronnen komt ook "Zuylen an der Vecht", gevolgd door Zwezen (een Voormalig gehucht op de Zwezer Eng, vlakbij Zuylen) in zicht. Verondersteld wordt dat dit het "Suecsnon" is "waar" volgens een 10de eeuwse abdij-goederenlijst Liudger zou zijn geboren. Vervolgens komt er een vage verwijzing naar "Handboek der middel-nederlandsche geographie" van L.Ph.C. van den Bergh. In dit oorspronkelijke in 1852 uitgekomen en hier gebruikte handboek "naar de Bronnen Bewerkt" kan ik op pagina 169 en 272 iets vinden. Noot 27 rept over Swegion - Rudinhem, (A. en M.) Suegon, (H.) Suegsnon. Beide plaatsen zijn onbekend of het eerste moest Zwezereng zijn, eene buurschap bij Zuilen. Noot 28 Suesna, misschien Sulesna, (A.) Suegsna, (H.) Suesna, (M.) Suigna. Het is het dorp Zuilen aan de Vecht. In Altfridi vita S. Lugeri (Pertz Mon. Germ II.) heet het "Sualisna juxta Trajectum". uitgaven (A.) Asch van Wijck, (H.) Heda, (M.) Mieris
Verder gaat deze zoektocht naar de bron Altfridi, Vita Sancti Liudgeri waar we op pagina 405 lezen, dat hier Suabsna staat, met als extra in rhythmica vita Sualisna dicitur, in MS. Budic. Suahsna.. In dit vita valt te lezen dat Suabsna 'naast Traiectum' ligt.
Wanneer we bij de kaartendatabase van de RUG gaan zoeken op Traiect*, vinden we onder ander dat 'Traiectvm = Wtrech' met een kaart erbij. De tweede titel boven de kaart uit 1743 luidt volgens de titelbeschrijving: Nova tabula dioeceseos Traiectinae.
De discussie is echter nog niet afgelopen!

Ook de bisdommen van Osnabrück en Seligenstadt (Salingstede) kregen Friezen aan het hoofd, namelijk Wilko en Hildebrand.
De eerste opvolgers van Albrik in Utrecht waren ook van Fries bloed. Theodard bestuurde het bisdom van Utrecht er van 784-790, Harmokar van 790-806 en Rixfried van 806-828 (Witkamp I, p. 138).
Verder hebben we tussen 828-838 nog Bisschop Frederik. Hij was de opvolger van Rixfried. Men denkt dat hij een achterkleinzoon van Radboud I is en uit Sexbierum bij Harlingen kwam. Frederik moest op een gegeven moment naar Walcheren om een einde te maken aan de huwelijken van broers en zussen en zelfs van zonen met hun moeders. Bisschop Frederik werd 18 juni 838 door een bediende van Judith doodgestoken, omdat deze haar relatie met Graaf Bernard van Barcelona had bekend gemaakt.

Lex Frisionum In het "Groot Placaat en charter-boek van Vriesland", uitgegeven door G.F. thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (Leeuwarden 1768-1793; 5 delen) is het enige algemene oorkondeboek betreffende de provincie Friesland. Hierin is vanaf pagina 1 de Lex Frisionum/Vriesen wet in twee talen te lezen.

Lex Frisionum
Een belangrijk initiatief van Karel de Grote was, om alle volksrechten van de gebieden dat hij veroverd had, te laten opschrijven. Voor het Friese gebied zullen er waarschijnlijk verschillende versies zijn geweest. Tussen Zwin en Vlie, tussen Vlie en Lauwers en tussen Lauwers en Weser waren er waarschijnlijk verschillende varianten van de Lex Frisionum. Dan hebben we nog de Ewa quae se ad Amorem habet, "de wet die bij de Amor geldt" voor het rivieren gebied; de Lex Saxonum voor het oostelijk deel van ons huidige land. Het Frankische recht, voor Zuid-Nederland en voor de Franken, was het al eerder opgetekend in respectievelijk Lex Salica en Lex Ribuaria.
Dat al deze verschillende rechtspraakvormen al ingewikkeld waren en er ook nog rekening gehouden moest worden met kerkelijk recht en immuniteiten, vormen van belastingheffing, politie (van kerk en staat). Om deze complexe materie te ontwijken, werd -volgens sommigen in het Frankische rijk ontwikkelende- personaliteitsbeginsel ingevoerd en ontwikkeld. Dit hield in dat een Fries in Nijmegen volgens het Friese recht berecht moest worden (Blok, p. 91-93).
Verder zijn er ook van andere gebieden vroege rechtsteksten bekend: Op de Britse eiland van de eerste Kentse koningen, waarvan de oudste die van koning Æthelberht (ca. 590-616), geschreven in de volkstaal.
Deze verzamelde teksten horen allen bij de Leges Barbarorum, de wetten van enkele Germaanse volkeren binnen de Merovingische en Karolingische invloedssfeer.

De Lex Frisionum bestaat uit een hoofdtekst en een ‘toevoeging van de wijze mannen’ Additio sapientum, de wondlijst of compensatielijst. Deze twee wijze mannen waren Wlemar en Saxmund. Deze wondlijst is veruit de langste of uitgebreidste lijst van de bekende lijsten (Nijdam/Lichaam, p. 67-68).
Mogelijke oorzaken van of argumenten voor de lengte van deze boetelijst zijn:
"Dankzij de autonomie onderhielden de Friezen een eigen rechtssysteem. De boeteregisters waren tegelijkertijd een uiting van de ideologie van de Friese Vrijheid – want onderdeel van het Friese recht – en een instrument om vetes te beëindigen of met behulp van een rechtszaak te voorkomen" (Nijdam/Lichaam, p. 26).
"Het mechanisme [van compenseren/boetelijsten] floreert echter in een samenleving zonder een sterke (centrale) overheid – dus waar de staat niet het geweldsmonopolie bezit – en waar vrije mannen samen de rechtsstaat vormen" (Nijdam/Lichaam, p. 53).
"In middeleeuws Friesland ontbrak namelijk een centrale overheid met een ontwikkeld justitieel en politioneel apparaat, die actief misdadigers vervolgde, boetes oplegde en toezag op het betalen ervan" (Nijdam/Lichaam, p. 61).
We zien dat de Friezen ook hierin een uitzonderingssituatie vormen met de rest van de volkeren uit zijn omgeving. Deze hebben naast een overheersende staat en machthebber en naast politie ook nog eens een kerkelijke (mogen we zeggen religieuze politie) met bijbehorende regels en wetten.

We moeten vervolgens vijf eeuwen geduld hebben, voordat er een schriftelijk vervolg komt onder het kopje Oudfriese Boeteregisters.

Had Witkamp het over een hiërarchische indeling van vrijgeborene (met grootgrondbezitters als adelstand), de onvrijen/laten/lijfeigenen (de krijgsgevangen en hun nazaten), en de vrijgelatene. Nijdam haalt uit de Lex Frisionum onder andere de edele (nobilis), vrijen (liberes) en halfvrijen (lites) en slaven (servi) (Nijdam/Redbad, p. 19).
In het boetegedeelte over doodslag 1 - 10 wordt gesproken over Edelman (nobilis), Vryman (liberum), Laat (litum) en 11 Slaaf (feruus), waarbij opgemerkt kan worden dat de slaaf uit alle geledingen een Heer kan hebben.
> Het lijkt erop dat deze twee niet helemaal hetzelfde zijn. Vooral bij de de onvrijen/laten/lijfeigenen (de krijgsgevangen en hun nazaten) en de vrijgelatene gaat mank met Laat (litum) en Slaaf (feruus). Zal de Lex Frisionum onder invloed van de Franken dan toch anders geïnterpreteerd moeten worden? Want de vrijgelatene kan ik niet als Slaaf (feruus) zien. Terwijl de Laat (litum) tekstueel wel overeenkomt met onvrijen/laten/lijfeigenen (de krijgsgevangen en hun nazaten), terwijl ik deze wel als Slaaf (feruus) zou kunnen zien.
Daarnaast vraag ik me af in hoeverre in deze periode al sprake is -in de Friese landen- van grootgrondbezitters en daaraan gekoppelde adelstand/Edelman (nobilis). Dit lijkt me dan meer een invloed uit het Frankenland, waarin dit wel veelvuldig voorkwam.

de Denen
In 806 vond Karel het tijd om de deling onder zijn drie zonen van zijn rijk te bespreken. In Diedenhoven (Thionville) aan de Moezel kwamen de rijksgroten en de drie zonen Karel, Lodewijk en Peppin samen.
Hier werd waarschijnlijk ook het gevaar uit het noorden besproken. Want ondanks dat de Saksen nu onder het Frankische Rijk viel, sommige werkten met de Denen samen, om invallen over land en zee te plegen. Ook Friesland kreeg met de plunderingen te maken. In september 807 werden de Friesche dorpen Westerwierum en Dijkshorne in de as gelegd. In 808 volgden Ezonstad en andere plaatsen aan het Vlie. In 810 werden, behalve het ontluikende Groningen, vele naburige eilanden en streken geheel uitgeplunderd en vernield (Witkamp I, p. 138).
De dapperheid van de Friezen deed niettemin de deense rovers die overwinningen duur verkopen. Ook Karel en diens zoon en naamgenoot Karel dreven de aanvallers terug. In 811 werd er tussen de Denen en Franken overeengekomen dat voortaan de Eider de grens is tussen de twee rijken.

In 800 had Karel de Grote langs de kust een vloot gelegd en wachtposten ingericht. Dit voorkwam echter niet de grote inval van de Denen in 810. Of deze verdediging er ook aan de Friese kust lag of niet werkte, wordt mij niet duidelijk. Karel gaf in ieder gevel de opdracht weer een vloot te formeren en schepen te leggen "in alle rivieren die vanuit Gallië en Noord-Germanië in de oceaan stromen"en plaatste bij alle havens en bevaarbare riviermoningen wachtposten (Blok, p. 83).

Lodewijk de Vrome
28 januari 814 overleed Karel de Grote en nam Lodewijk als 36-jarige midden-Europa van zijn vader over.
Had Karel geprobeerd het Friesche en Saksische verzet proberen te breken, door het erfrecht van deze 2 volken af te schaffen. Lodewijk herstelde dit, zodat ze wat milder tegenover hem stonden. Dit werd weer teniet gedaan door zijn gedweeheid tegenover de pauselijk stoel.
Wat ook niet het eerbied en vertrouwen versterkte, was het feit, dat hij reeds in zijn vierde regeringsjaar zijn rijk onder zijn drie zonen Peppin, Lodewijk en Lotharius wilde verdelen.
De noormannen diende zich weer aan op het Friesche (en dus Frankische) grondgebied en zodoende moest Lodewijk hier ook ingrijpen. Hij mengde zich in het Deense koningshuis, waar een tweespalt was ontstaan. Lodewijk koos voor de zijde van Heriold en beval de Friezen en Saksen om hem weer terug op de Deense troon te krijgen. De Denen hadden echter gekozen voor de zonen van Godfried. En hierdoor kregen de Denen weer oog voor Friesland en Saksenland en lieten een spoor van vernielingen achter.
Verder maakte Lodewijk de fout om Heriold en zijn volgelingen in delen van Friesland en Saksenland te laten wonen. Heriold ontving Rustringen (Riustri) aan de Weser en Dorestad (of Duurstede aan de Rijn). Roruk Kinhem kreeg Kennemerland en Hemming ontving Walcheren. Kwamen de vijanden in eerste instantie de tegenstanders van hun koning bestrijden. De te halen buit nodigde hun uit om vaker terug te komen. Volgelingen van Heriold, Roruk en Hemming hielpen de tegenstanders hiermee. Het vertrouwen van de Friezen en Saksers in deze vreemde medebewoners was hierdoor tot het nulpunt gedaald. Zonder ondersteuning van de machthebbers (Lodewijk), werden bij regelmaat de kusten belaagd en werden de steden geplunderd en verwoest.
Lodewijk, weduwe geworden, hertrouwde met een Beijerse gravendochter Judith, waarvan hij nog een zoon kreeg, later Karel de Kale geheten. Hierdoor wilde Lodewijk in 829 de verdeling onder zijn 4 zonen anders regelen. Dit vond echter geen doorgang. Diverse wijzigingen volgden elkaar op, zonder dat het werd doorgevoerd en op 26 juni 840 blies Lodewijk z'n laatste adem uit, het Rijk in grote verwarring achterlatend (Witkamp I, p. 146-147).

Opdeling
De overgebleven zonen (Peppin was inmiddels overleden) van Lodewijk, Lodewijk, Lotharius en Karel moesten nu de macht onderling herschikken.
Lotharius frustreerde Karel's zeggenschap, door Heriold uit te nodigen Denen in te huren om in Karel's gebied invallen te doen. Ook kregen de Saksen weer vrije godsdienstkeuze. Hierdoor gingen velen weer terug naar het heidendom. Karel en Lodewijk maakten prompt een einde aan alle gewetensbezwaren.
Ook sloten de beide broers op de oevers van de Rijn te Straatsburg op 14 februari 842 een verbond, welke werd voorgedragen in het duits en waals aan beide legers.
Een jaar later, in augustus 843, kwam er eindelijk vrede tussen de drie broers, middels het verdrag van Verdun.
En zo werd het grote Frankische Rijk in drie redelijk gelijke taartpunten opgedeeld, waarbij het hart van de verdeling in ons land lag. Hierdoor kreeg Lotharius oa het Oostelijk België en Friesland; Karel de Kale oa het gebied van de Scheldemond en Lodewijk II oa Saksenland (Witkamp I, p. 148-150).

de Denen II
Omdat de drie broers niet in staat bleken om samen te werken aan hun gemeenschappelijk belang, gingen diverse medeheersers en andere machtige vassallen steeds meer voor zichzelf werken. Ook de Deense / Noorse aanvallen bleven komen. In 843 werd Nantes geplunderd. In maart 845 voeren ze met 120 schepen de Seine op en werd de omgeving van Parijs leeggeplunderd en Parijs verwoest. Om dit soort activiteiten tegen te gaan, want voor strijd waren ze te zwak, was Karel de onderhandelingen met de 'woeste Noormannen' aangegaan. Hij kwam overeen, dat als in vrede zijn gebied zouden verlaten, hij ze 7000 pond goud en zilver zou geven. Deze gift namen de Noormannen natuurlijk aan. De volgende keer waren ze nog wreder en wilden ze nog een hogere afkoopsom. En zo werden de Noormannen beloond. Dit ging zo lang door, dat er op een gegeven moment de bevolking zich aansloten bij de Noormannen en dit betekende dan ook het einde van het christendom voor deze mensen.
Echter niet iedereen was het verdedigen verleerd. De Friezen, Saksers en Franken waren hun voorvadelijke dapperheid nog niet vergeten en versloegen de Noormannen, na hun Parijse avontuur, toen ze Friesland aandeden. 12.000 Denen verloren hierbij het leven.
Toen de Noormannen, met nieuwe strijders in 846 opnieuw Friesland (bij Oostergoo en Westergoo) aandeden om verhaal te halen en wraak te nemen, dolven de Friezen het onderspit.
Op steun van de heersers hoefden ze niet te rekenen, want deze sidderden van angst en durfden niets te ondernemen. En zo werd het grote rijk van alle kanten aangevallen. Griekse kapers in Marseille, Arabieren vanuit Afrika in Rome.
Eindelijk kwamen de zonen van Lodewijk tot het inzicht dat ze echt moesten samenwerken. En zo kwamen ze in februari 847 tesamen in Meersen aan de Geul (bij Maastricht) om plechtig te beloven elkander met alle vermogen te helpen.
De eerste stap maakten ze naar de Deense koning, waaraan ze vroegen om zijn onderdanen voortaan te bedwingen.
Ter bevestiging kwamen de Noormannen nog hetzelfde jaar naar Duurstede en zonder tegenstand van de graven Sigar en Liothar, werd de hele Betuwe geplunderd. Kortom het verzoek aan de Deense koning had niet geholpen.
De bewoners begonnen nu de gebannen Deen Heriold te wantrouwen en waren ervan overtuigd dat deze Deen met de Noormannen samenwerkte. De bewoners overvielen hem en hij werd van het leven beroofd. Ook moest zijn broer Roruk in Kennemerland moest het ontgelden. Hij werd gevangen genomen, maar wist te ontkomen naar Lodewijk II in Saksenland, waar hij aan de grens van Denemarken kon verblijven. Roruk wist een grote bende Denen om zich heen te verzamelen, waarmee hij als zeekoning op de noordkust van Lotharingen was geland. Even later had hij Duurstede zo stevig in handen dat de keizer hem daar met geen mogelijkheid meer vandaan kon krijgen.
Dus besluit Lotharius een verdrag met Roruk te sluiten. Rurok kreeg de stad en omringende oorden op voorwaarde dat hij de staatsinkomsten voor het rijk zou innen en het gebied tegen de Noormannen met kracht zou verdedigen. Witkamp laat zich hier voor het eerst negatief uit over deze handelswijze: "Zoo zwak en magteloos waren de verdeelde vorsten geworden, dat zij zich gedwongen zagen om belooningen, die voor trouwe diensten bestemd hadden moeten blijven, aan hunne vijanden af te staan! Geen wonder dat deze lafhartige toegevendheid de Noormannen slechts tot menigvuldiger en stouter invallen aanmoedigde.
En inderdaad, in 852 verschenen de Noormannen in grote getalle en tegelijkertijd voor de monden van de Rijn, Schelde en Seine. Geheel Friesland, dus inclusief het huidige Holland en Utrecht, en de Betuwe werden geplunderd. Het paleis te Aken, klooster en kerken, Trier, Keulen, de St. Bavo-abdij te Gent, heel Neustrië tot Beauvais en Rouen werden geplunderd, vernield en in brand gestoken. Duizenden inwoners verloren hierbij het leven of werden verminkt.
De Deen Godfried ontving van Karel een graafschap tussen Bretagne en Picardië.
Geluk had Lotharius met de burgeroorlog die in het Deense rijk was ontstaan. Hierdoor vertrokken Roruk en Godfried het Frankische gebied in de hoop de Deense kroon te kunnen bemachtigen. Lotharius maakte van deze gelegenheid gebruik om het bewind in Friesland (de Noordelijke Nederlanden) over te dragen aan zijn tweede zoon met dezelfde naam Lotharius II. Net op tijd, want vader Lotharius overleed in 855 (Witkamp I, p. 150-151).

Ook nu werd het gebied van Lotharius in drieën verdeeld. Zijn broer, Lodewijk II, kreeg Italië met keizerlijke titel; zijn andere broer Karel het koningrijk Provence. Lotharius II kreeg dus Lotharingen, het gebied tussen de Rhône, Schelde en Noordzee.
Het was prins Roruk niet gelukt om de Deense kroon te bemachtigen en hij kwam, met gevolg, terug naar Friesland, waar hij zich wederom vestigde te Duurstede. Ook Lotharius II zag geen andere mogelijkheid dan om Roruk als zijn vassal te zien en erkennen. Maar wederom verliet Roruk Duurstede om zijn Deense aanspraak te doen gelden. Helaas viel de verlaten Duurstede meteen ten prooi aan andere Noormannen. Ook diverse dorpen in de Betuwe en aan de Kromme Rijn kwamen aan de beurt. Zelfs Utrecht werd belegerd en overwonnen. Door de vijand werd Utrecht in 857 versterkt, zodat de buit veilig kon worden geborgen.
In 859 kwam een derde golf Noormannen, die de Betuwe plunderden. En zo ging het maar door: 863 voeren ze de Rijn op om naar Keulen te gaan, Duurstede ging werd weer geplunderd en ging in rook op.
In 866 wisten de Friezen weer eens een overwinning op Roruk te behalen. "Friesche landlieden met de naam van Conkingi verdreven Roruk." Witkamp vindt het aannemelijk dat de Konkingen de bewoners van Kockengen (bij Breukelen) zouden kunnen zijn, al schrijft Bolhuis in 'De Noormannen in Nederland' dat dit "belagchelijk" is (Witkamp I, p. 153).
Het haalde echter niets uit. In 868 veroverde Roruk met nieuwe Deense strijdkrachten Duurstede weer terug. Sterker nog, door het overlijden van Lotharius II in augustus 869 kreeg hij zelfs meer invloed (Witkamp I, p. 150-154).
Het gebied van Lotharius II werd onder de twee broer Lodewijk de Duitscher en Karel de Kale verdeeld. Karel de Kale zocht samenwerking met de 2 Deense ballingen (Roruk en diens neef Rudolf) toen zijn neef Keizer Lodewijk (Italië) ook aanspraak maakte op gebied van Lotharius II.
In 873 kwam er een einde aan Rudolfs leven. De Noordsche zeeschuimers waren weer eens in Friesland geland met een bloedige veldslag tot gevolg. In 874 stond de gevreesde noorman Rollo voor Walcheren. Zelf hulp vanuit België en Friesland mocht niet baten. Walcheren werd volledig verwoest. Rollo ging via het meer Almari naar Friesland en vernielde daar ook de dorpen en hoeven, alsmede Egmond.
In 875 en 876 waren de Schelde-oevers weer aan de beurt. En ook verder zuidwaarts. Rollo kreeg naar dertig jaar aanvallen op de Franksche westkust eindelijk een gebied in vaste hand. Dit gebied heet sedert dien Normandië (Witkamp I, p. 154).
Op pagina 155 maakt Witkamp melding van (in de oude kronieken genoemde) Biorzuna, waar vandaan zegevierende Noormannen naar Nijmegen vertrokken.
De gebieden werden na het overlijden van de broers en neven steeds verder versmaldeeld, al poogden sommige wel weer gedeelde stukken samen te voegen door strijd of door te blijven leven.
Na 880 was Karel de Dikke de enig overgebleven broeder der Duitsche Karolingen, welke als koning van Allemanië het Duitsch-Frankische-rijk hereenigde. Hij kreeg ook Italië er in 879 al bij en in 881 werd hij door paus Marinus I als roomse Keizer gezalfd.
Dit alles weerhield de noormannen niet hun strooptochten. In 882 deed de keizer een poging om de noormannen te verjagen. Hij omsingelde hun Deense kamp bij Elsloo. Om zo snel mogelijk weer naar Italië terug te kunnen keren, sloot hij een verdrag met ze. Ze kregen een vrije aftocht, mochten het geroofde goed houden en kregen nog een afkoopsom mee. Siegfried kreeg 2080 pond edelmetaal en Godfried (een zoon van Heriold) kreeg de hand van prinses Gisela, enige Friesche graafschappen aan de Rijmond en maar moest wel christen worden. Uit het geredde kerkegeld moest Siegfried betaald worden. En zo verkwanselde de keizer grotendeels Friesland, te weten van graafschap Teisterbant en omliggende gouwen, van de splitsing van de Rijn bij Lobith tot aan het Reekerwad of mogelijk wel tot het Vlie, aan de Denen. De Deense prins Godfried kwelde de mensen op een ondragelijke wijze. Hij vernederde ze door ze met stroppen om hun nek te laten rondlopen, zodat hij ze bij de minste weerspannigheid, zonder recht, op een schandelijke wijze meteen ter dood kon brengen.
Ook mochten de noormannen naar hartelust komen plunderen.

Af en toe, als ik met dit "Vrije Friezen"-verhaal bezig ben, komt dit nummer voorbij en ik vind dit zo bij elkaar passen, wetend dat de schrijver ook (andere) vrijheden in z'n hoofd had: Wachten op de dag / Bløf Ik vind je prachtig, zoals je bent Je bent oogstrelend, mooi van top tot teen Je denkt iets anders, je spreekt je eigen taal Je blijft onveranderd jij Je zegt vaak dingen, die ik niet begrijp Je bent hoop gevend, mens van top tot teen Je kijkt heel anders, je voelt je eigen kleur Je blijf onveranderd jij Ik kan niet wachten op de dag Dat we onszelf zijn, zonder vlag Zonder een oordeel Zonder de angst, die ons verblindt Kom we gaan dansen, jij en ik We zijn springlevend, mens van top tot teen Waar vandaan we komen en waarheen we ook gaan We zijn onveranderd wij Ik kan niet wachten op de dag Dat we onszelf zijn, zonder vlag Zonder een oordeel Zonder de angst, die ons verblindt Ik kan niet wachten op de dag Dat je weer alles zeggen mag Vol van ideeën En een gevoel dat ons verbindt Altijd maar vechten uit een naam Voor wat je niet zelf hebt gedaan Zo blijf je niemand Maar als je vandaag rechtop gaat staan En tegen de stroom durft in te gaan Dan wordt je iemand Laten we werken Blijf niet onopgemerkt Maar maak een nieuw begin Ik kan niet wachten op de dag Dat we onszelf zijn, zonder vlag Zonder een oordeel Zonder de angst, die ons verblindt Ik kan niet wachten op de dag Dat je weer alles zeggen mag Vol van ideeën En een gevoel dat ons verbindt

Een enkel lichtpuntje ontstond toen de Friezen in 884 in Norden, aangezet door bisschop Rembertus van Bremen, een overwinning op de Denen behaalden.
In zijn verwaandheid ging prins Godfried zo ver dat hij in 885 twee Friese graven, Gerolf en Gardolf naar de keizer zond, om ook nog landerijen te eisen waarop wijn gemaakt kon worden. De Keizer lokte Godfried door een vergadering te beleggen in een hinderlaag, waar Godfried op de tweede dag door graaf Everhard (Saxo) met een zwaard werd doorklieft en de dood vond. Dit betekende meteen het einde van de Deense heerschappij op Friesch grondgebied (Witkamp I, p. 155-158).
Gerulf of Gerolf kreeg hiervoor van de Oostfrankische koning Arnulf van Karinthië op 4 augustus 889 als beloning een aantal goederen: Het betrof een gebied buiten zijn graafschap, in Teisterbant, bestaande uit een aantal boerderijen en huizen in onder andere Tiel, Aalburg en Asch, plus een gebied binnen zijn graafschap, bestaande uit een bos en een bouwakker (terra arabilis), ergens tussen de monding van de Oude Rijn en (vermoedelijk) Bennebroek / Noordwijk (Blok, p. 99; Wikipedia).
Hierna kregen de leenheren, graven en anderen steeds meer macht en al erkende ze de keizer of koning wel als hun heer, ze gedroegen zichzelf steeds meer als zelfstandige koningen, vorsten, graven en wat dies meer zij.

Frankische wereld
"Heeft de Frankische verovering ook sociaal iets nieuws gebracht?", vraagt Blok zich af.
> De vraag die volgens mij dan ook gesteld kan en beantwoord moet worden: is dit vervolgens ook een verbetering? En vooral: voor wie?

Het doordringen van de feodaliteit in een groot deel van ons land (hiermee wordt het huidige Nederland bedoeld), is een van de belangrijkste sociale vernieuwingen, die de Franken hier brachten. Bijzonder hierin is het grote deel van ons land, waar dit niet voor gold. De Frieze edelen bleven er buiten.
Een tweede vernieuwing is waarschijnlijk het ontstaan van de stand van koningsvrijen. Mogelijk aan te wijzen in het gebied tussen Zelhem en Hengelo en in het grensgebied van Utrecht en Holland (Gooi).

Blok concludeert dat er geen koningsvrijen in Friesland zijn, wat overeenkomt met het verspreidingsgebied van het koningsgoed. Er word namelijk niet voldaan aan de eisen van de definitie. Samengevat hebben de Friezen een speciale relatie tot de koning, sinds de eigendom aan koninklijke gunst te danken was (denk aan het teruggeworven erfrecht), ze betalen jaarlijks een tribuut (een soort huisbelasting) en hebben een speciale militaire functie (wat volgens Blok bestaat uit een autonome afweerorganisatie, ivm de Noormannen en dus altijd paraat moesten zijn, en zodanig dus vrijgesteld waren van dienstplicht buiten Friesland, waarvan ze onder Karel de Grote nog niet van waren vrijgesteld).
Dus per definitie, "juist die elementen, die worden opgegeven als karakteristiek voor de koningsvrijen, op één uitzondering na: de koningsvrijen staken door hun statuut af van de omgevende bevolking en vormden een eigen rechtskring; hier in Friesland had de gehele bevolking aan dit statuut deel. Juridisch is de Friese vrijheid wel met koningsvrijheid te vergelijken, sociaal echter - en dat is voor de historicus belangrijker - zijn ze volkomen verschillend en ook naar herkomst verschillen ze hemelsbreed" (Blok, p. 93-98).
> Dan raak ik toch erg geïnteresseerd in wie deze definitie bepaald heeft en vanuit welk gezichtveld deze gemaakt is? En wordt hierbij dan ook aangegeven waarom dit gezichtsveld gekozen is en niet die van een andere kant? En waarom is het sociale aspect voor een historicus belangrijker dan het juridische?

Overal was adel en grootgrondbezit onstaan en het heeft er alle schijn van, dat zij die aansluiting bij het Frankische rijk zochten en bereid waren tot bekering tot het christendom hiervan profiteerden. Maar zoals in de 13e eeuw bekend wordt, blijkt dit voor Friesland niet op te gaan. Blok schrijft vervolgens: "Deze eigen Friese maatschappelijke vormgeving moet echter wel dateren uit latere tijd, als rijks- en landsheerlijk gezag wegvallen waardoor ook het leenstelsel niet tot ontwikkeling komt. Een aanzet ertoe - al in Karolingische tijd - zou kunnen zijn de naar verhouding gunstige positie, die de stand der halfvrijen, de liten, in Friesland (evenals in Saksen) dan al inneemt. Ongetwijfeld is er ook verband met de bijzonder economische positie van Friesland: uitgebreide handel en grote geldcirculatie, extensieve veeteelt en weinig Vergetreidung (dit is omschakeling naar iets anders dan koeien houden het grasland, bijvoorbeeld akkerbouw). Men mene overigens niet dat in de latere middeleeuwen het grootgrondbezit en de daarmee gepaard gaande machtsuitoefening over de 'onderzaten' geheel verdwenen was; de romantische opvatting, dat Friesland toen een boerenrepubliek van vrijen en gelijken was, is in recente studies van Algra gevoelig aangetast (Blok, p. 99-101, 107).
Helaas heb ik deze studie van Algra niet voor voorhanden. Wel een -als reactie en bevestiging daarop geschreven- artikel door J.R.G. Schuur "De Friese hoofdeling opnieuw bekeken", welke de argumenten van Algra voor '98%' lijkt te ondersteunen. Aangezien dit volledig samenhangt met de discussie over de Vrije Fries, kom ik hierop terug onder het kopje de Vrije Fries.

11e en 12e eeuw
Ook aan het einde van de 10e eeuw zorgden keizerlijke giftbrieven ervoor dat delen van Friesland werden weggegeven. Zo ontving Graaf Dirk II -door tussenkomst van zijn zoon aartsbisschop Egbert van Trier, Hollander van afkomst, lid van het regentschap- een keizerlijk gunstbrief (25 augustus 985) voor het land Gemarchi bij Medemblik (Medemelacha) en de keizerlijke bezittingen van Texel. In 986 ontving Ansfried, bisschop van Utrecht, de munt, tol en cijns te Medemblik. Dit oneigenlijk verdelen zette uiteraard kwaad bloed bij de West-Friezen, wat resulteerde in een strijd tussen de Hollanders en Friezen voor de komende drie eeuwen.
Tegelijkertijd hadden de Friezen ook te kampen met de Noormannen, die met enige regelmaat de kerkschatten en de kostbaarheden van de kloosters kwamen leegroven. Zo bezochtten ze onder andere de bloeiende Stavoren en Uitgong (in de buurt van Berlikum/Berltsum) Soms bleven ze langer hangen en bezetten ze het gebied met veel ophef: "het bloed van duizenden Friezen aan de zwarten wolf te drinken gegeven te hebben."
Wanneer de Friezen ook maar enigszins in staat waren om genoeg mensen op de been te brengen, dan waren ze ook in staat om ze te verjagen. Zo ontkwam de Noorman Egil met moeite aan een Fries zwaard. (Witkamp III, p. 630)
De landvoogden en de grote leenheren (die de gekregen gebieden konden overerven en nu graven genoemd), die de keizerlijke rechten moesten handhaven, schijnen met enige regelmaat te worden afgezet omdat ze hun taken niet waardig volbrachten. Ook de geestelijken probeerden zoveel mogelijk gebied in handen te krijgen. Tussen 1040-1046 kwamen de Groningse keizerlijke hof , Drentherwolde en Drenthe in handen van de bisschoppen. De Breemse Bisschoppen kregen rond 1057 het voorheen door Egbert beheerde graafschap in handen. Dit is bijna heel Hunsego en Fivelgo.
In Alkmaar kwam Godfried, hertog van Lotharingen in de problemen toen de Friezen zijn oprukkende troepen stoptte. Bisschop Willem van Utrecht moest hem uit zijn benarde situatie redden en vroeg hiervoor zeggenschap over het graafschap Stavoren. Ondanks de keizerlijke gunstbrieven is Stavoren nooit ingelijfd bij het Sticht.
Eigenlijk gold voor elke overwinning op de Friezen tussen het Vlie en de Lauwers, ze ware steeds van tijdelijke aard. Of hier nu een keizerlijke giftbrief aan ten grondslag lag of niet, telkenmale wisten de Friezen deze vazalen weer het land uit te krijgen.

Er waren ook Friezen die deelnamen aan de Kruistochten. Zo ook aan de eerste kruistocht onder leiding van Godfried van Bouillon, te weten: Liauckema, Galama, Herema, Botnia, Ockinga en Roorda.
Rond deze periode was de stad Groningen, gelegen in het midden van Drentherwolde en omliggende streken, dermate tot bloei gekomen dat de stad zich kon veroorloven om de houten staketsels te vervangen door een stenen muur met sterke torens omringd door een gracht. Dit kwam omstreeks 1110 gereed.
Helaas voor de Gronigers, ze moesten het weer afbreken, want ze hadden geen toestemming gevraagd aan de prelaat, de graaf-bisschop Godebald. En deze was hierover gekrenkt in zijn landsheerlijke rechten. De Gronigers waren hier niet blij mee en trokken, onder leiding van het machtige geslacht van de Gelkingen, op naar het slot Groenenberg aan de Hunse te Euvelgunne van de bisschops stedehouder en vernieldde deze.
Godebold was niet blij met deze actie. Wel blij werd hij van de bevestiging van keizer Hendrik V van de rechten op de Utrechtse Sint Maartenskerk op Oostergoo en Westergoo. Alsof de Oostergooërs en Westergooërs zich hiervan ook maar iets aantrokken.
Keizer Lotharius deed deze schenking in 1132 geheel te niet. Hij schonk het gebied Oostergoo en Westergoo, toen aan zijn neef graaf Dirk VI. Dit bleek voor deze hollandse vorst echter een gevaarlijk geschenk. De Oostergooërs en Westergooërs trokken namelijk gezamelijk op met de West-Friezen van Drechterland en ander koggen of koogen om in Holland huis te gaan houden, tegen Dirk VI en zijn broer Floris de Zwarte. (Witkamp III, p. 631)
De volgende keizer Koenraad III bracht Oostergoo en Westergoo in 1138 weer onder bij Utrecht. De giftbrieven bleven komen en door allerhande herverdelingen onder Groningse kerkbestuurders en Hollandse hulp kwam de volgende keizer Frederik I in 1165 tot de slotsom dat de Sepperothen (zonen van de gestorven burggraaf Lefferd van Bierum van Groningen) met steun van de Groningers zeggenschap kreeg over de stad Groningen en hollandse graaf Floris III over Oostergoo en Westergoo. (Witkamp III, p. 632-633).
Wegens de Juliaanvloed (van 1164) hadden de Gooërs nu even iets anders hun hoofd.
Floris III viel in zijn regeerperiode 1165-1190 (hij overleed aan een pestachtige ziekte) regelmatig West-Friesland aan. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Dirk VII. Een andere zoon Willem wilde ook gebied. De West-Friezen kozen de zijde van Willem en lokten een strijd uit. Zijn schoonzuster wist echter de gemoederen tussen de broers te bedaren en ze tot een verzoening te brengen. Willem zou nu wel zeggenschap krijgen over de graafschappen Oostergoo en Westergoo en nam hiermee de titel graaf van Friesland aan. Willem bleek een gezien gast in Friesland. De waarschijnlijke reden hiervoor is de aanwezigheid van de beneden-buurman Hendrik de Crane, graaf van Kuinre, heerser over de landen van Kuinre en Blankenham, Urk, Ens, Emmeloord en ander intussen ondergelopen land. Hij viel vanuit het zuiden de Friezen aan. Graaf Dirk VII zijn dood op 4 november 1203 zorgde voor een twist in Holland tussen Willem en de dochter van Dirk VII, Ada. Willem werd door de Friezen geholpen zijn bezit te handhaven.

de Vrije Fries
De 13-eeuwse encyclopedist Bartholomeus Anglicus schreef in zijn Liber de proprietatibus rerum het volgende over de Friezen: In habitu autem et in moribus plurimum differunt a Germanis. Nam viri fere omnes in coma circulariter sunt attonsi, qui quanto sunt nobiliores, tanto altius circumtonderi gloriosius arbitrantur [...] Gens quidem est libera extra gentem suam, alterius dominio non subjecta. Morti se opponunt gratia libertas et potius mortem eligunt quam jugo opprimi servitutis. Ideo militares dignitates abjiciunt et aliquos inter se erigi in sublimi non permittunt sub militie titulo. Subsunt tamen judicibus, quos annuatim de seipsis eligunt, qui rempublicam inter ipsos ordinant et disponunt. In het met de Prof. Van Winterprijs 2007-2008 bekroonde boek "Lichaam, eer en recht in middeleeuws Friesland : Een studie naar de Oudfriese boeteregisters" van Han Nijdam staat gelukkig ook de vertaling:
"De Friezen zijn een vrij volk, niet onderworpen aan het gezag van iemand van buiten het eigen volk. Ze wagen hun leven voor de verdediging van hun vrijheid en ze zijn nog liever dood dan dat ze zich een slavenjuk laten opleggen. Daarom verwerpen zij ridderlijke waardigheden en staan zij niet toe dat sommigen onder hen zich op grond van hun ridderschap zouden verheffen. Zij onderwerpen zich daarentegen aan rechters die zij jaarlijks uit hun eigen midden kiezen. Deze beheren en besturen de openbare aangelegenheden."

Nadat in Nijdam/Lichaam is uitgelegd wat met personhood wordt bedoeld, de maatschappelijk persoonlijkheid (voor de één ben je de bakker, voor een ander de buurman, neef, vader, schuldige bij aanrijding etc.) geeft hij op p. 50 uitleg wat dit voor de Vrije Fries betekend:
"Een middeleeuwse Vrije Fries ‘was iemand’ onder meer door de relaties die hij bezat en de machtsposities die hij in staat was te vervullen. Hij was onderdeel van een netwerk van verwanten en werd bijvoorbeeld geacht geregeld als rechter op te treden. Degene die in staat waren deze roulerende functies het vaakst uit te oefenen behoorden tot de belangrijkste personen."
Net als J.R.G. Schuur hanteert ook Nijdam macht hier als synoniem van invloed en hier uit voortvloeiend bij een positieve beoordeling, aanzien. Terwijl dit in dit onderwerp van Vrije Friezen toch als betekenis een eindje uit elkaar ligt. Zeker als in het licht van wat Bartholomeus Anglicus over zich verheffen (macht gebruik - eventueel ook nog in negatieve zin) en het niet toestaan van dit, schrijft.
Ook wordt personhood nader verklaart in het groeiproces wat doorlopen wordt. In de loop van iemands leven doet iemand goede en/of slechte dingen. Voor het goede wordt zo iemand beloond met giften of positieve rituelen. Voor slechte zaken, zoals iemand toetakelen wordt iemand gestraft en zal hiervoor een financiele compensatie (=boete) moeten betalen, of kan een verbanning tegemoet zien (Nijdam/Lichaam, p. 50-52).

De vetemaatschappij, zoals door sommigen de overheidsloze samenleving wordt genoemd, wordt door Nijdam als volgt gedefinieerd:
"In een vetemaatschappij leidt een belediging of fysiek geweld (soms) tot wraak en wraak (soms) tot een vete. De staat van vijandigheid die dan tussen twee groepen mensen ontstaat kan weer verzoend worden, waarbij compensatie een belangrijke rol speelt." (Nijdam/Lichaam, p. 53)
Deze verzoening kan dus door een compensatie of een boete te doen, waarbij boete als reparatie gezien kan worden, zoals men nog kan terugvinden in de betekenis van 'netten boeten' (visnetten repareren)(Nijdam/Lichaam, p. 61).
Belangrijk te vermelden is ook het gevolg van deze boetedoening of verzoeningscompensatie, namelijk dat beide partijen de rechtsvergadering konden verlaten zonder een vlek op hun blazoen, kortom men kon weer verder met een schone lei (Nijdam/Lichaam, p. 64).
Om de compensatieregelingen van deze Frieze 'middeleeuwse' boeteregisters naar het heden te trekken, komt Nijdam met vergelijkbare huidige smartenregelingen, zoals deze bijvoorbeeld te vinden zijn bij de ANWB: hoeveel smartengeld (Nijdam/Lichaam, p. 65).

Gelukkig wordt onder de Friezen meestal verstandig omgegaan met zaken als eer en wraak, op de momenten dat het fout gaat:
"Een conflict eindigt meestal in een verzoening, al kan deze decennia op zich laten wachten. Deze is noodzakelijk voor de stabiliteit en het voorbestaan van de samenleving. Daarom moet elke samenleving mechanismen voor verzoening ontwikkelen." (Nijdam/Lichaam, p. 58)
En bij een samenleving als die van de Vrije Fries, met alleen deze samenleving, dus zonder een (centrale) overheid die zaken voor je regelt, ben je behoorlijk op elkaar aangewezen en dus zal het overgaan tot geweld niet de eerste keuze zijn in deze samenleving. Uiteraard zal het wel een voorkomen dat iemand "in een opwelling (bi ira mode ‘met vertoornd gemoed’) een ander plotseling iets aandoet" of dat er met woorden allerlei bedreigingen geuit worden (quade ber ‘bedreiging met wapens’). Naast dat het uitvechten van een vete nogal wat organisatorische toestanden opleverde (familie en vrienden overtuigen dat het echt noodzakelijk is), lag er voor de deelnemers ook mogelijk schade/overlijden in het verschiet en voor de winnaars mogelijk de maagzoen (meitele).
"In de praktijk kwam het er daarom meestal op neer dat alleen zware eerkrenkingen – doodslag, ernstige verlamming of verminking, verkrachting – tot een vete leidden" (Nijdam/Lichaam, p. 58).
Omdat de Friezen een lange traditie hadden en ook navenant een zeer uitgebreidde lijst met compensatiebedragen voor allerlei beledigingen en aangebrachte verwondingen, kunnen we vervoegelijk vanuit gaan dat deze samenleving "erop gericht was om verwondingen en aantastingen van iemands lijf en eer te compenseren" zonder bij andere volkeren bekende "instinctieve (negatieve) eer" Jij geeft, ik geef iets terug – jij slaat, ik sla terug (Nijdam/Lichaam, p. 58).
Of van een ander categorie: Het publieke aanzien was kwetsbaar en kon zomaar geschonden worden door aanvallen in het openbaar, waar iedereen getuige kon zijn. Iemand die zijn eer hoog had te houden liep in het openbaar als op eieren. Het winnen van eer ging immers maar al te vaak gepaard met verlies van eer van een ander. Vandaar dat wel van een eereconomie (economy of honor) wordt gesproken (Nijdam/Lichaam, p. 55).

Oudfriese Boeteregisters

Scheltbrief (Schandbrief) aus dem Jahr 1550. Allgemein üblich war die Darstellung schändlicher Todes- oder Ehrenstrafen, die am Beschuldigten vollzogen wurden (Hängen, Rädern, Stäupen, Prangerstehen, Esels- und Sauritt u.s.w.). Nach altem Aberglauben übertragen sich derartige Martern und Demütigungen direkt auf die dargestellte Person. Stellvertretend „geschändet“ wurde meist auch das Siegel des Schuldners oder dessen Bürgen. Spätere Hildesheimer Schandbilder zeigen ehrlose Bürgen, „wobei einer der Herren verkehrt herum auf der Sau sitzt, deren Schwanz anhebt und alle ihren Siegelstempel in Händen halten, um ihn dem Schwein auf den After zu drücken“. Op deze smaadbrief zien we inderdaad de edellieden in kwestie op het wiel gezet -als ordinaire misdadigers- aan de galg bungelen met hun naam er bij geschreven. Ook zit hij omgekeerd te rijden op een zeug en is hij bezig zijn zegelring te drukken in de anus van een vrouwelijk dier (in dit geval een zwijn, maar hond komt ook voor of zelfs van een naakte vrouw). Verder zien we er een laveloos op de grond liggen, drinkend van ezelinnepis. Andere bekende scenes zijn: Dreigen met hel en verdoemenis. Dan zie we duiveltjes de schuldenaren halen, om ze weg te voeren naar de hel. Vaak is hun wapenschild er bij getekend, opzettelijk op zijn kop als extra belediging. Soms worden de schuldenaren zelf ook naakt afgebeeld. Aan een schandpaal vastgebonden worden en gegeseld worden of aan de kaak stellen waren ook opties.

Aan het einde van de 13e eeuw worden nieuwe teksten gevonden die als opvolger van de Lex Frisionum kunnen worden beschouwd: de Boeteregisters.
In vijfhonderd jaar veranderd er nog al wat en zo ook bij deze regelgevende teksten. De aanvullingen zijn vooral te vinden in boeten voor eerkrenkende handelingen. Konden we in de Lex Frisionum al voorbeelden van vinden, als 'iemand in het water gooien' nu zijn er talloze bijgekomen. Te denken valt aan:
begietingen met vocht om iemand te beledigen (swarte sweng)
het kapot scheuren of snijden van kleren
iemand met modder begooien (horewerp)
iemand op zijn rug springen, zodat hij in de modder belandt (bekhlep)
Ook is er meer aandacht voor een andere categorie:
bedreigingen met wapens (ber)
berovingen (raf)
wegversperringen (weiwendene)
kluisteringen (bende)

Een aparte, vage omschrijving valt te lezen in geweldsdaden voor die geen bloedende wonden veroorzaken, maar wel een dusdanige bewusteloosheid dat gevreesd wordt voor het leven van het slachtoffer of die veroorzaken dat het slachtoffer zichzelf bevuilt (swimslek, soldede).
Hebben we het hier over iemand volgieten, aanzetten tot comazuipen of iemand een gifmengsel laten eten of drinken en vervolgens zichzelf laten vervuilen met eigen braksel?

Verder gaat de aandacht naar huis en grond, de mensen en dieren waar hij zorg voor draagt en de schade van/door beroepsuitoefening (Nijdam/Lichaam, p. 70).

Naast de nieuwe regels zijn er -waarschijnlijk ook mede onder invloed van andere volkeren- andere 'verhaal'-methoden ontstaan, zoals daar is de smaadbrief. (zie afbeelding)

Hoe werkte zo'n rechtzaak:
In het Algemene Boeteregister wordt aangegeven met hoeveel eden de onschuld voor het genoemde vergrijp moet worden bewezen:
Faxfanges bote: fif skillinga and fiuwer panninga ieftha twene etha
‘De compensatie voor het trekken aan haar: 5 schellingen en 4 penningen of twee onschuldseden’.
Dit betekende dus dat als de aangeklaagde de compensatie niet wilde betalen, hij zelf moest zweren dat hij onschuldig was, bijgestaan door een eedhelper, die onder ede bezwoer dat de aangeklaagde een eerlijk man was die nooit onware dingen zou verkondigen (Nijdam/Lichaam, p. 72).
Een ander voorbeeld van grotere orde: "Zoo luidde de bepaling omtrent het regt eens vaders over zijne dochter: "Dit is regt, dat de vader zijne dochter geen man behoort te geven tegen haar wil, naardien hare ouders geen magt toekomt dan over hare leden, en indien hij haar ten huwelijk geeft tegen haren wil en haar wegens hare onwilligheid mishandeling geschiedt, zoo zal hij den vrede (zijne schuld jegens het openbare regt) boeten, alsof hij haar verslagen had." Merkwaardige bepaling in een tijdperk, waarin bijna overal vaders hunne dochters naar goedvinden konden tuchtigen, verkoopen en in sommige gevallen zelfs dooden!
Op vrouwenroof en schaking - in de middeleeuwen een maar al te groot euvel - stonden in Friesland, even als in vele andere streken, strenge straffen, maar wanneer dwang van ouders of bloedverwanten tegenover eene maagd aanleiding tot de schaking had gegeven, bevatte de Friesche wet eene bepaling, die de gedreigde straf volkomen te niet deed.
Immers, wanneer eene vrouw met geweld was weggehaald en dit feit bij de regters aangebragt, waren deze handhavers van wet en orde verpligt naar de woning des schakers te gaan, de geschaakte op te eischen en haar gedurende drie dagen in bewaring te houden, opdat zij in dien tijd te rade ging, of zij den man, die haar ontvoerd had, al of niet tot gade wilde nemen. Als de derde dag aangebroken was, werden schaker en geschaakte beiden naar de werf of volksvergadering geleid, waar twee palen in de grond waren gedreven. Nu moest de vrouw "haren wil openbaren". Men voerde haar naar het middelpunt tusschen beide palen. Aan den een zag zij den schaker, aan den anderen hare bloedverwanten. Een sein werd haar gegeven om zich van de aangewezen plek te verwijderen. Haar gang besliste het vonnis. Spoedde zij zich naar haar schaker, zoo was de regtshandel te einde: dan toch staakten de regters alle vervolging, in de overtuiging, dat hunne verdere tusschenkomst de stormen in het ouderlijk gezin niet zou wegnemen, maar slechts vermeerderen. Doch keerde de vrouw haar "roover" den rug, en wendde haren schreden naar hare bloedverwanten, dan achtte men de schaking een hoogst misdadig feit, en het vonnis veroordeelde den schuldige tot "brand en blaak", dat is: vuur en moker moesten zijn woning vernielen, en uit zijne bezittingen moest hij tachtig pond opbrengen (Witkamp III, p. 627).

Echter, voordat het tot een zaak kon komen, moest er eerst een vergrijp plaats vinden en een dader gepakt worden. De tekst Fon skakraf gaat over de plicht van alle Friezen om een misdadiger die een ernstig vergrijp heeft begaan te achtervolgen en terecht te stellen. Hij begint met een appél aan iedereen die een alarmroep heeft gehoord alles uit zijn handen te laten vallen en achter de misdadiger aan te gaan (Nijdam/Lichaam, p. 241).

Upstalsboom
We weten inmiddels dat er jaarlijkse landdag door vertegenwoordigers van de Zeven Zeelanden gehouden werd op de eerste dinsdag na Pinksteren.
Op p. 23 van Nijdam/Lichaam staat een beschrijving welke benodigheden er voor zo'n rechtzaak waren:
"Het oudste, inheemse Friese recht was een volksrecht dat we ook bij andere Germaanstalige volkeren tegenkomen. De vrije mannen van de samenleving kwamen op gezette tijden in het jaar bijeen om rechtszaken af te handelen. Deze bijeenkomst heette het ding (thing). Hier leidde een rechter een rechtszaak, bijgestaan door een rechtskenner (asega). Een rechtszaak bestond bij de gratie van een aanklager. De aangeklaagde had verder het recht om zich met een eed vrij te zweren van de aanklacht. De rechter stelde uiteindelijk een uitspraak voor – een vonnis, letterlijk ‘het gevondene’ – dat door de verzamelde mannen werd aanvaard of verworpen. Dit rechtssysteem leidde elders, maar ook in het Friese gebied, tot een canon aan rechtsregels. Deze regels vonden hun weg naar rechtsteksten waarvan sommige in het hele Friese kustgebied bekend en geldig waren (zoals de Zeventien Keuren en de Vierentwintig Landrechten), en andere een meer regionaal karakter hadden (zoals het Emsingoër Penningschuldboek of de Brokmerbrief). Deze teksten behandelen verschillende aspecten van het recht: huwelijksrecht, erfrecht, procedurerecht, ‘strafrecht’ of beter ‘conflictrecht’ (vanwege het ontbreken van een overheid en een politioneel apparaat)."
Ik kan me zo voorstellen dat ook dit een onderdeel van de bijeenkomst was.

In Groninga Dominium van Piet H. Wijk staan een viertal kaarten waarop ik de Upstalsboom kon terugvinden. De grootste prijkt dan ook op de omslag van dat boek. Hierop is dan ook te lezen, zonder loep, "Upstalsboom locus quondam iudicii Frisiorum". Toevallig staat de titel zodanig dat de gehele tekst is te lezen. Dat is vast passen en meten geweest. Maar dit geheel terzijde.
Het gaat om de kaarten te vinden op de pagina's 56-59 en pagina's 67-69, met kaartnummers 18.1-18.3 en 24.1. Van de 24.1 is hier een detail getoond.
De originele koperplaten van de kaarten 18.1-18.3 (het Oostfriese gedeelte) wordt door Wijk toegeschreven aan David Fabricius. De kaarten zijn vervolgens naar believen aangepast (door de volgende eigenaren van de ets). Deze platen zijn respectievelijk in 1600, 1617 en 1624 gemaakt.
De hier getoonde kaart komt uit ongeveer 1620 en is ook van David Fabricius. Hij heeft hier enkele aanpassing overgenomen van Van Doetecum waarmee hij samen de kaart uit 1600 had gemaakt.

Ook de tijdens de vakantie gescoorde Frisia Orientalis : Alte Karten und Geschichte von 1550 bis 1800 van Lutz Albers staat een kaart met de Upstalsbaum. Of moet ik zeggen slechts één kaart. Het buurtschap Ra (waar de bezoekers aan de Upstalsboom zich meestal verzamelden en verbleven in die periode) kom ik wel op verscheidene kaarten tegen. Dus eigenlijk is het een grote ontkenning van de kaartenmakers uit deze periode. En dat is natuurlijk wel te verklaren, gezien de geheel andere machthebbers in die tijd.
Op een detail van deze kaart gemaakt door Giovanni Rizzi Zannoni te Paris in 1758, verschenen in "Altas Topographique et Militaire", met origineel formaat 37x25 cm, staat de Upstalboom wel mooi ingetekend op een klein heuveltje. Opmerkelijk dat juist op een militaire franse kaart dit wel is aangemerkt. Frankrijk en Oostenrijk waren in deze periode bezig met hun 7-jarige oorlog.

13e t/m 15e eeuw
Fluessen
Grote delen van het Friesche land waren van gedaante veranderd, door ontginning en bebouwing, maar vooral ook watervloeden, opslijking, graven van kanalen en ander waterafvoersystemen, en door andere natuurlijke oorzaken of volksvlijt. En zo werd het land vruchtbaar. Ook hier verrezen bossen of zelfs een woud als we de verhalen mogen geloven, bij de Fluessen (in het gebied van Suthergo). Echter omstreeks 1204, tijdens een hete zomer, zou een bos- en veenbrand dit compleet verwoest hebben en weer omgetoverd tot een meer. En de bewoners ontvluchtten tijdelijk dit gebied. (Witkamp III, p. 627-628)

bloei
"Behalve Stavoren en Groningen, bloeiden toen reeds Dokkum, Franeker en Bolsward, nevens vele dorpen, als belangrijke handelsplaatsen. Een zelfde bloei genoten de reeds eeuwenoude of opkomende abdijen, zoals st. Odulfus te Stavoren, Mariëngaarde te Hallum, Lidlum bij Oosterbierum, Ludingakerk bij Midlum, Klaarkamp bij Risumageest, Bloemkamp bij Hartwerd, Foswerd of Bethanië bij Ferwerd, st. Johannes Evangelist bij Kloosterburen, Aduard in Middagt, st. Juliaan bij Rottum en Bloemhof bij Wittewierum. Veel van deze gestichten telden honderden bewoners. Door het steeds aangroeiende kloostervermogen waren de conventualen in stat, om grote bedragen te besteden aan het verbeteren van de landerijen, dijken, vaarten, sluizen, wegen, kerken en andere gebouwen. Van onschatbare waarde waren al die herscheppingen van het land. Ofschoon het graven van een kanaal langs Vlieland en Terschelling, op last en voor rekening van de abdij van Ludingakerk, wellicht aanleiding heeft gegeven, dat de landen tussen Texel en Harlingen werden overstroomd en het Vliemeer of Almeer zich uitbreidde tot de Zuiderzee." (Witkamp III, p. 634)

In 1222 werd in opdracht van en op last van de Lidlumsche abt Syard Siersma de vlek Grind aan het Vlie met grachten en wallen omringd en werd er een school gebouwd (Witkamp III, p. 641).

Baksteen
Het ging goed met de Friezen. Een huis droeg in hoge mate bij aan de status van de man. Nog meer status was te verwerven door een stins of steenhuis te laten bouwen. Het was dan ook een verlengstuk van de man. Vanaf de twaalfde eeuw werd dit mogelijk (Nijdam/Lichaam, p. 243).
Maar waar kwamen de stenen opeens vandaan?
Vóór het einde van de twaalde eeuw werd een aantal kerken in de Ommelanden uit geïmporteerde tufsteen opgetrokken, alle overige gebouwen waren van hout of vakwerk. Na de romeinse tijd stonden de hier in de Friese landen de eerste bakstenen gebouwen. Bij het bouwen van het klooster Klaarkamp zou in 1163 zou al baksteen kunnen zijn. Ook in de oudste kerk van het klooster Aduard in 1193 werd ter plekke gebakken steen verwerkt. De bakstenen kerken van Marsum, Enum en Oosterwijwerd hebben de bouwstijl van eind 12e eeuw (Groninger Tichelwerken, p. 9).

De tichelplaats met twee vormtafels. Op de voorgrond de handvormer, twee afdragers slaan de eensteensvormen neer op de baan. De gedroogde stenen worden opgezet op hagen (links). Op de achtergrond een kleimolen (links), haaghut (midden) en kleibult (rechts). In de baksteennijverheid werd tot ver in de negentiende eeuw door kinderen van acht jaar en jonger 16 uur per dag 's zomers gewerkt. Kinderen van vier moesten soms urenlang stenen opstapelen en wegdragen. bron: Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel III, p. 250 Op de voorgrond is de brandschuur te zien van het tichelwerk van Nanno Siers te Heiligerlee. Daar achter een droogboe. De droogboe is kennelijk geheel open, zonder luiken. Kaart van het Kloosterholdt te Heiligerlee, getekend door A. Verburgh in 1740. RAG, verzameling getekende en gedrukte kaarten (dia 1783). Dit tichelwerk aan het Winschoterdiep bij Kloostertil, stond hier ongeveer van (voor) 1594-1740 (of later). Zie kaart Frederik de Wit 1685, kaart Verburgh 1740.

Eerste schriftelijke vermelding over baksteenfabrikage kan met vinden in de kroniek van Menco:
Eodem anno, videlicet anno domini MCCXXXVIII, anno ab inchoatione latericii operis tercio predictus abbas electus veniens in ortum sancte Marie, de consilio domini Sibrandi abbatis ibidem conduxit Magistrum Euerardum, lapicidarie artis peritum, natione Coloniensem, ad nouam ecclesiam in florido orto faciendam, mercede ipsius taxata tam hieme quam estate, videlicet ut reciperet preter uictum estiuo tempore ad diem VII dauentrienses.
Dit gaat dan ook terug tot 1235. In 1238 begint men bij het klooster Bloemhof te Wittewierum de kerk te vernieuwen. Menco schrijft 'het derde jaar na het begin van de steenproduktie' (Kronijken van Emo en Menko, p. 175)
Bij de bouw van de tweede kloosterkerk van Aduard omstreeks 1250 -beschreven in een vijftiende eeuws verslag- wordt vermeld dat 'de stenen van de plaats waar ze gebakken werden, van hand tot hand naar de kerk worden doorgegeven.': Sed et hoc mirablile quia lapides non portantur ad structuram nec vehebantur, sed conversi in ordine stantes in loco quo cocta fuerant, projiciebant a primo usque ad ultimum et ultimus juxta ecclesie structuram deponebat.
Ditzelfde verhaal komt ook voor bij de stichting van het klooster ter Apel. In later tijd bezat Aduard een eigen steenbakkerij te Legemeeden, op ongeveer 20 à 25 minuten afstands. Of deze onder Eylwardus reeds bestond, is onzeker.
Archeologen hebben middeleeuwse ovens kunnen opgraven. Bij het Selwerderdiep zijn twee overns uit de 15e eeuw met een capaciteit van ieder ongeveer 10.000 stenen. De grote kloostermoppen met afmetingen van ongeveer 300 x 150 x 80 mm bleven in deze streken langer in zwang dan elders. Deze grote zorgde ervoor dat het productieproces een stuk langzamer ging. Het drogen na het vormen duurde langer, namelijk 4 weken ipv elders met kleinere formaten ongeveer de helft. Al kwam dit mede door de bijzonder dichte en kalkarme, maar ijzeroxiderijke zware vette klei. Daarnaast duurde het bakken ook langer. De ovens moesten lang en langzaam gestookt worden om de stenen niet te laten barsten. Deze stenen hadden -door de hoge ijzeroxide- een mooie rode kleur (zie achtergrondfoto). (Brugmans/kroniek Aduard, p. 44; Groninger Tichelwerken, p. 2, 10, 153).
Rijke burgers begonnen hun eerste steenhuizen rond 1223 te bouwen, waarvan de eerste in het huidige Friesland. Een 'domus lapidea', een steenhuis met versterking stond van 1271 in de buurt van Farmsum, nabij Groningen. Ook in de Ommelanden stonden rond deze tijd er al verschillende. Voor de 14e en 15e eeuw wordt het aantal steenhuizen op 600 à 700 geschat.
Men schat voor de periode van 1250 tot 1500 de totale baksteenproductie voor dit gebied op minder dan 50 miljoen stenen. Gemiddeld steenhuis verbruikt ongeveer 20.000 stenen. Men komt dan tot een 2000 steenhuizen, en verder nog een aantal kerken, stensen en boerderijen (met groter verbruik) en een hoeveelheid stadshuizen (minder verbruik).
In Vlaanderen en Holland ging men vanaf de 14e eeuw over op kleinere formaten om een grotere productie voor de rijke burgers mogelijk te maken. Men schat dat Stad en Lande omstreeks 1700 volledig versteend was (Groninger Tichelwerken, p. 10-12).

5e kruistocht / Damiate
Door het succes van zoveel kloostergestichten, ontstond er ook behoefte van de Friezen om deel te nemen aan de kruistochten. Toen de priesters en het volk op st. Bonifaciusdag te Surhuizum in Achtkarspelen een omgang hielden, ontwaarden ze in de lucht, naast de zon ook een blauw kruis, dat van het noorden naar het zuiden ging. Vele Friezen deden de belofte om nu deel te nemen aan de kruistocht.
De eerste gelegenheid deed zich voor toen graaf Willem (van oa Friesland) aan de oproep van de paus Honorius III voldeed, door met 12 schepen op 29 mei 1217 de Maas uit te zeilen. Hij voegde zich -aangekomen bij de Britse kust- bij de Duitse vloot onder leiding van George graaf van Wied. De reis zette zich voort. Een aanzienlijk smaldeel Frieze schepen versterkte nu ook de vloot. De voorhoede -onder Duitse leiding- raakte zo gehavend, dat Willem het commando moest overnemen. Door slecht en ongunstig weer landen zij uiteindelijk in Portugal. Hier kregen ze het verzoek van de bewoners van Lissabon, om de stad Alcazar op de Saracenen ter heroveren, welke in oktober 1217 plaatsvond.
In maart 1218 ging Willem opnieuw de zee op en kwam tegen pasen voor st. Jean d'Acre de Friezen tegen, waarvan hij in Lissabon afscheid had genomen. Eigenlijk wilden ze optrekken naar de heilige stad, maar gebrek aan drinkwater deed hun anders besluiten. Ze besloten naar Egypte te gaan en het zo geduchte Damiate aan te vallen.

Wapen van Dokkum Men vermoedt dat de wassende maan boven de sterren in het wapen van Dokkum aan de overwinning op Damiate herinnerd, omdat de genoemde Friezen uit Dokkum en omgeving afkomstig waren. Zodoende kreeg het een wapenvermeerdering. Er is namelijk ook een (ouder) wapen bekend waarop deze nog niet staat. bronnen: www.pylgeralmanak.nl; wikipedia; R. Tolsma en wikipedia

Damiate, met dubbele muren en talrijke torens en diepe singelgrachten verijdelden iedere aanval. De Saracenen gingen er van uit dat de stad hierdoor onoverwinnelijk was.
De kruisvaarders waren echter in staat om hierop iets te vinden. Ze creëerden een houten bolwerk van zware balken op twee aan elkander gehechte koggeschepen en voerden hiermee naar een toren die in het midden van de stroom op een rots gebouwd was. Vanaf het bolwerk stortten de heldenmoedige krijgers een Luiksch edelman en de Fries Hajo zich op de sterkte. Dit voorbeeld werd gevolgd en de toren werd overmand. De kettingen die de doorvaart belemmerden werden verwijderd, de voorheen gezonken schepen werden verwijderd. Het duurde echter nog een jaar voordat de stad zich gewonnen gaf op 5 september 1219.
Willem overleed 4 februari 1223 en kreeg uit z'n 1e huwelijk 3 zonen en 2 dochters: Floris, Otto, Willem, Ada en Richardis (Witkamp I p. 199 & III, p. 634).

Groningen
Echter niet alle krijgslustige Friezen gingen op reis. Ook de thuisblijvers waren trots op hun vrijheid en zelfstandigheid en het gebeurde dan ook regelmatig dat ze met elkaar in strijd raakten, de veten. In deze periode kwam het vaak voor dat de Fivelgoërs en Hunsegoërs de strijd met elkaar aangingen. Deze strijd kosten velen hun leven. Ook de geestelijken deden mee aan de veten, gevolgd door de wraak van de anderen. Ook in de welvarende stad Groningen was deze strijdlust te vinden. De nog steeds machtige familie Gelkingen verzette zich nog steeds tegen welke stadhouder dan ook. In deze periode werd het burggraaf Egbert zo heet onder voeten, dat hij naar de Ommelanden vluchtte. Hier vond hij voldoende mensen om een tocht naar de stad te organiseren en het kerkgebouw St. Walburg veroverden en hiervan een citandel te maken.
Door deze strijd ging bijna geheel Groningen in vlammen op. Een groot gedeelte van de Gelkingen verdween achter de tralies en hun bezittingen werden geplunderd. Echter, ze waren nog niet verloren. Samen met de slotvoogd van Coevorden, Rudolf III (die met de Groninger Gelkingen samenspanden) dreigden ze Groningen met vergelding.

slag bij Ane
Nu kwam ook graaf-bisschop Otto II, die niet door Rudolf en de zijnen werd erkend, Egbert te hulp. Otto krijgt hulp van troepen uit Gelder (graaf Gerhard III), Holland (heer Gijsbrecht II), Cleve, Keulen en Münster. Hierdoor word Rudolf gedwongen, de aanval op Groningen te staken en zich te richten op de verdediging van Coevorden. Hij besloot zelfs zijn vijand te voorkomen en ging langs de Kleine-Vecht en Vecht naar het zuiden, om daar de vijand te treffen.
En zo stonden beide legers tegenoverelkaar, gescheiden door een drassige veengrond.
Dit mondde op 28 juli 1227 uit in de veldslag bij Ane.
Het leger van Otto was zo zwaar bewapend, dat de grond waarop ze moesten strijden - de Bommeriete of Mommeriete - hun niet kon dragen. Hun paarden zonken tot aan de knieën in het veen. Hierdoor waren ze een makkelijke prooi voor Rudolf, de Drenthen en de Gelkingen.
Tijdens de veldslag verloren 500 ridders en gewapende mannen het leven. Gijsbrecht van Amstel, Gerhard van Gelder, proost Dirk van Deventer en Oldenzaal, Bernhard van Horstmar (een ridder die in het Oosten door Richard Leeuwenhart was onderscheiden) worden met talloze andere edelen gevangen genomen door Rudolf. Gijsbrecht werd later -zoals toen ook al gebruikelijk was- tegen losgeld en gunsten -nog steeds gewond- vrijgelaten. Gerhard werd op zijn erewoord -om later terug te keren- eerder vrijgelaten. Beiden kwamen hun erewoord niet na. Graaf-bisschop Otto van der Lippe liet hier op 1 augustus 1227 zijn leven. De Drenthen waren zo verbitterd dat ze de bisschop "de cruyne villeden van synem hoofde". Zijn vermikte lijk is later naar Utrecht overgebracht.
Hierna werd door Rudolf een poging ondernomen om Groningen weer te heroveren. Dit mislukte.
Egbert slaagde er echter wel in om zijn invloed uit te breidden. Met een hulpbende Utrechtenaren veroverde hij het slot in Peize (Witkamp I p. 439-442 & III, p. 416, 536-537, 634-635).
zie ook: beschrijving slag bij ane van de gemeente Coevorden, Wikipedia, De slag bij Ane van Harm Hillinga, Slagveld in Holthone? van Cor van Dalen en Slag aan de Ane (1227) van Alfred Stern

Tweespalt / Willebrand van Oldenburg
Otto werd opgevolgd door Willebrand van Oldenburg, bisschop van Paderborn en werd bisschop van Utrecht en wreker van Otto. De paus, Willebrand bevond zich tijdens zijn verkiezing in Italië, gaf toestemming om het ene bisdom voor het andere te verruilen, dit was normaal gesproken niet toegestaan. Toen Willebrand van de opstand van Drenthen hoorde vertrok hij meteen naar het noorden.
Willebrand ontsloeg "namens zijn kerkelijk gezag" Gijsbrecht en Gerhard van hun eervolle eed gedaan aan Rudolf.
En zo helpen ze elkaar, want Gijsbrecht en Gerhard hadden Willebrand namelijk verkozen.
Willebrand ging op zoek naar een krijgsmacht en predikte een kruistocht tegen de Drenthen en de oproerlingen uit Coevorden. Zo verwierf hij een groot aantal West-Lauwersche Friezen, Groningers uit de stad en Hunsigoërs. Rudolf en de zijnen kregen hulp van Langewolders, Vredewolders en Fivelgoërs. Zij werden verslagen in 1229 en moesten 400 Keulsche marken zilver betalen aan Willebrand en een klooster van 20 prebenden stichten op de plek waar Otto II was gevallen. En uiteraard moest Rudolf overal afstand van doen (Witkamp III, p. 537-538, 635).
Ook laaide de strijd tussen de Drenten en Utrechtenaren weer op en hierop reageerden natuurlijk ook de Groningers en Ommelander partijen. Zo waagden de Drenten met de Fivelgoërs een aanslag tegen de stad. Dit bekwam beiden slecht. De Groningers deden een uitval tijdens de jaarlijkse markt van Zuidlaren (1232), vernielden de net gebouwde kasteel te Mitzpete (Midlaren) en roofden alle paarden van de markt. Ook ging de kerk van Zuidlaren in vlammen op. Op Groninger strooptocht naar Westeremden in Fivelgo werden er talloze hoven en velden langs de steeds meer opslijkende Fivel verwoest (Witkamp III, p. 635).

Het juk van de geestelijken
De Friezen tussen de Lauwers en Eems waren dus redelijk verdeeld over voor of tegen de stad Groningen en hun invloed op de omgeving. Wanneer het ging om hun kerkelijk leiders waren ze redelijk eensgezind. Een oproep in 1234 van de bisschop van Münster tegen de Stedingers in Rüstringen, die weigerden schattingen te betalen aan de aartsbisschop van Bremen, kon op grote belangstelling rekenen.
Al waren er in Fivelgo ook nog een aantal protesten tegen deze kruispredikers te horen. In Appingedam werden allen die opriepen voor deze kruistocht naar de Weser, werden bespot, beledigd en mishandeld. Ook was er een vroegere lekebroeder van een Rottumer abdij die nu als kluizenaar in Stitswerd leefde. Hij hield zijn landgenoten voor om zich vooral niet voor deze tocht te laten lenen. Want, zo hield hij ze voor, je zult jezelf overladen met schuld en schande als je je eigen stamgenoten, die niets verkeerd gedaan hebben, helpt uitroeien.
De beledigde geestelijken waren hiervan niet gediend en lieten de kluizenaar opsluiten in een onderaardse kot en de Appingedammers werden gedwongen om op blote knieën vergiffenis te vragen. Tevens ontvingen ze in deze houding met ontblote rug een geseling van de boetepredikers.
Zo diep zuchtten de vrije Friezen onder dit juk.
Zoals al eerder in de Frankische tijd te zien was, waar een stelsel van godsverering er kennelijk ingeramd wordt, stuitte dit natuurlijk op verzet. Bewijzen hiervoor zijn te vinden in de vele en voortdurende veten, maar ook in de verwoesting van de kerkgebouwen. Binnen afzienbare tijd werden kerken in Fivelgo en Hunsego afgebrand, namelijk die in Usquert, Westeremden en Houweshuizen (Witkamp III, p. 635).

Zelfstandig bestuur stad Groningen
Tussen de jaren 1250 en 1255 woedde er een machtstrijd om Groningen. De strijdende landen van Fivelgoërs en Hunsigoërs zetten hun geschillen even opzij om gezamelijk de toenemende macht van Gronigen tegen te gaan. De stad had intussen het hoogste woord en daarbij maakte ze zich schuldig aan onrechtmatigheden ten opzichte van de landlieden. En dus veroverden de gezamelijke strijdkrachten van Fivelgoërs en Hunsigoërs allereerst het opnieuw opgebouwde Groenenberg aan de Hunse en verwoesten deze weer. Verder waren ze van plan om de stad aan te pakken, maar het slechte weer verhinderde dat. In het voorjaar van 1251 kwamen ze, nu versterkt met Oldambters, weer terug. Weliswaar waar de Groningers sterk genoeg om stand te houden tegen de belegering, na enkele dagen, namen ze hun verlies (zonder schade) en sloten ze in een verdrag af onder welke bepalingen de onderlinge relatie verder moest. Zo moest de stad Groningen beloven dat de muren gesloopt zouden worden, zodat de landlieden en kooplieden vrij in en uit konden komen en gaan om hun handel te verkopen. De ridders en krijgslieden moesten de stad verlaten en nooit meer terugkeren.
Zo kregen de Gelkingen de bovenhand in de stad. Maar de ridders vonden dat ze te kort waren gedaan en wilden hun huizen in de stad weer terug. Gezamelijk overvielen ze de stad, waarbij vele tegenstanders het leven lieten. Hieronder was waarschijnlijk ook het hoofd der Gelkingen Herman Buchel.
De Fivelgoërs en Hunsigoërs konden dit natuurlijk niet over zich heen laten komen en traden gezamelijk op. Tegen zo'n overmacht konden de ridders niet op en wachten de strijd af. Koenraad van Groningen gaf zich over aan de Hunsigoërs en Egbert van Groenenberg aan de Fivelgoërs en onder belofte dat ze voortaan zich zouden houden aan de gegeven orders.
Echter wederom trokken ze weer op naar de stad waarbij Egbert van Groenenberg het aan de stok kreeg met de Gelkingen. De Fivelgoërs schoten hun wederom te hulp. De ridders overwonnen en geleerd, werden ze als misdadigers opgesloten in de kerker van Appingedam. Andere ridders deden nog een poging en nu met behulp van andere edelen uit de omstreken werd een wat meer stabiele overeenkomst gesloten. Egbert, de stedehouder van de bisschop, werd als hoofd van de rechtspleging erkend. De andere taken kwam voortaan in handen van een raad van 16 personen, waarvan 4 burgemeesters en 12 oldermans (de friese magistraten). Deze werden gekozen uit de oudste en aanzienlijkste geslachten (Witkamp III, p. 635-636).

West-Friesland
De West-Friezen hadden de Hollandse graaf Willem I (ca. 1175 - 4 februari 1222), die zichzelf dus ook graaf van Friesland noemde, steeds geholpen met het instandhouden en zelfs uitbreidden van zijn rijk.
Ook zijn zoon Floris IV (24 juni 1210 – 19 juli 1234) viel in goede aarde. In 1222 volgde hij zijn vader noodgedwongen als 12-jarige op. In 1230 werd de hollandse graaf Floris IV in Franeker gehuldigd (Witkamp III, p. 635).
Floris huwde Machteld van Brabant en kreeg zes kinderen: Willem II (?, februari 1228 ? - Hoogwoud, 28 januari 1256), Hendrik, Floris (de Voogd), Machteld, Aleid (van Holland) en Margaretha.
Ook de zoon van Floris, Willem II had de steun van de Friezen.
Tot zijn kroning in 1248 als rooms koning, waarmee hij kandidaat werd voor keizer van het Heilige Roomse Rijk in kroningstad Aken -welke ook mede door zijn Friezen was veroverd- bleef het vredig in het grensgebied van de West-Friesland en Kennemerland. Al vonden er uiteraard wat botsingen plaats tussen de adelloze Friezen en hun Kennemer edelen.
Erkenning van andere vorsten kwam pas in 1252 nadat hij voor de tweede maal in huwelijk trad, nu met Elisabeth van Brunswijk, dochter van hertog Otto I van Brunswijk, komend uit de Welfische -een sinds de 9e eeuw bekend Frankisch adellijk- geslacht.
De West-Friezen hadden het om gegeven moment wel gehad met hun Kennemer ambtenaren en kwamen in opstand. Hierdoor barstte de strijd weer uit tussen Kennemerland en de Vier-Noorderkoggen. Willem, weer teruggekomen uit een oorlog in Duitsland, behaalde 11 mei 1254 een belangrijke overwinning op de West-Friezen. Hierna volgde er nog een. Bij de derde veldtocht in januari 1256 ging het echter mis. Hij sneuvelde op de ijsvlakte van het Berkmeer bij Hoogwoude, neergeknuppeld door knodslagen en vlegelslagen van Friezen, die hem pas herkende, toen het te laat was.
De rust keerde hierdoor voorlopig terug, althans wat betreft het strijdtoneel tegen de Hollanders.

Groei
De West-Friezen en ook die van de andere Zeelanden kregen meerdere malen te maken met overlast vanuit zee. Watervloeden, in 1257, 1262 en vooral die van 1266, de st. Marcellusnacht bracht grote schade. Er ging dan ook veel land voor altijd verloren in het gebied tussen Texel, Stavoren en Terschelling.
Ook namen vele Friezen deel aan de georganiseerde kruistochten. De prediking van Gerardus van Norden zorgde er in 1269 voor dat velen zich inscheepten richting Palestina.
In deze periode vermeerderden door alle Friesche gouwen (behalve in West-Friesland, zij hadden het te druk met de hollandse heren) de zogenaamde sterke huizen, tussen Vlie en Lauwers stinsen/staten (stins of state) genoemd en in de Ommelanden borgen.
Deze stinsen waren natuurlijk een mooi vluchtoord en gaf de eigenaar een groot aanzien. Het gaf natuurlijk geen gezag over z'n omgeving, want iedereen was elkaars gelijke (Witkamp III, p. 638).

Kenmerkend aan de 17 keuren en 24 landrechten was, dat ze van onderaf zijn vastgesteld. De rechters (redgers) waren gekozen en beoefende deze functie voor één jaar. Daarna was weer een ander clauwgerechtigde heerd aan de buurt. In een rechtsstoel die uit één of meerdere dorpen en buurschappen bestond, waren slechts heerden met een vastgesteld miniumbezit aan grond clauwgerechtigd. (Een clauw of kluft is een oud woord voor buurschap, als onderddeel van een dorp of rechtsstoel.) Wie vervolgens weer aan de beurt was, stond in een clauwlijst. Als een dorp bestond uit 4 kluften of buurten en elk telde 4 afzonderlijke heerden, dan waren ze om de 16 jaar aan de beurt. De richting van de ommegang ging met de klok of zon mee (Schroor/Hoogeland, p. 59).
Om het aanzien te vergroten -en daarmee de afgunst ten opzichte van de anderen te verergeren- probeerden de steeds rijker wordende landgenoten invloedrijke taken als rechters te bemachtigen. Aangezien deze taken bij toerbeurt, de zogenaamde ommegangen, aan mensen ten deel vielen of aangewezen werden, was dit niet eenvoudig. Door deze bepalingen te wijzigen van mensen in huizen (behuisde plaats of heerd), waren de rijken in staat om steeds meer stemmen te verwerven door deze van andere te kopen of anderszins te bemachtigen.
Ook bij de geestelijken ging alleen nog maar om zo veel mogelijk goederen te verzamelen en handelden er dan ook naar. Ze dreven koop- en woekerhandel, legden zware geldelijke boetes op aan de burgers, begunstigden huwelijken in verboden graden om grote geldoffers hierover te ontvangen. En als vansprekend erfden ze hun ambt, iets wat uitermate ongebruikelijk was. Protesten van de ommelanders haalden niets uit. Sterker nog, de Münster bisschop Gerhard, hield zelfs de geestelijken een hand boven het hoofd, al was het maar om niet toe te hoeven geven aan het volk, waar hij toch ver boven stond. En omdat het volk het goddelijk recht hadden beledigd, werden er handelsancties opgelegd en het werd hun verboden om nog deel te nemen aan het geestelijk leven. Dus geen missen meer tijdens doop, huwelijk en overlijden. De Ommelanders trokken zich hiervan niets aan.
Pas door Gerhard's opvolger, bisschop Everard van Diest, werd er een vergelijk getroffen en werd er op 15 april 1276 te Faldern bij Emden een overeenkomst gesloten. Dit overeenkomst bestond uit 34 artikelen en betrof onder andere:

Haet is riucht?
Zeven koningen zouden zich in het verleden zich hebben gebogen over het geschreven en het ongeschreven recht en hoe dit zich met elkaar verhoudt en in overeenstemming kan worden gebracht (Nijdam/Lichaam, p. 284-287). Zou hierin ook nog een probleem zitten tussen de Lex Frisionum, de pre-christelijke versie, en de Oudfriese wetteksten, die duidelijk beïnvloed zijn vanuit het christelijke?
Das Fivelgoer Recht 22:

Hic incipit jus communitatis Frisie
Hier beginnt das Recht der friesischen Gemeinschaft

I.
I. WAS IST RECHT?

[1] Hueth is riucht? List ende kenst riuchtis ande godis. Riuchtes, thet queth rethelika thinga ande riuchtelika thinga, alsa bithiut hit thi paws.
[1] Was ist Recht? Wissenschaft und Kenntnis des Rechten und Guten. '(Des) Rechten', das heißt "redlicher Dinge und rechtmäßiger Dinge", so erklärt es der Papst.

[2] Hwet queth thet wird godis? Nethelikera thinga and erlikera thinga, sprecht thi kaiser.
[2] Was heißt das Wort "(des) Guten"? "Billiger Dinge und ehrlicher Dinge", spricht der Kaiser.

[3] Hv monich riucht ister? Twa, en godelic ende en manslic; thet erste is thi onbern, thet other scoltu lernia; thet en hath naturalis, thet other ciuilis.
[3] Wie viele Rechte gibt es? Zwei, ein göttliches und ein menschliches; das erste ist einem angeboren, das andere soll man lernen; das eine heißt natürlich, das andere bürgerlich.

[4] Hweth is godelic riucht? Onwerp Godis gastis, ther thet gode bihiuth and thet erge let. Godes riucht is thio ewe, ther thes monnis sin lert hine self to biriuchtane and thet vnriucht to vnfruchtane, tha vnscheldega to helpana and tha missidan to fordriwane, alsa ma seit: Jus est iuste viuere, neminem ledere, vnicuique suum dimittere.
[4] Was ist göttliches Recht? Ein Antrieb des göttlichen Geistes, der das Gute befiehlt und das Böse verhindert. Gottes Recht ist das Gesetz, das des Menschen Sinn lehrt, ihn selbst in die richtige Bahn zu lenken und das Unrecht zu fürchten, dem Unschuldigen zu helfen und die üblen Sitten zu beseitigen, wie man sagt: "Recht ist gerecht leben, keinem schaden, jedem das Seine geben".

[5] Hwetis manslic riucht? Keninges setma and liuda plega, nethelic ende erlic. Keninges setma hat ma scriuen riucht , sa hat ma ac ewa. Wither tha ewa ne mei nen wilkere stonda. Erlic plega fon longere vnicheid is alsa goud sa scriuen riucht, jef se nout ne tziwiath.
[5] Was ist menschliches Recht? Königssatzung und Volksbrauch, (der) billig und ehrlich (ist). Königssatzung heißt man geschriebenes Recht, und wenn das geschrieben ist, so nennt man es auch Gesetz. Wider das Gesetz soll kein gewillkürtes Recht bestehen. Ein ehrlicher Brauch von langer Gewohnheit her ist ebenso gut wie geschriebenes Recht, wenn sie sich nicht widersprechen.

[6] Hwervmbe is thet riucht eseth? Thet thi fatuus, thet is thi dumba, ther breke, thet hi werthe in there pina and lust there sende and bischirme tha vnschilde and scheppe tha wreke.
[6] Weshalb ist das Recht gesetzt? Damit der fatuus, das ist der Törichte, der sich vergeht, in Strafe verfalle, und damit es ihn von der Lust zur Sünde abhalte und die Unschuld beschirme und für Vergeltung sorge.

[7] Hwet is there ewa riucht? Erlike thinga reda, trastelic thinga biada, vrbiada vnriucht, henzia mothlika thinga and ac bihwilum vnmothelika thinga thruch fruchta thes wirre. Hwether sa thet riucht is naturalis sa ciuilis and hweder mith scrifte jefta mith ewa, schemat schetha; sa hat ma thet arre setma ande thet other vnicheid.
[7] Was ist das Recht des Gesetzes? Ehrliche Dinge raten, hilfreiche Dinge gebieten, Unrecht verbieten, zulässige Dinge gestatten und bisweilen auch unzulässige aus Furcht vor dem Schlimmeren. Wo das Recht entweder natürlich oder bürgerlich ist und entweder schriftlich oder herkömmlich, da soll man es unterscheiden; dann nennt man das erstere Satzung und das andere Gewohnheitsrecht.

[8] Hwet is vnicheid? En godlic plega, ther ma to riuchte halt. Alsa ma thene sethma brec, alsa en nie seke vphlap, ther nanout fon escriwen is, sa mot ma thene pliga to riuchte halda. Fon thisse plega hebbat er keningan mislike delit.
[8] Was ist Gewohnheitsrecht? Ein dem göttlichen Gesetz entsprechender Brauch, den man als Recht hält. Wenn man die Satzung verletzt, sobald eine neue Sache vorkommt, von der gar nichts geschrieben steht, so soll man den Brauch als Recht halten. Über diesen Brauch haben Könige ehemals verschiedentlich geurteilt.

Thi ersta sprech aldus: thet riucht scol alle tyd thene plega vpnima.
[9] Der erste sprach wie folgt: Das Recht soll immer den Brauch aufheben.

Thi other sprec aldus: plega fon nethlikere vneched is en cristenlike masterschip.
[10] Der zweite sprach wie folgt: Ein Brauch von billiger Gewohnheit her ist eine dem Christentum entsprechende Autorität.

Thi thredda sprec aldus: thet riucht, ther rethelike is, thet werth thene pliga, hwant thet riucht, ther en nomelic vnriucht forbiut iefta pinegat, thet scel nanne side wiaka.
[11] Der dritte sprach wie folgt: Das Recht, das billig ist, stellt sich dem Brauch entgegen, denn das Recht, das ein offenbares Unrecht verbietet oder bestraft, soll keiner Sitte weichen.

Thi fiarda sprec aldus: mislike is side; rethlic side is cristenlic masterschip, vnriucht side wiucht tha riuchte.
[12] Der vierte sprach wie folgt: Verschieden ist die Sitte; eine redliche Sitte ist eine dem Christentum entsprechende Autorität, eine schlechte Sitte weicht dem Rechte.

Thi fifta sprec aldus: thruch londis tberwa and red wiucht vnder hwilem thet riucht tha side.
[13] Der fünfte sprach wie folgt: Zu Nutz und Schutz des Landes weicht bisweilen das Recht der Sitte.

Thi sexta sprec: thet riucht is alle riucht, thi side is creftelic, ther era lert an vnera tosteret. Thet is godelic riucht, ther tha senda vrdiligat mith helga bodum. Thet is wralsche riucht, ther tha elingan hebbat set mitha elmetha to haldane thruch thes londis red.
[14] Der sechste sprach: Das Recht ist völlig recht, die Sitte ist kräftig, die Ehrenhaftes lehrt und Schändliches ausrottet. Das ist göttliches Recht, das die Sünden mit heiligen Geboten tilgt. Das ist weltliches Recht, das die vollfreien Landbesitzer mit der stimmberechtigten Landesgemeinde gesetzt haben, um es zum Schutz des Landes zu halten.

Thi sogenda sprec: thet riucht is alle riucht, ther mith mena bode wisa liuda is eset to thwonge ther sendena, ther bi willa iefta bi dumhede vphlapat; thet riucht vrwint alle sidan and alle keran. Thet riucht is alle riucht, ther witha werde nout ne fiucht and nethlic is an rethlic an erlic. Thet is falsche riucht, ther there werde mith thiugum vnfiucht; thet blindat siande aghene.
[15] Der siebente sprach: Das Recht ist völlig recht, das durch ein allgemeines Gebot rechtskundiger Männer gesetzt ist zur Zügelung der Sünden, die absichtlich oder aus Unbesonnenheit geschehen; das Recht überwindet alle Sitten und alle Küren. Das Recht ist völlig recht, das der Wahrheit nicht widerspricht und billig, redlich und ehrlich ist. Das ist falsches Recht, das sich der Wahrheit mit Zeugen entzieht; das blendet sehende Augen.
Waar ik straks -bij Verloochening- ook nog verder op in ga, komt hier dus ook de statusbepalende 'recht' van de Vrije Fries ter sprake. Met 'recht' is een Fries íemand, zonder minder of Verlies van zijn “rjocht” maakt dat hij maatschappelijk gezien is overleden’ (Algra/Oudfries, p. 45).
Dit is de kern van het Oudfriese recht (Nijdam/Lichaam, p. 286). Hetzelfde geldt m.i. voor 'eer', zoals ik later de Friezeneer omschrijf.
In het Rudolfsboek (Nijdam/Lichaam, p. 286) en Westerlauwerssches Recht 356, 11 wordt dit als volgt omschreven:

Hweer soe di fria Fresa ene soene biseent ende deer anne slachte wr slacht iefta wida an here kijnde birawath iefta mordbrand iefta wrbannena raef fan gaestlika lioedem iefta scaeckraef iefta bisit mit onriochta goede ende hi danne wille fan dis keisers halum riocht ontfaen, soe schel ma him weersprecka ende him ti nene riochte ti staene, hwant hyt selm toebritsen haet ende wrlerren ende alsoo moghen alle dae ienne, deer werdeth funden jn dusdener sonde, ende alle dae, deer naet friboren sint, ende alle dae jenne, deer nene fri spreke nabbeth.

Als de Vrije Fries een zoen sluit en daarna toch een doodslag begaat of een weduwe en haar kinderen berooft, of een moordbrand begaat of een verboden panding van goederen van geestelijken of een gewelddadige beroving, of onrechtmatig verworven goed bezit, en als hij dan van keizerlijke zijde recht ontvangen wil, dan moet men hem tegenspreken en hem geen spraak en tegenspraak in een rechtzitting toestaan, want hij heeft zelf zijn recht geschonden en verloren en evenzo moeten allen behandeld worden die zulke zonden begaan, en allen die niet vrijgeboren zijn, en allen die geen recht hebben om vrij te spreken op de rechtzitting.

([11] Dies ist das dritte:) Wenn der freie Friese eine Sühne abschließt und trotzdem einen Totschlag verübt oder eine Witwe und ihre Kinder beraubt oder einen Mordbrand oder einen verbotenen Raub an geistlichen Leuten oder einen Schachraub (begeht) oder unrechtmäßig erworbenes Gut besitzt und er dann von seiten des Kaisers recht erhalten will, so soll man ihm widersprechen und ihm keine Rede und Antwort stehen, denn er hat das Recht selbst verletzt und verloren, und ebenso sollen alle diejenigen (behandelt werden), die in solcher Sünde angetroffen werden, und alle die, die nicht freigeboren sind, und alle die, welche keine freie Sprache vor Gericht haben. (Dieses Recht setzten König Karl und Papst Leo und sie geboten allen Leuten, es zu halten.)

Je moet als mens wel erg ver gaan, om op dit punt te belanden. Maar aangezien deze regels er zijn, geeft ook aan dat er zulke mensen rondliepen. Voorgaande verhalen bewijzen ook dat bepaalde groepen het soms erg bont maken en totaal geen eer meer hebben.
Hierin staat dus ook te lezen dat alleen de vrijgeboren de vrijheid hadden om op een rechtzitting te spreken. Nijdam voegt hierbij nog een aantal veronrustende zaken aan toe:
Wie vermogend was, recht had en dat niet ‘verwerkt’ had, kon dus deelnemen aan de rechtsgang. Voor deze observatie zijn talloze attestaties te vinden in het Oudfriese rechtscorpus, zoals in het Westerlauwers Seendrecht:
Nu agen tha liude ethsworan to settan. Tha schen wesa frey an fresic and fulbern and alsa rycheftich, thet hia byscopis bon beta muge, and hira riucht vnforlern - ‘Nu moeten de lieden eedgezworenen kiezen. Die moeten vrij en Fries en volgeboren en zo vermogend zijn, dat ze de bisschopsban kunnen betalen, en ze moeten hun recht niet verloren hebben’.

Het vermogen speelde een rol. Iemand moest in staat zijn om financieel voor de gevolgen van zijn handelingen in te staan. Een onvermogende vrije (blata) was echter niet a priori uitgesloten van het recht, of uit zijn rechtspositie. We zagen eerder dat hij veteleider kon worden en zich borg kon stellen voor de gevolgen van de vetetocht. Het Oudfriese recht waarschuwde echter tegen zulke insolvabele veteleiders en sprak in deze context een hard oordeel uit over de onvermogende: thi blata thi is lethast alra nata ‘de onvermogende is de ellendigste van alle verwanten’.
Er spreekt een walging voor een arme verwant uit (Nijdam/Lichaam, p. 286-287).
Hieruit blijkt dat er rond de 13e eeuw er al niet echt meer sprake is van gelijkheid. Er onstaan machtvormen / rechtsvormen die, net als vetes, een factor kapitaal in zich hebben / krijgen. En dit duidt dan meteen op rechtsongelijkheid.

Begin van einde Friese Vrijheid
Ofschoon het de Friezen het voor de wind ging, zo tegen het einde van de 13e eeuw (vanaf 1275), de handel en bedrijven liepen goed, ze waren in het bezit van een persoonlijke vrijheid, die nergens zo in Europa te vinden was, ze zaten op vruchtbare grond en daardoor vee, zuivel en graan in overvloed, behoorden orde, rust en veiligheid steeds minder tot hun gemeengoed.
Zelfverheffing, strijdlust en het verlangen naar een onbeperkte onafhankelijkheid, zorgden ervoor dat ze het recht op persoonlijke vrijheid van de buren uit het oog verloren. En hierdoor ontstonden er botsingen bij spelen, volksgaderingen, verkiezingen en kerkelijke bijeenkomsten. Hebzucht, hoogmoed en afgunst verergende deze situatie. Beledigingen, vechtpartijen en doodslag waren het gevolg. Wraak zorgde voor groepsvorming. Deze groepen vielen een state, stins of borg aan om zich te wreken. Edelen verhieven zich tot Hoofdelingen en de volgers kozen hun machtigste onder hun. En zo ontstonden er familiegeslachten met meer macht dan gebruikelijk was voor de Vrije Fries die geen inbreuk wilde op zijn recht op persoonlijke vrijheid.
Door deze ruzies werd er minder aandacht geschonken aan het beheer van de dijken. Erger, dijken werden als middel ingezet in de vijandelijkheden. Zo werd waarschijnlijk op 13 januari 1277 bij Jansum (tegenover Emden en Larrelt) de Eemsdijk vernield, zodat het water Reiderland inspoelde. Op 25 december 1277 volgde nog een dijkbraak bij Wilgum, een eindje stroomopwaarts. (Dit zou het begin zijn het onderlopen van al het land wat nu onder de Dollard ligt en zou rond 1540 z'n grootste omvang krijgen. Zie voor een uitgebreidde kaartenoverzicht de pagina Rampspoed in de Dollard/Reiderland!)

Wanneer er meerdere Hoofdelingen in een stad of dorp woonden, waren de conflichten ook heftiger en kwamen ze frequenter voor. Door het toenemen van deze botsingen van Hoofdelingen, maar ook tussen de bewoners van dorpen onderling, ontstonden er twee visie en daaruit voortvloeiend twee partijen: de Schieringers en de Vetkopers.

WESTEREMDEN: ANDREASKERK Schieringers en Vetkopers De doodslag van Hayo Wibbens in 1398 in het Groningse Westeremden, was politiek gemotiveerd. Het was een uitvloeisel van de strijd om macht en invloed tussen de Schieringers en de Vetkopers. Saillant is dat de kern van deze twist tussen wereldlijke partijen oorspronkelijk gelegen is in een confrontatie tussen twee kloosterordes, de Cisterciënzers en de Norbertijnen. De benaming ‘Schieringers' komt van ‘Schiere monniken', de bijnaam van de Cisterciënzers die een grijze (‘schiere') pij droegen. ‘Vetkopers' refereert er aan dat de Norbertijnen vee hielden voor het vlees, zij deden aan ‘vetweiden'. Op de achtergrond speelden de graven van Holland en Oost-Friesland mee. Nadat de Schieringer Eppo van Nittersum uit Stedum met zijn manschappen, de Vetkoper Hayo Wibbens uit Westeremden eerst uit de kerk de nabij gelegen pastorieboerderij - de ‘weem' - in had gejaagd, stak hij deze vervolgens in brand om hem uit te roken. Dat lukte, "alsoo liep Hajo Wibena wederom in de kercke alwaer hij dan voor het hooge altaer is gegreepen ende doodt geslagen", berichten de oude kronieken.

VETKOPERS vs SCHIERINGERS Waar zit het verschil tussen de Vetkopers en Schieringers? Wat willen ze en waarom willen ze dit? Is het alleen maar een simpel-zielige machtkwestie? Een onderzoek naar dit partijenstelsel met dramatische uitkomst lijkt me niet overbodig. Zal ook vast wel gedaan zijn.

De volksgezinde partij eigende zich de naam van Schieringers toe en de rijke en adelsgezinde factie noemde zich de Vetkopers. De naam van de Schieringers zou voortkomen uit de grijze kleur van de kleren van de burgers of aan de schieraal. De naam van de Vetkopers zou ontleend zijn aan het weelderige leven van de Edelen en rijken. Ook kon men ze herkennen aan de manier van vuur aansteken: boven danwel onder het turf aansteken.
Tijdens een gastmaal met daarbij een verkiezing om de eer van een zeden- of cermoniemeester, welke ging tussen en rijke hoevenaar die veel vee fokte en een iets minder vermogende landman, werden voor het eerst de partijnamen gescandeerd. Daarna verspreidde deze al gauw door het hele land. De meeste Vetkopers zaten in Oostergoo en de Schieringers in Westergoo.
En zo ontstond er een partijenlandschap in het zo rijke land, die het gedurende twee eeuwen in de afgrond duwde. En zelfs uiteindelijk er voor zorgde dat ze de zelfstandigheid kwijt raakten.
Werd een huis belegerd, dan zette de eigenaar een afgehouwen stam op het hoogste deel van het huis om zijn vrienden te waarschuwen, dat ze ontzet moesten worden.
Krijgsgevangen waarvan men vermoedde dat ze buitenlanders waren, konden hun onherroepelijke verdrinkingsdood (wapeldjepinga, de waterdoop) alleen nog tegengaan door Friese zinnen als Raed hird reekt rierren lyre of Dir iz nin klirk zo krol az Klirkampstir krol. Here! di klirk aller klirken iz hja to krol. zonder haperen op te zeggen. Fries genoeg bevonden, werd men gevangen gezet (Witkamp III, p. 639).

Ondanks dat er onderling ruzies werden uitgevochten in het Friese land, ging het de stad Groningen voor de wind en heerste vrede, rust en was het veilig. Sinds de overeenkomst van 1255 met Fivelgo en het zelfbestuur, sloten ze in 1283 een soortgelijke overeenkomst met het noorderdeel van het Oldambt en vervolgens met de Hunsegoërs, de Drenthen en de slotvoogd van Coevorden. Zorgvuldig vermeden ze alle conflicten (Witkamp III, p. 640).

Door de stormen en overstromingen in de periode 1287-88 in alle Frieslanden waarbij waarschijnlijk 50.000 mensen de dood vonden, besloot de rooms-koning Rudolf om de Friese gebieden ten oosten van die van Floris V nu graaf Reinald I van Gelder tot landvoogd aan te stellen. Graaf Reinald kreeg volle zeggenschap om recht te spreken en dus ook rechters en ambtenaren aan te stellen en boetes op te leggen, aldus een gunstbrief van 17 augustus 1290.
Echter, Rudolf van Habsburg overleed al spoedig, 30 september 1291. Uiteraard gingen de Friezen ook niet akkoord om zich te schikken aan deze Gelderse graaf. Ook de gunstbrieven van Rudolfs opvolgers van 21 januari 1295 van Aldolf van Nassau en 25 april 1299 van Albrecht van Oostenrijk hielpen de Gelderse graaf niet.

In West-Friesland was de strijd gestreden, wederom bij Vrone. De West-Friezen werden voorgoed ingelijfd door de opvolger van Floris V, zijn zoon Jan I, al zat de werkelijk macht vanaf 27 oktober 1299 bij zijn regent graaf van Henegouwen, Jan II van Holland (welke ook een afstammeling was van Floris IV, namelijk een zoon van dochter Aleid van Holland). Ook Stavoren huldigen Jan. Jan I was zonder nazaten op 15-jarige leeftijd komen te overlijden.

Begin 14e eeuw waren het vooral de rijke huislieden van de Vetkopers die weer herrie gingen schoppen. Dorp tegen dorp, zelfs kloostergeestelijken kozen partij.
Echter, nog niet iedereen was zo ver gedaald.
In 1306 gaven de dorpen Warns en Scharl (bij Stavoren) nog een treffend voorbeeld hoe het ook kon en vroeger ging: Beide dorpen waren ook verdeeld in de twee partijen en hadden daardoor al meerdere malen elkaar getroffen met de knijf en goedendag, met aan beide kanten meer dan 150 slachtoffers. Een persoon stelde bij dit treffen voor om er een tweegevecht van te maken. Beiden gingen hiermee akkoord. De Schieringer verloor en zo beloofden alle Schieringers aan de Vetkopers om nooit meer een geschil of twist te beginnen (Witkamp III, p. 642).

Dit jaar 1306 mislukte ook nog de oogst door aanhoudende regen, zodat velen de hongerdood stierven en tot overmaat van ramp landen er langs de oevers van de Lauwers een horde Noormannen, die alles wat van waarde was meeplunderde. Gelukkig waren de Friezen in staat om hunne onderlinge strijd even opzij te zetten en zich te scharen onder leiding van de edelman Regner Hayo Cammingha. Ze snelden naar de aangevallen streek en doden 900 Noren in gevecht op 6 november 1306. Onder de Frieze gesneuvelden bevond zich ook Cammingha.
Twee maanden later lagen de Hollanders en hun stamgenoten de West-Friezen voor de kust. De Hollandse graaf Willem (de Goede) III, zoon van de in 1304 overleden Jan II van Holland, zocht met geweld uitbreiding in het Friese land. Vooral Gaasterland had te lijden onder dit bezoek. De Friezen wisten zich uiteindelijk te verenigen onder leiding van Hessel Martena. Gezamelijk zorgden ze ervoor dat de Hollanders niet verder konden oprukken. De Hollanders wachtten een botsing dan ook niet af en scheepten zich mei 1309 weer in, terug naar Holland.
De trouweloosheid van de West-Friezen moest gewraakt worden, want de Friezen waren verbolgen over de samenwerking met de Hollanders. En zo werden onder aanvoering van zes bevelhebbers diverse koggen goed bewapend en staken ze de Zuiderzee over. Het toen nog niet ommuurde Enkhuizen en omliggende oorden waren de klos. Ze richtten grote verwoestingen aan en namen een rijke buit mee terug naar Friesland. Dit werd weer gewraakt door Enkhuizen. Ze kochten enkele gasten om, die op 10 augustus 1309 de stinsen van de drie voornaamste aanvoeders -Beima, Offingahuizen en Hiddama- 's nachts in brand staken.
Deze aanvoerders vereerden hierop wederom Enkhuizen met een vernietigende bezoek. (Witkamp III, p. 642-643).

De Stellingwevers, die tot nu toe meestal de Utrechtse machthebbers erkenden, meenden om onafhankelijk en zelfstandig te kunnen worden, het sterke slot Vollehove te moeten vernielen. De Utrecht bisschop Gwy van Avesnes riep de hulp van zijn neef Willem de Goede in, om dit te bestrijden. Deze hulp bleek uitmate voordelig uit te pakken voor Willem. Naast de heerlijkheden Amstel, Gooiland en Woerden wist hij een overeenkomst te Alkmaar met de Westergoërs te sluiten, waardoor hij Westergo als rechtgebied onder zich kreeg. De Westergoërs kregen in ruil vrijheid van tol in Holland, Zeeland en West-Friesland en beloofde Stavoren bescherming tegen de zuiderbuurman, de grietman van Wildinge.
Kortom, Willem de Goede was succesvol. Dit ontging ook de rooms-koning Lodewijk van Beijeren niet en hij wilde Willem dus aan zich binden. Dit deed hij door Willem en zijn erfgenamen nog ruimere bevoegdheden te geven en ook de rechten over de heerlijkheid Friesland te geven. Willem had zelf al geregeld dat hij Westergo onder zich kreeg, maar nu kreeg Oostergo in 1314 een keizerlijk bevel om Willem ook als heer trouw te zijn.

1314-15 waren slechte jaren voor Friesland. Dijkdoorbraken, slechte oogsten en binnenlandsche veten zorgden ervoor dat mensen bij bosjes verhongerden en op de wegen, op het veld, in de bossen dood neervielen. Hierdoor brak ook de pest uit, waardoor er nog meer doden vielen. Zeker een derde van de Friezen verloren deze periode het leven (Witkamp III, p. 643).

Otto Knottnerus geeft in bij eb drooggevallen Dollard uitleg in Anton Tiktak documentaire "Olderliek stee Addinga’s" over het wel en wee over de familie Addinga. (bron: Geschiedenis Oost-Grunnen)

Jochem Abbes geeft in het vestingstadje Bourtange uitleg in Anton Tiktak documentaire "Westerwolde" over de geschiedenis van Westerwolde. Hierin komen ook de familie Addinga weer aan bod. Maar daarnaast ruim aandacht voor Bourtange, de verhoudingen en landsrechten in dit gebied. Verder wordt het fenomeen Friese tuin met z'n leidijken besproken. (bron: Geschiedenis Oost-Grunnen)

Verbrokkeling
Verbrokkeling van de Frieze Zeelanden werd mede veroorzaakt doordat de hoofdelingen aan de vrijheden van de medeburgers gingen knagen. In Westerwolde had de bevolking 12 rechters zelf gekozen uit Sellingen, Onstwedde, Vlagtwedde, Wedde en Vriescheloo. De bevolking kreeg genoeg van de willekeur van een hoofdelingenfamilie Addinga. Om zich hiervan te onttrekken besloten ze in 1316 hulp in te roepen van bisschop Lodewijk van Münster. Hierbij bemiddelden Matthias van Raesfeld uit Landeggen en Suffridus van Slege, een rechter uit Westerwolde. Afgesproken werd -onder de nodige voorwaarde: geen kastelen of sterkten bouwen, zonder dit te bespreken, een hoen per huis per jaar af te staan- elkaar voortaan bij te staan.
Net als de Addinga's naar de oppermacht streefden, waren er in elk ander oord wel familie's te vinden die ook naar de macht streefden. Waren er meerdere familie's in een regio, dan was dit aanleiding tot strijd. En werd er aansluiting gezocht met een van de kampen van de Schieringers of Vetkoopers. De bisschop van Münster moest ook ingrijpen bij de priesters en kloosteringen, die hierbij ook deelnamen aan de strijdende partijen.
De burgerijen van Leeuwarden kozen eieren voor hun geld en sloten zich aan bij de stad Groningen, waar de Frieze Vrijheid nog steeds succesvol was en onafhankelijkheid garandeerde. Het verbond tussen Leeuwarden en Groningen werd 6 december 1317 gesloten. Met Dokkum werd een soortgelijk verdrag getekend op 15 mei 1318 (Witkamp III, p. 644).

Ondertussen hadden de West-Friezen behoefte om zich weer te wreken. En dus trokken ze dit jaar (1318) weer over de steeds breder wordende Zuiderzee naar Westergo. Wonseradeel en omliggende dorpen werden geplunderd. Onder leiding van Aylva, Hettinga en anderen verenigden de mannen zich naar de bedreigde kust. Onopgemerkt door de West-Friezen vielen ze aan en geen enkele West-Fries overleefde deze aanval. Ze werden allemaal neergesabeld. De schepen werden ingenomen en gebruikt om rooftocht te starten naar Enkhuizen en Medemblik. De buit werd verdeeld en de schepen werden aan de burgerij stavoren gegeven (Witkamp III, p. 644).

Stadsrechten Appingedam Vissen rond de Floem: een bijdrage tot het historisch-topografisch onderzoek van de ontwikkeling van de stad Appingedam tot 1810 / A. Hoft . - Groningen : Wolters-Noordhof - Egbert Forsten, 1990. - ISBN 9062431135

Door het succes van Groningen, wilden ook anderen aansluiting. Op de bijeenkomst onder de Upstalboom in augustus 1323, beloofden de diverse gouwen elkander wederkerige bijstand, wanneer een bedreigd werd door vorsten of andere groten die hun vrijheden wilden aantasten. Het was echter van korte duur. Toen Appingedam in 1327 hun stederecht kregen door de gezamelijke volmachten, werd daarna de vergaderplaats onder de Upstalboom niet meer bezocht (Witkamp III, p. 644-645).
Dat de vergaderingen van de Upstalboom niet succesvol waren, blijkt ook al uit het feit dat de West-Friezen en Westergoërs elkaar al ruim een kwart eeuw in haren vlogen. Ook de Fivelgoërs hekelden de steeds toenemende macht van Groningen. Het Oldambt zag zich verdrukt worden door de geschillen die er waren met de kerkvoogd bisschop van Münster. Er volgde weer een kerkban (Witkamp III, p. 645).

Het jaar daarop togen de vertegenwoordigers van Stavoren en Westergo naar Haarlem om daar een verdrag te tekenen met Willem III. Deze Friezen erkende zo dat de graaf het recht kreeg om schouten, schepenen en rechters aan te stellen en dat ze zich verplichten om zich aan de uitspraak van deze ambtenaren te houden. Verder hielden ze Willem III voor, dat als hij zijn komst naar hun gebied minimaal zes weken van te voren meldde, hij op oude traditionele wijze gehuldigd zou worden. Dus op een schild geheven worden en door vier mannen door de hele gemeenschap gedragen worden, waar zij hem de eed van trouw zouden doen.
Willem III had de Friezen hoog zitten. Zo had hij eens tegen hooghartige Henegouwse en Hollandse edelen die 'dat verachtelijk volk' afkeurden: "Dit volk is de grootste schat van mijn gebied. Mijne voorzaten hebben het door hun zweet en bloed verworven, en ik alleen ben hun heer. Ik zal niet dulden, dat de Friezen verdrukt worden, of dat iemand eenig deel van dit gebied bekome." (Witkamp III, p. 645-646)

Groot placaat en charterboek van Vriesland Het register van Groot placaat en charterboek van Vriesland maakt melding van vier bijzondere brieven om de meningsverschillen tussen Lubeck en Stavoren te slechten. In Cartago zijn deze te vinden: Placaat en charterboek Vriesland, dl. 1, pag. 187-191, onder nummer pcv10187, pcv10188, pcv10189, pcv10190, pcv10191

Ook had Willem III een zwak voor Stavoren. In 1333 bemiddelde hij met ijver tussen Stavoren en de leidende Hansestad Lübeck, waar een geschil mee was. Hij sloot een verdrag, dat op 18 oktober 1333 werd bezegeld en zo er weer een goede verstandhouding tussen beide steden was ontstaan (Witkamp III, p. 646).
In 1333 raakte een aantal burgers uit Enkhuizen, Arnold Steyneldersone, Altgheer Jacobssone en zijn broer Thade, in conflict met de stad Lübeck over de inbeslagneming van hun schip tijdens de strijd van deze stad met Stavoren. Willem II [= III] van Holland deed daarop de uitspraak, dat Lübeck de drie Enkhuizers 3 pond groten moest betalen op „den naeste Meyedach” te Haarlem. (Enkhuizen voor 600 jaar / Dr S. B. J. Zilverberg (in: West-Frieslands Oud en Nieuw, 1955, 22e bundel, p. 11-19))
Of deze 3 items iets met elkaar te maken hebben, kan ik nu niet na gaan. De oud-nederlandse stukken uit 'Groot placaat en charterboek van Vriesland' zijn voor mij nauwelijks te lezen danwel te begrijpen. De genoemde personen uit Zilverbergs artikel kan ik niet vinden in de Vriesland-stukken. Overeenkomst met Witkamp en de Vriesland-stukken is de datum van 18 oktober 1333. Maar aangezien de handelsbetrekkingen met Lübeck, de hanse(hoofd)stad intussen groot waren, kan ik me er van alles bij voorstellen. Mogelijk geven de in Ostfriesland aangeschafte boeken hierover later uitsluitsel.

Om een beeld te schetsen hoe het met de veiligheid gesteld was in het gebied waarover Willem III heer was, geeft Witkamp het verhaal van de Abt Eelco Liauckema. Dit verhaal doet meer de ronde, dus lijkt het mij wel aardig om deze eens naast elkaar te zetten:

(Witkamp III, p. 646) Hoe gunstig 's Graven gezag voor de welvaart van Friesland, althans voor de westelijke streken, was, hadden de partijschappen een te grooten wrok, de vijandelijke ontmoetingen een te groot woestheid en zedenbederf voorgebragt, dan dat Westergoo zich in eene ongestoorde rust mogt verheugen. Van het tegendeel legt een voorval op de landhoeve Ter Poort bij Boxum getuigenis af. Deze hoeve behoorde aan de abdij te Lidlum, die te dezen tijde onder het beheer van de Abt Eelco Liauckema stond. Hij, een man van gestrenge zeden, werd door de leekebroeders aan wien de zorg op Ter Poorte was toebetrouwd, hij een hun gebragt bezoek schijnbaar met de grootste achting en onderworpenheid ontvangen. Zij veinsden berouw toen de Kloostervoogd hun ergerlijk levensgedrag bestrafte, doch spanden in stilte zamen om hem in zijn eigene oogen te vernederen en zich dan van den gehaten tuchtmeester te ontdoen. Bij de avondmaaltijd bragten zij hem zoo vele dronken toe, dat de argelooze man voor de uitwerkselen van den zwaren drank moest zwichten. In een half bewusteloozen staat was hij zijn slaapkamer binnengetreden. Naauw echter had bij zich op zijne legerstede nedergevleid, of hij werd eensklaps gewekt door een luid rumoer. In een digten drom drongen de broeders binnen, verweten den verschrikten Abt zich vergeten te hebben en sloegen hem met een knods zoo geweldig op het hoofd, dat de hersens in het ronde spatten. Hiermede niet tevreden, wierpen de onverlaten het lijk uit het venster in de gracht, welke het gebouw omringde. Het gruwelstuk werd wel is waar gestraft - de daders werden levend aan staken verbrand - doch dat kloosterbroeders zulk een feit konden plegen, en Eelco's gewoonte om steeds honderd en vijftig gewapenden te onderhouden, ten einde zijn Abdij en hare goederen te beschermen, bewijzen hoezeer orde en rust steeds te wensche overlieten. uit: Geschiedenis der zeventien Nederlanden / P.H. Witkamp. - Tweede deel, laatste gedeelte. 1882

(Arend II, 2e, p 131-132) Het aanzien en de magt van Graaf Willem III waren niet genoegzaam, om in Westergoo de binnelandsche rust en de persoonlijk veiligheid te verzekeren. De rijke kloosters van Lidlum, Ludingaker, Mariëngaard, Foswerd, Klaarkamp, Oudeklooster of Bloemkamp en anderen kweeten een groot getal monniken en leekebroeders op, welke zich aan de grofste buitensporigheden overgaven en om elkander te verdrukken en te krenken, zich nu eens voor de aanhang der Schieringers, dan weder voor dien der Vetkoopers verklarden. Eelco Liauckama, Abt van Lidlum, was in openbaren krijg met eenige Edelen en onderhield, behalve de leekebroeder zijn kloosters, honderd en vijftig gewapenden in zijn dienst. Voor het overige was hij een man van gestrnge zeden, vol ijver voor de godsdienst en ernstig in het bestraffen en vermanen der monniken, waardoor hij bij velen van hen zeer gehaat werd. Onder de goederen zijn kloosters, welks bloei hij ongemeen bevorderd had, behoorden twee landhoven te Boxum in Menaldumadeel, de eene Monnikhuis, de andere Ter Poorte genaamd. Dikwerf had hij de leekbroeders of conversen, welke deze gronden bebouwden en daar, gelijk op de meeste landhoven plaats had, welke ver van de kloosters verwijderd waren, een ergeljk leven leidden, bestraft, maar hierdoor slechts hunnen onverzoenlijken haat opgewekt. Dien ondervond hij bij een bezoek te Ter Poorte. Men ontving hem en zjin gevolg met allee teekenen van berouw, achting en liefde, doch het plan was zich voor altijd van de gehaten tuchtmeester te ontslaan. Bij het avondeten ging de beker vrolijk rond. De argelooze Abt, niet gewoon te drinken, gevoelde de uitwerkselen van de zwaren dronk, welken men hem had toegediend, nam zijn afscheid en begaf zich ter ruste. Op dit oogenblik drongen de leekbroeders met geweld zijn kamer binnen, verweten hem met schampere woorden zijne onmatigheid, waarvan zich de sporen op zijnen tabbard vertoonden, sloegen hem met een dikken knods op het hoofd, zoodat brein en bloed tegen de wanden spatten, en wierpen het lijk uit het venster in de gracht. Zoodra 's anderen daags de gruweldaad ontdekt was, geraakte het geheele dorp in beweging. De booswichten werden gevat en aan staken levend verbrand; de landgoederen geraakten in het bezit van anderen, en de stins werd ten gronde toe geslecht. uit: Algemeene geschiedenis des vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden / J.P. Arend. - Tweede deel, Tweede stuk. 1844

(Marja van Schie) Een andere legende is verbonden aan het portret van de abt Eelco Liauckema van het klooster Lidlum. Het is een mooi, in oplichtende tinten geschilderd portret dat naast de deuropening hangt. Deze abt, zo wil de overlevering, maakte bezwaar tegen overmatig drankgebruik van zijn monniken. Die voelden er echter niets voor hun min of meer losbandig leven op te geven en ze bedachten een list met het doel, de abt enige alkoholhoudende dranken te doen nuttigen. Dat lukte. De goede man was niet bestand tegen alkohol, werd misselijk en moest braken. Daar schaamde hij zich bijzonder voor, dus probeerde hij zo onopvallend mogelijk het in de mouw van zijn pij te doen. Maar de monniken hielden hem zorgvuldig in de gaten en triomfantelijk eisten zij dat de abt de inhoud van zijn mouw zou tonen om daarmee aan te geven dat hij door drankgebruik hun gelijke in het kwade was geworden. Toen na veel aandringen de abt zijn mouw opende, bleek deze gevuld te zijn met . . . rozen. De monniken raakten wat oververhit en het verhaal zegt dat ze hun goede abt doodknuppelden. uit: Marja van Schie in JANUM: EEN BROKJE GESCHIEDENIS

(van den Akker) Hij leidde een sober en degelijk leven. Vanuit Lidlum bezocht hij de kluizenaars die links en rechts verspreid woonden op het Friese land, maar onder zijn klooster vielen. Sommigen vormden weer eigen leefgemeenschapjes; anderen woonden alleen, maar kwamen ze zo nu en dan bij elkaar om te bidden, te zingen, te eten en te praten. De levensbeschrijver van Eelko merkt op: 'Hoe verder zij van het klooster af woonden, hoe minder er van hen deugde.' Er viel op Eelko's rondreizen dus hier en daar nog wel wat recht te trekken en te verbeteren. Hij deinsde er niet voor terug monniken te berispen of te bestraffen, als dat op zijn plaats was, want Eelko stond bekend als uiterst eerlijk en recht-door-zee. Tegelijk was hij als een vader voor zijn mensen, vriendelijk en altijd bereid tot een nieuw begin. Zo behoorde ook de gemeenschap van klooster Ter Poorte in Boxum tot zijn mensen. Over hen deden allerlei kwade geruchten de ronde. Omwonenden klaagden over dronkemansgelal, over zuip- en vreetfeesten, over verkwisting en landloperij: ze voerden niks uit en kwamen vervolgens wel bij de boeren bedelen om eten. Op paaszaterdag om twaalf uur, toen de vasten was afgelopen, besloot vader abt zelf eens een kijkje te gaan nemen. De broeders ontvingen hem met zwier. Het was paasfeest, dus er stond een welvoorziene tafel klaar. Hoewel het vader Eelko's stijl niet was, liet hij zich verwennen. Intussen vielen er over en weer harde woorden. Uiteindelijk beloofden de grote bekken beterschap: vader abt kon ervan op aan. Zij hadden zijn boodschap begrepen. 'We drinken erop' hadden er een paar geroepen. Het was eigenlijk hun bedoeling hem met de zware tafelwijn dronken te voeren. Maar dat mislukte, omdat vader abt zo'n matig drinker was: één glas maar. Er wordt zelfs beweerd dat hij daar al onpasselijk van was geworden en had moeten overgeven. Om geen opzien te baren had hij dat ongemerkt gedaan in de wijde mouw van zijn pij. Zodra hij kon, glipte hij ertussenuit en stak het bruggetje over naar zijn slaapvertrek. Waarschijnlijk heeft het stel nog een tijd zitten napraten onder het genot van de zware wijn. Diep in de nacht hoorde hij ze in de verte al aankomen. Ze bonsden op de deur. Toen die niet vlug genoeg openging, begonnen ze met overslaande stem en dubbele tong te schelden en sloegen ze een paar ruitjes in om zich op die manier toegang te verschaffen. Ze moesten nog eens even met hem praten. Want hij had dan wel de mond vol over armoede, eenvoud en soberheid. Maar ze hadden nu zelf gezien dat hij geen haar beter was dan zij: hij had net zo geschranst en gepimpeld. U hebt er zelfs van moeten kotsen. Ze gristen Eelko's pij van de stoel om triomfantelijk de sporen van hun beschuldiging te kunnen aantonen. Tot hun verbazing vielen er echter met een ruisend geluid versgesneden rozen uit zijn pij... Rozen! In de paasnacht! Woedend waren ze. Ze voelden zich te kijk gezet. Ze scholden hem uit voor tovenaar en duivelskunstenaar. Er had er één een knuppel bij zich; ze sloegen hem er zo hard mee op het hoofd dat het bloed tegen de witgekalkte wanden opspatte en vader abt dood neerviel. Met zijn allen gooiden ze zijn lijk door het venster de gracht in. De volgende morgen zag een passerende boerin een wit stuk linnen drijven aan de oppervlakte van het water. Toen ze het eruit probeerde te halen, kwam de gruwelijke waarheid aan het licht. Het schijnt dat de booswichten hun straf niet ontliepen. Hij werd bijgezet in zijn klooster te Lidlum en als een heilige martelaar vereerd. Volgens zeggen zouden er op zijn graf talloze wonderen zijn geschied. Van dit alles is sinds de reformatie geen spoor meer over. uit: Heiligen.net	(Mengel Werk / B.v.S.) Zijne nieuwe waardigheid aanvaard hebbende, hield Eelko Liauckama zich, zoo mogelijk nog gestrenger aan de voorschriften zijner orde, door vasten en kastijdingen kwelde hij zijn ligchaam en verrigtte blootsvoets bij nacht en dag, zoo wel in den winter als in den zomer de kerkelijke diensten. De kerken van Sexbierum, Spannum en Berlikum, welke laatste hij zelf gesticht had, blijkens een opschrift nog in de nieuw opgebouwde kerk an dat dorp voorhanden, bragt hij onder het gebied van zijn klooster; bovendien verbeterde hij de gebouwen aan hetzelve toebehoorende, zoo als onder andren het Abthuis op de St. Michielsberg of Bajum, hetwerlk hij voltooide. In het vermanen zijner onderhoorige Geestelijken om zich wel te gedragen en het volk door hun goed voorbeeld te stichten, ging hij zachtzinnig te werk, maar wanneer hij onwilligen en ongehoorzamen ontmoette, was hij zeer gesteng in het straffen, en haalde zich daardoor den haat der ongebonden, wellustige en luije monniken op den hals. Voor leidden de zoogenaamde Leeken, wonende in de gestichten van de kloosters, dikwijls ver van hunne opperhoofden verwijderd, een slecht en ergelijk leven. Van tijd tot tijd was Liauckama reeds naar de twee landhoven, onder Boxum gelegen, Monnikhuis en ter Porte genaamd, aan zijn kloster toebehoorende en door zoodanige Leeken bewoond, gereisd, en had hun tot een beter gedrag vermaand, ook wanneer hem zulks noodzakelijk voorkwam, de voornaamste belhamels der oproerigen gestraft. Dit gedrag verbitterde de gemoederen van deze deugnieten meer en meer tegen hunnen Abt en zij wachtten slechts eene gunstige gelegenheid af, om zich van dezen gestrengen opziener te ontdoen. Weldra bood zich deze aan, en wel verre van zich het edele en prijzenswaardige gedrag en de voorbeeldige levenswijze an de godvruchtigen Liauckama, of de slechte gevolgen van hunne misdaad te binnen te brengen, ademden zij niets dan wraak. In het jaar 1332 kwam de vrome Abt hen volgens gewoonte weder bezoeken en vermaande hen, daar zij in hunne ongebonden levenswijze volhardden, op nieuw tot verbetering. Ofschoon niets dan haat en wraak in het hart voerende, ontvingen zij hem vriendelijk, verzochten hem ten maaltijd, onhaalden hem voortreffelijk en noodigden hem gestadig om van eenen zwaren drank, welke zij hem toedienden, te drinken, met oogmerk om het beschonken te maken en vervolgens hun plan te uitvoer te brengen. De Abt, een zeer matig man, had wel een tegenzin in dit gedurig drinken, doch om de vriendelijke noodiging zijner gastheeren, welke hij voor opregt hield, niet te versmaden, deed hij hun evenwel bescheid: dan dergelijke overdaad niet gewoon, moest bij braken, hetwelk hij om de schande te bedekken, zoo heimeljik mogelijk in de wijde mouwen van zijn gewaad deed, doch de alles bespiedende verraders hadden het gezien, en naauwelijks was de brave man in zijn slaapcel gekomen, of zij braken dezelve open en verweten hem zijn dronkenschap; vruchteloos wil hij zich veronschuldigen, zij wezen hem de blijken daarvan aan, en toen hij nog iets wilde inbrengen, sloegen zij hem met eene knods op het hoofd, dat de hersenen er uitspatten, en wierpen zijn lijk door het venster in de gracht. Den volgende morgen werd het door eene vrouw, welke daar bij toeval voorbij kwam, ontdekt en het gruwelstuk aan de dorpelingen bekend gemaakt. Het gheele dorp kwam op de been, het lijk werd in een doodkist gelegd, naar Lidlum gebragt, en aldaar in het klooster begraven. Eelko is naderhand bij de nakomelingschap als een Heilige vereerd geworden, en heeft volgens het geloof van die tijden, mirakelen gedaan. Zijn lijk, hetwerlk eertijds in een tombe rustte, is in het jaar 1528 door Keppel, den toenmaligen Abt van Lidlum, daaruit genomen en achter aan in de kerk geplaatst. (Het afbeeldsel van den vromen man was voor eenige jaren nog aanwezig op Liauckama-State bij Sexierum, en is na het afbreken van dit gebouw, naar men mij berigt heeft, in bezit gekomen van de Heer Baron van Grootenhuis, op de huize Onstein bij Zutphen.) De moordenaars van den Abt zijn met list gevangen genomen en aan staken gebonden, levendig verbrand. Het slot, waarin de moord gepleegd was, werd verwoest en de landerijen verkocht. Eelko Liauckama schijnt niet geheel van dichterlijk talent ontbloot te zijn geweest, althans men vindt een paar gedichtjes van hem, uit welke (beide later door de uitkomst bevestigd) men bovendien zijn voorspellende geest heeft willen bewijzen. Het eerste doelende op de onlusten tusschen de Schieringers en Vetkoopers, in volgende tijden ontstaan luidt aldus: Ws vrij Friesch schill aeck waerda wij As ick jumma sidsa meij, Och! och! schrijet den al Uwt uws neijkomlingen ongeval. Want troch uws sounne, sil folle quae schaen As ick innerlijkck ken sjaen. En het tweede op het toekomende lot van het geslacht Dekama toen nog Dequama genoemd, betrekking hebbende, was van dezen inhoud: As Dequama da middelsta boeckstave verliest. En for da tredda in othern kiest, Schilt haegh acht wessa, en prospererje. Den hondert en fuijle jeer daer neij Schilt maest wirda weij, en gretlijck declinerje, Mar wer boppa comma: As ick trogh Gods wijsheijt wol hab vernomma. B.v.S. = Jhr. Mr. HOBBE BAERDT VAN SMINIA (zie pag. 149-160 Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1859) uit: Leeuwarder Courant, 10-12-1833 ISAN 183312109041240221	(Historische Mengelingen) Nog jong zijnde, werd Eelco Liauckama priester gewijd en tot Pastoor van Berlikum verkozen, in welke bediening bij zijne gemeente, door het voorbeeld van een ongemeen gestreng en vroom leven, tot een goed gedrag opleidde. Na den dood van Pibo Sibranda werd hij in het jaar 1328 tot twaalfde Abt van het klooster Lidlum verkozen. Zijne nieuwe waardigheid aanvaard hebbende hield hij zich, zoo mogelijk nog gestrenger aan de voorschriften zijner orde. Door vasten en kastijdingen kwelde hij zijn lichaam en verrigtte blootvoets bij nacht en dag, zoowel in den winter als in den zomer, de kerkelijke diensten. De kerken van Sexbierum, Spannum en Berlikum, welke laatste hij zelf gesticht had, blijkens een opschrift nog in de nieuw opgebouwde kerk van dat dorp voorhanden, bragt hij onder het gebied van zijn klooster; bovendien verbeterde hij de gebouwen daaraan toebehoorende, zoo als onder andere het Abthuis op de St. Michielsberg of Mounike-baajum, het welk voltooide. In het vermanen zijner ondethoorige Geestelijken, om zich wel te gedragen, en het volk door hun goed voorbeeld te stichten, ging hij zachtzinnig te werk; maar, wanneer hij onwilligen en ongehoorzamen ontmoette, was hij zeer gestreng in het straffen, en haalde zich daardoor den haat der ongebonden, wellustige en luije monniken op den hals. Vooral leidden de zogenaamde Leeken, wonende in de uithoven van de kloosters, dikwijls ver van hunnen opperhoofden verwijderd, een slechte en ergelijk leven. Van tijd tot tijd was Liauckama reeds naar de twee landhoeven, onder Boxum gelegen, Monnikhuis en ter Poorte genaamd, aan zijn klooster toebehoorende en door zoodanig Leeken bewoond, gereisd, en had tot een beter gedrag vermaand, ook, wanneer hem zulke noodzakelijk voorkwam, de voornaamste belhamels der oproerigen gestraft. Dit gedrag verbitterde de gemoederen van deze deugnieten meer en meer tegen hunnen Abt, en zij wachten slechts eene gunstige gelegenheid af, om zich van deze gestrengen opziener te ontdoen. Weldra bood zich deze aan, en wel verre van zich het edele en prijzenswaardige gedrag en de voorbeeldige levenswijze van den godvruchtigen Liauckama, of de slechte gevolgen van hunne misdaad te binnen te brengen, ademden zij niets dan wrok en wrevel. In het jaar 1332 kwam de vrome Abt hen volgens gewoonte weder bezoeken en vermaande hen, daar zij in hunne ongebonden levenswijze volhardden, op nieuw tot verbetering. Ofschoon niets dan haat en wraak in het hart voerende, ontvingen zij hem vriendelijk, verzochten hem ten maaltijd, onthaalden hem voortereffelijk en noodigden hem gestadig om van eenen zware drank, welke zij hem toedienden, te drinken, met het oogmerk om hem beschonken te maken en vervolgens hun plan ten uitvoer te brengen. De Abt, een zeer matig man, had wel een tegenzin in dit gedurig drinken, doch om de vriendelijke noodiging zijner gastheeren, welke hij voor opregt hield, niet te versmaden, deed hij hun evenwel bescheid; dan degelijke overdaad niet gewoon, moest hij braken, hetwelk hij, om de schande te bedekken, zoo heimelijk mogelijk in de wijde mouwen van zijn gewaad deed. Doch de alles bespiedende verraders hadden het gezien, en naauwelijks was de brave man in zijne slaapcel gekomen, of zij braken deze open en verweten hem zijne dronkenschap vruchteloos wil hij zich verontschuldigen, zij wezen hem de blijken daarvan aan, en toen hij nog iets wilde inbrengen, sloegen zij hem met eene knods op het hoofd, dat de hersenen er uitspatten, en wierpen zijn lijk door het venster in de gracht. Den volgende morgen werd het door eene vrouw, welke daar bij toeval voorbij kwam, ontdekt en het gruwelstuk aan de dorpelingen bekend gemaakt. Het geheele dorp kwam op de been, het lijk werd in eene doodskist gelegd, naar Lidlum gebragt en aldaar in het klooster begraven. Eelko is naderhand bij de nakomelingschap als een Heilige vereerd geworden en heeft, volgens het geloof van die tijden, mirakelen gedaan. uit: Leeuwarder Courant: 19 juni 1870 ISAN 187006199041240222 Oudheidkundige Vereniging Barradeel

Uit bovenstaande 6 verhalen komt een redelijk beeld naar voren. De details wijken soms (sterk) van elkaar af. De vraag is echter, klopt het überhaupt wel?
In Sibrandus Leo en zijn abtenkronieken van de Friese premonstratenzer kloosters Lidlum en Mariëngaarde : Een nadere studie, editie en vertaling / Herman Lambooij wordt ook ingegaan op deze moord, maar ook hoe de bronnen geïnterpreteerd kunnen worden.
'De auteur [Sibrandus Leo] had een missie die paste bij zijn tijd: hij was uit op een revival van het katholicisme, nadat het protestantisme vaste voet had gekregen in de Noordelijke Nederlanden. Toch bevatten zijn geschriften veel wetenswaardigheden over het Friese kloosterleven in de Middeleeuwen. Dit omvangrijke proefschrift (met teksteditie en vertaling) gaat in op de achtergronden en de context van deze geschiedenissen.'

De vorsten van Gelder hadden nog steeds de eens verkregen rechten op Friesland. Reinald II had in 1336 door een pandschap een groot deel van het Utrechtsche Over-Sticht in handen gekregen. Hierdoor zag hij mogelijkheden om zijn gebied uit te breidden richting Friesland. De Friezen lagen toch met elkaar overhoop, dus de kaarten lagen gunstig. Hij verzamelde zijn troepen bij Vollenhove. En zoals zo vaak bij de Friezen, zodra er gevaar dreigt, die hun vrijheid wil aantasten, laten ze hun onderlinge veten voor wat het is en vallen de gezamelijk vijand aan. Zo ook nu. De Friezen kwamen over de Linde aanstormen, overvielen de grafelijk benden, die nog niet helemaal op volle strekte waren, en brachten Reinald een nederlaag toe.
Reinald, geleerd van dit treffen, verzamelde opnieuw een leger, maar nu op de Veluwe, bij Staveren en stak vervolgens bij Zwartewater over. Op 31 augustus 1337 lukte het hem middels een dure zege bij Barlake een bloedige overwinning te boeken. Hierdoor was dat ook meteen de laatste poging. De benden van Reinald bleven nog een poosje door de omgeving zwerven, dat de Frieze bewoners en kloosterlingen van Hemelum, Kuinre en Veenhuizen zelfs Hollandse hulp moesten inroepen (Witkamp III, p. 434, 646).
Nadat graaf Willem III was overleden en zijn zoon Willem IV zijn titels en gebied overnaam, bleek dat de Friezen het niet zo op hadden met deze Willem. Slechts weinigen Friezen erkenden hem. De burgens van Stavoren echter wel. Zij stuurden 16 maart 1338 vier afgevaardigden naar 's-Gravenhage om hem te huldigen "als haar regte en wettige Heer". Dit werd -zoals gebruikelijk- beloond met Willems bevestiging van alle rechten en privileges (Witkamp III, p. 646).
Appingedam had in 1327 de stadsrechten gekregen. Dit was mede een poging van de Fivelgoërs om zich te onttrekken aan de steeds toenemende invloed van Groningen. Het haalde niet zoveel uit. De invloed van Groningen bleef toenemen. Ook de daarbij komende behoeften om de waterschapsbelangen ten eigen voordelen te beïnvloeden. Dit schoot bij de landbewoners (Fivelgo, Hunsego en anderen in het verkeerde keelgat. De botsingen leidden er in 1334 toe dat Groningen meerdere malen werd aangevallen. Vele verdedigers vonden hierbij de dood. De overwinnaars vonden het verder nodig om zestig burgers het hoofd door beulshanden te laten afslaan.
Echter door tussenkomst van het klooster te Selwerd werd een overeenkomst gesloten en bezegeld. Deze hield slechts vier jaar stand, waarna het wederom tot een treffen kwam tussen Groningen en de Ommelanden. Ook nu weer werd er door tussenkomst van het klooster te Selwerd werd een overeenkomst gesloten en bezegeld. Nu werden ook de schaden, maten en munten geregeld en afgesproken dat er een jaarlijkse bijeenkomst werd gehouden door alle belanghebbenden. Deze belanghebbenden werden vertegenwoordigd door de Abten van Aduard en Wittewierum, de Regters uit de Ommelanden en Drenthe en de Burgermeesters van Groningen. Deze overeenkomst van 1338 zou als grondslag dienen voor de latere vereeniging Stad en Lande (Witkamp III, p. 646).

Tijd voor onderlinge strijd was er verder niet, want op 21 maart 1339 schonk keizer Lodewijk, tegen een vergoeding van 40.000 mark zilver een deel van de Friesche gewesten aan de ook door hem op 19 maart 1339 tot hertog verheven Gelderse graaf Reinald II.
Groningen, het Goregt en Drenthe haastten zich tot een onderling verbond, waaraan zij, gezien de ernst van de situatie, de naam Pligt gaven. Gelukkig voor de Friezen, Reinald had het te druk met zijn broer, die elders in een strijd ondersteund moest worden.
Vanuit het zuiden bleef het even rustig. Daarentegen hadden de burgerij van Stavoren weer eens genoeg van hun heer Willem IV en hoe hij ze ook paaide, ze zegden hun gehoorzaamheid op. De Westergooërs hadden Willem IV sowieso niet erkend. Dus zat er voor Willem IV er niets anders op om dit te straffen. In Amsterdam liet hij een grote voorraad voedsel en wapens bijeenbrengen. De bloem van Hollands, Henegouwens en Zeelands ridderschap werd opgetrommeld en bij Enkhuizen verzameld en ingescheept. En zo ging op 27 september 1345 het grootste leger ooit richting Friesland. Door de onkunde van de vele schippers of door het slechte weer duurde de anders zo korte overvaart nu een stuk langer en kwamen ze allemaal op verschillende Friesche stranden uit. Dit had fatale gevolgen voor dit Hollandse leger.
Jan van Beaumont landde het eerst, in de nabuurschap van Stavoren, aan de zuidkant van het st. Odulphusklooster. Hij waagde zich onvoorzichtig vooruit en werd door de Friezen in de pan gehakt. Iets noordelijker kwam graaf Willem aan land, maar deze had slechts vierhonderd manschappen bij zich. De Friezen waren veel groter in getal en omsingelden de groep. Bijna alle Hollandsche manschappen sneuvelden hier. Ook de andere gelande troepen delfden het onderspit, want de klokken van de kerken riepen van overal de strijders op en ze waren vastbesloten om de vreemdelingen van de Friesche grond te verdrijven.
Het grootste treffen vond plaats voorbij het dorp Warns, waar ook het recht werd gesproken. Meer dan 240 ridders en minstens 4500 volgelingen sneuvelden hier.
Jan van Beaumont ontkwam deze slachtpartij doordat zijn schildknaap Robert de Gluves, hem met geweld van het slachtveld afhaalde en in een vaartuig dwong.
Onder de gesneuvelden waren uit Henegouwen de heren van Ligny, Walcourt en Antoing; uit Zeeland dei van Borssele Reimerswaal en Kruiningen en uit Holland die van Brederode, Wassenaar, Merwede, Teilingen, Asperen, Montfoort, Zandhorst, Swieten, Naaldwijk en Spangen. Geen stamhuis dat geen lid betreurde, geen burgerij die niet in het ontzettende verlies deelde.
Willem was ook gesneuveld. De Friezen kapten bij hem het hoofd af, als wraak op hun doden.

Middeleeuws weekend de Slag by Warns door peppersreflection

De overste van de St. Jansheeren in Haarlem, de Heer Maarten, toog naar Friesland om daar het lijk op te halen en bracht het eerst naar de abdij Bloemkamp bij Bolsward. Later werd het naar 's Hage en uiteindelijk naar Valenciennes overgebracht.
Dit vreselijk drama pakte dus uiteindelijk gunstig uit voor de Friezen.
Het had echter nog wel een nadeel voor de Friezen in Holland. De echtgenote van Willem, de jeugdige gravin, Johanna van Brabant, was zo verbitterd over wat er in Warns had plaatsgevonden, dat ze alle goederen van Friezen in Holland voor verbeurd verklaarde. Ook de Friesche monniken van Mariëngaarde moesten het ontgelden. Zij, die op hun uithof op Marken vertoefden, liet ze in de Zuiderzee werpen. (Witkamp I, p 242-243, III, p. 647).
Gelukkig maakt Witkamp ook melding van een correctie met betrekking tot het verhaal over de wraakzucht van Johanna van Brabant, de weduwe van Willem IV (Witkamp II, p. 67).
Door de Rijksarchivaris R.C. Bakhuizen van den Brink is het oude, algemeen verbreidde verhaal, dat zij de monniken op Marken in de Zuiderzee heeft laten smijten, tot een verzinsel verklaart. In zijn bijdrage 'Markerhoofd' afgedrukt in de Vrije Fries, Deel X, pagina 101-131 (bijlagen 132-143), toont hij aan dat Willem de monniken op Marken van hun uithof heeft ontzet en van in zee werpen was dus geen sprake.
Ook het 'verbeurd verklaren' komt te vervallen, dit zou ook vooraf al zijn geschied.
Hoe komt zoiets als dit "in zee werpen"-verhaal tot stand? Net als waarschijnlijk iedereen die zich met (geschiedenis)verhalen bezighoud, lees ik de verhalen die zijn opgeschreven door mensen waarvan erkend is dat ze dit betrouwbaar kunnen, danwel waarvan ik denk dat dit zo is. En net als de hierboven vermeldde 6 verhalen, verhaald iedereen datgene wat hij of zij gebruiken kan. Zo lees ik het materiaal door met een Friese bril. Ik wil de geschiedenis van de Vrije Friezen, Friesland en Friezen leren kennen. Dus ik filter alle verhalen op deze context. Alle informatie wat hier niet over gaat laat ik weg. Betrouwbaarheid ontstaat in dit geval door bronvermelding. Het is daardoor voor iedereen na te gaan of het klopt. Vraag is natuurlijk, loopt iedereen de bronvermelding na? Kan iedereen aan de verwezen literatuur komen? En vervolgens, kan het dan ook begrijpend gelezen worden. Ik loop nu al tegen dit probleem op. Zeer oud Nederlands kan ik niet begrijpend lezen. Soms kan ik het niet eens lezen. En als het handgeschreven is al helemaal niet. Laat staan dat dit in het (oud-)Fries of Grieks of Latijn of oud-Germaans, neder-Duits of oud-Engels is. Dan is wel zaak dat je de auteur kunt vertrouwen. Maar, zoals hopelijk nog zal blijken, het is net als in de handel, 'als iets eigenlijk niet voor die prijs te koop kan zijn, dan is dat meestal ook zo en zul je bedrogen uitkomen'. Zo is het dus ook met geschiedenisverhalen. Als het je erg vreemd overkomt, dan zal het dat ook wel zijn. Je bent zelf immers ook een mens en die van 2000 jaar geleden zag er echt niet zo anders uit als nu. Al waren er toen natuurlijk al "man bijt hond"-types, zoals ze er nu ook nog zijn. Dus daarmee dienen we wel rekening te houden.
Deze dwaling, zoals Bakhuizen van den Brink het noemt begint volgens hem, bij de Friesche geschiedschrijver Sibrandus Leo (ook de brenger van de 6 hierboven genoemde verhalen! Het boek van Lambooij wordt steeds aantrekkelijker) in de vita et rebus gestis abbatum Horti Divae Virginis, bij Matthaeus, Analecta, t. V., p. 258 aan latere geschiedschrijvers als Wagenaar en Arend overgeleverd. Ook de 'opstandige' Bilderdijk geeft er een zelfverzonnen draai aan, door bendes Hollanders op Marken wraak te laten nemen op de monniken.
Volgens Bakhuizen van den Brink is het aannemelijk te maken dat volgens een van de oudste rekeningen -beschikbaar in het Rijksarchief- aangeeft dat Willem zijn vijandelijkheden tegen de Friezen al 17 januari had afsproken in Alkmaar. Het gevangen nemen van de Frieze monniken op Marken en het verkopen van hun goederen vond kort daarop reeds plaats. Ook had in West-Friesland iets plaatsgevonden wat strookt met de gebeurtenissen op Marken. Verder wordt er gezocht in de mogelijkheid dat Willem voor de Friezen zag: een gemakkelijke uitvalbasis voor Friese plunderschepen zo dicht bij de Hollandse kust, waar ze ook nog eens voldoende voedsel konden halen bij hun stamgenoten.
In de charters van 23 juli 1346 bij v. Mieris, dl. II, blz. 719 en 720 wordt verteld, dat nadat de pachten over de jaren 1344 en 1345 in plaats van in de abt van Mariengaard waren gekomen, nu in de (lege) schatkist van de graaf was gekomen, werden die goederen openlijk verkocht.
Hiervoor zou het gehele eiland van Nicolaas Persijns gekocht zijn en hij noemde het eiland reeds Markenhoofd. En dat is hetzelfde als het daarna genoemd werd Markenhoef. Uit de Frieze vorm hovede, is het woord hoofd ontstaan. En deze vorm doet vermoeden dat de Friezen er voor 1352 een vestiging hadden, waar veeteelt of landbouw werd bedreven. Waarschijnlijk heeft Sibrandus Leo met de benaming van het kapel het handschrift van Persijns verkoopbrief, verkeerd gelezen: S. Mariae curia in plaats van Marcae curia, in het hollands Markerhoofd.

Maar ik wil ook even stilstaan bij de individuele gevolgen van deze slag. De Friezen nog immer strijdend tegen overheersing van wie dan ook en elke keer weer iemand treffen, soms ver weg, een keizer die tegen gunsten of erkenning van zijn bestaan, iemand heerschappij geeft over een gebied, waar hij niet over gaat. Soms dichtbij, een zogenoemde graaf, heer of hertog, die met geweld land wil veroveren en zo heerser wil worden en hierin erkend wil worden of het als wingebied of belastingbetaler ziet. Deze mensen die hun eigen gebied verdedigen tegen andere mensen die dit van hun willen afpakken. En dan de mensen de het willen afpakken, gevangen in een web van netwerken. "Ik heb jou deze gunst verleend, dus nu vraag ik je om voor mij te vechten en je zult rijkelijk beloond worden", of woorden van zo'n strekking. Telkens weer hetzelfde liedje.
4500 volgelingen. Dit zijn allemaal zonen en vaders, die gezinnen achterlaten, waar minder voor gezorgd gaat worden. En waarom? Omdat een heer het niet kan hebben dat een vrij volk niet naar hem wil luisteren. 240 ridders. Allemaal mannen van eer. Welk een eer? We komen daar nog over te spreken, over eer. En het verschil van deze riddereer en -wat ik dan maar even- Friezeneer zal noemen. 240 ridderfamilies die hun zonen en vaders moeten missen. Maar ook in dit systeem, de veiligheid die deze mensen aan hun omgeving beloofden en nu niet meer zullen geven. Welke gevolgen? Hoe zullen de ridderfamilies reageren op de dood van hun dierbaren? Waar zal het stoppen? Waarschijnlijk bij de hebzucht van de mensen.

Gedurende het tijdvak van 1316-1345 waren de Friesche gouwen, even als vroeger, door herhaalde watervloeden, ziekten en andere rampen geteisterd. Tegenover het verlies langs de kusten der Zuiderzee kwam echter eene belangrijke aanwinst. De Middelzee, die Oostergoo en Westergoo van elkander scheidde, slijkte allengs op en vereenigde beide landschappen. De hoofdplaatsen aan de Middelzee (Bolsward, Sneek en Leeuwarden) werden daardoor landsteden, zoo als zij vroeger zeehavens geweest waren. Nogtans belemmerde deze herschepping haren bloei niet, want het "Nieuwland' was en heerlijke gifte: het is der vruchtbaarste oorden van Friesland (Witkamp III, p. 647). Van de voormalige st. Maartenskerk in Bolsward is een steen bewaard gebleven en tijdens de bouw van de nieuw kerk ingemetseld. Deze steen is uit de periode 12e-begin 13e eeuw. J.H. Koster zal het vermoedelijk getekend hebben en vervolgens is er door F. Orloff een houtgravure van gemaakt, anders kan ik de twee namen hierbij niet verklaren. De steen zelf is een rode Bremer zandsteen met voorstellingen uit het leven van Christus en Sint Maarten. (Witkamp III, p. 647, Martinikerk Bolsward).

Middelzee uit de Friesche Volksalmanak van 1889, p.158 Deze kaart is een mix van een Google-maps uit 2011 en de Middelzee-kaart VI c uit het boek 'Nederland als Polderland'. Hierin is de Middelzee in gearceerd weergegeven en de dijk van waarschijnlijk het groot-Middelzee -zoals het ver voor 1300 was- met een afwijkende kleur ingetekend. De schalen van ongeveer 1:87000 komen bijna met elkaar overeen. De kaart van VI c is met 101% vergroot en komt grotendeels overeen met de Google-Maps kaart. En dat is op zich al een hele prestatie van de kaartmakers van weleer! Om de kaart enigszins leesbaar te houden zijn van de kaart VI c alleen de dijken + namen, de vaarten, kanalen, riviertjes en enkele kloosters overgenomen. Alle plaatsnamen zijn weggeretoucheerd, maar de plaatsaanduidingen -aangeduid met rondje + stip- zijn wel gehandhaafd, maar wel opnieuw ingetekend.

Middelzee uit Nederland als Polderland, kaart VI c Wikipedia merkt op, dat steden als Sneek -wel aangegeven op beide kaarten- rond de dichtslibbing nog niet bestonden. Letterlijk gezien klopt dit, maar als dorpen waren ze er wel al. Tussen 1200 en 1300 slibde de Middelzee tot aan Het Bildt dicht. Het stuk wat afgesloten is met de Hooge dijk is aangeslijkt tot de 14e eeuw. Sneek (aan groot Middelzee) ontstaat rond 1000, 1496 stadsrechten (in 13e eeuw al enige stadsrechten). IJlst (aan groot Middelzee) ontstaat rond ...., 1268 stadsrechten. (bevesting 1450) Leeuwarden (aan Middelzee) ontstaat rond ...., 1285 (als Nijehove) en 1435 (als Leeuwarden) stadsrechten. Bolsward (aan groot Middelzee) ontstaat rond begin van de jaartelling, 1455 stadsrechten. Tirns (aan Middelzee, in dichtgeslibt groot Middelzee); Van 1406 tot en met 1572 stond bij Tirns het klooster Thabor Scharnegoutum (aan Middelzee, in dichtgeslibt groot Middelzee); begon als terp, vermoedelijk bewoont 4e eeuw Irnsum (aan groot Middelzee); slag aan de Boorne, Het leger van de Friese koning Poppo werd in de slag door de Frankische hofmeier Karel Martel verslagen. Deersum (aan Middelzee, in dichtgeslibt groot Middelzee); heeft kerk uit 13e eeuw Rauwerd (aan groot Middelzee); bestond al. Weidum (aan Middelzee); heeft kerktoren uit 11e eeuw Jeltum (aan Middelzee) Marsum (aan Middelzee); rond 1300 ontstaan op kruispunt oude zeedijk naar Bolsward en een zeedijk die een gedeelte van de Middelzee afsloot. Beetgum (aan Middelzee) Berlikum (aan Middelzee); ontstaan als terpdorp aan de monding van de Riedstroom, destijds een slenk uit de Middelzee; in 1355 zichzelf stadsrechten mogelijk toegekend, dus bestond toen al.

Ondanks de eendracht die de aanval van Willem IV had gebracht of de Friese gouwen, ook uit Hunsego en het Oldambt waren Friezen komen opdagen om het gevaar te bestrijden. Maar nu het gevaar weer geweken was, stak de partijenkwestie weer de kop op. Groningen en de Ommelanden gingen eigenlijk gewoon weer verder waar ze gebleven waren. Groningen richtte met een uitval een bloedbad aan in Hunsego. In Langewold kregen ze echter zelf de kous op de kop.
Er werd op 2 februari 1346 een verdrag gesloten tussen de Abt van Aduard (of Adewert) en Groningen, waarin werd afgesproken dat alles wat te regelen viel tot behoud van de vrede in het Zeeland tussen de Lauwers en de Eems. één maal per jaar door elk 2 afgevaardigden in Groningen geregeld zou worden (Witkamp III, p. 648).
Groningen werd in de gaten gehouden door Jan van Arkel, de kerkvoogd van het Sticht Utrecht, dat ze niet te zelfstandig werden. Door een zelfde belang -het huis van Coevorden zou door huwelijk meer macht in Groningen krijgen dan hun lief was- sloten ook Groningen en van Arkel een verdrag op 7 juni 1360, waarin de burgers volledige vrijheid behielden en bescherming van de Over- en Nedersticht zouden krijgen.
Intussen zagen de Friezen tussen het Vlie en de Eems met lede ogen aan, dat steeds meer gebieden werden ingelijfd onder een heer, graaf of hoofdeling. West-Friesland was Hollands geworden, Westerwolde Münstersch. In Oost-Friesland waren diverse hoofdelingen macht aan het verwerven:
Edo Wimken in Rüstringen, Ostringen en Wangerland;
de Cirksena's rondom Greetsiehl;
de ten Broeke's (of Then Brok's) in Broekmerland, Marienhaf en Auricherhafe.

verbond 9 september 1361 Bij Cartago zijn naast de 2 originele handgeschreven pagina's (1 en 2) ook nog twee andere gedrukte beschikbaar. In "Oorkondenboek Groningen en Drenthe, nr. 509" staan staan twee pagina's waarin "De overheden van Westergo, Oostergo, Humsterland, Hunsingo, Fivelgo het Oldambt, Reiderland, Eemsgo, Brokmerland en die van de stad Groningen hernieuwen voor de tijd van zes jaren de bepalingen, vroeger bij den Upstalboom vastgesteld, met bijvoeging van enige andere.": ogd0509a en ogd0509b; In "Monumenta Groningana, pag. 229, nr. 66" bestaande uit zes pagina (1, 2, 3, 4, 5 en 6) is ook voorzien van nederlandtalig commentaar en opmerkingen.

Kortom de vrijheid van de Friezen in het nauw. Groningen ondernam actie. Ze kochten het sterke slot Kortinghuis van Herman van Couvorden en sloopten het. Op 9 september 1361 sloten ze een plechtig verbond met alle omliggende gewesten: Oostergoo, Westergoo, Humsterland, Hunsego, Fivelgo, het Oldambt, Reiderland, Emesgo en Broekmerland. Alle vroegere overeenkomsten werden weer bevestigd en met nieuwe bepalingen vermeerderd. Ook werd wederom afgesproken om dit jaarlijks te bespreken in Groningen. Alle genoemde Friese Zeelanden zouden elkaar bijstaan bij bedreiging van de vrijheid. De dichtbij wonende zullen hun hulp binnen acht dagen geven en die verder wonen binnen 14 dagen.
Door dit verbond werd Groningen, hoewel het eigenlijk buiten Friesland lag, toch de hoofdplaats van de Zeelanden tussen Vlie en Eems (Witkamp III, p. 650-651).

Helaas zorgde dit verdrag er niet voor dat de binnenlandse onrust niet meer voorkwam. De wraakoefeningen vonden veelvuldig plaats. Ook de kloosterlingen, door rijkdom en weelde baldadig geworden, wilden door de wapenen hun gelijk halen. Zo werden de lekebroeders van Bloemkamp of Oldeclooster naar het proostdij 's-Heeren-Wijngaar (bij Pingium) gestuurd om deze te bevechten (Witkamp III, p. 651).

In deze tijd ging het in de handel rond de Noordzee goed. De Hanse-steden deden goede zaken. Ook aan de Frieze kusten.
Zo lag er in Noord-Friesland waarschijnlijk tot 1362 een bloeiende stad met de naam Rungholt. In deze stad leefden en werkten een paar honderd mensen. De stad was rijk geworden omdat er turf gewonnen werd. Nu is turf op zich niet veel waard, maar wel als er zout in zit.
Dit zout werd dus gewonnen uit het turf. Dit turf werd eerst verbrand en het as werd in blokken geperst en aangeleverd. Door het met water te spoelen, kwam het zout eruit. Men bleef spoelen tot dat het water zout genoeg was. De zoutconcentratie werd gemeten met een rouw ei. Wanneer deze bleef drijven, dan kon met verder met de volgende fase van de zoutwinning. Hierna kon men verder met het verdampen van het water. Uiteindelijk hield men 25 kg zout over, gewonnen uit 1 ton turf. Kortom, zout was het witte goud. En daar werd men rijk van.
Door deze zoutwinning kon ook ander waar langer bewaard worden, zoals vlees en vis. En dus vond ook deze werkzaamheden hier plaats. Zo versterkte het een het ander.
En het leven was een feest. Ook zal het zo in de andere opkomende handelssteden toe zijn gegaan.
Maar op een namiddag kwam er een storm opzetten. Deze bleek zo heftig te zijn dat het een stormvloed veroorzaakte en golven produceerde die hoger waren dat tot nu voorgekomen waren, want ze overspoelden zelfs de wierden. Alles werd vernietigd langs de Frieze kust en andere Noordzee kusten. Sint-Marcellusvloed begon om 17:00 op 16.01.1362.
En zo verdween ook Rungholt (Rongholt op het ingebroken eiland Nordtstrandt in Atlas Maior). Sinds de 20e eeuw zijn er archeologische vondsten gedaan en heeft men bewijs gevonden dat deze stad echt heeft bestaan.

Het verbond met Groningen van 1361 werd 29 augustus 1368 door een uitgebreidere in Groningen vervangen, echter nu alleen door de gewesten tussen de Lauwers en Eems. Groningen was ook toegetreden tot de Hanse-steden en zo steeg het aanzien nog meer. In Stavoren ging het wat dat betreft slechter. De haven begon te verzanden (Witkamp III, p. 651).

Het stoken van bevolkingsgroepen tegen deze of gene vorst, door een of andere geestelijke had vaak z'n uitwerking niet. De opstand van de bewoners van Terschelling tegen de hollandse graaf hertog van Albrecht van Beijeren kwam hun duur te staan. Ook de binnenlandse vetes gingen gewoon door. In 1378 gingen in Hunsego en Vivelgo door brandstichting verschillende plaatsen in vlammen op. In 1380 vond in Arum in Wonseradeel een bloedig gevecht plaats tussen Reinier Cammingha, Abt van Bloemkamp, aanhanger van de Schieringers en de monniken van Ludingakerk (aanhangers van de Vetkoopers). Aan beide zijden sneuvelden minstens 150 personen (Witkamp III, p. 652).

In Oost-Friesland raakten de hoofdelingen Edo Wemken en Hajo Huseken met elkaar in de clinch. Stonden de zwagers eerst nog op goede voet met elkaar, Hajo was gehuwd met Jarste, Edo's zus, nadat Hajo Jarste had verlaten verkeerden ze in staat van oorlog. Hajo trok aan het kortste eind en stierf een wreede hongerdood één van Edo's burgen. Edo was daarnaast een van de gevaarlijkste tegenstanders van de hollanse koopvaarders.
Tussen 1378 en 1380 brachten diverse stormen verschillende overstromingen voort, zodat diverse plaatsen van de aardbodem verdwenen. Ook vaarroutes veranderden en de haven van Stavoren kreeg kwijnde steeds verder weg.
In 1381 verklaarde