Op zoek naar een mooi, leuk en uniek kado? Ga in nieuw scherm naar mijn schrijfboekjes en pasfotoboekjes-site.
Of bekijk de kleurrijke schilderijen-expositie van m'n broer.







De Ommelanden



 Reisverslag van de route










(Versie 0.2, 15 oktober 2017)

Westerkwartier
Boerakker Leek Frieschepalen De Haar De Wilp Marum Nuis Niebert De Holm Tolbert Midwolde Pasop Boerakker

Het Hogeland

Oldambt

'Kruistocht in Spijkerbroek'
'Rondje om Zwitserland'
'weekendje Noord-Groningen'
'Ontdekking van de Vrije Friezen'
'Hanzesteden aan de Oostzee'
'Friesland - provincie in Nederland'
'Friesland uit het veen'
'Rondom de Gelderse IJssel' 'Binnen en rondom de Westfriese Omringdijk'
Dit is alweer ons negende reisverslag, behorend bij de Ontdekking van de Vrije Friezen en de handelende Friezen.
Het verhaal van de Friezen, die wonen op het land en water tussen het Zwin en de Wezer en het literatuuronderzoek brengt ons dit jaar bij een van eerste vestigingsgebieden, de huidige Nederlandse provincie Groningen.

Hieronder volgt de reis die we gemaakt hebben in 2017, aangevuld met tripjes uit andere perioden. Aangezien dit deels de geboortegrond betreft kan dit redelijk ver in de tijd teruggrijpen.
Ditmaal bestond de reis uit 2 maal een week, waarbij we op de achtste dag van het ene naar het andere gebied reizen. De eerste week behandelt het Westerkwartier, dus het gebied ten zuidwesten van het Reitdiep. In de tweede week zitten we ten noordoosten van het Reitdiep en ten noorden van het Eemskanaal. Het derde deel zal in losse onderdelen verhaald worden. Hierin bevindt zich het voormalig leefgebied en betreft het gebied ten zuidoosten van het Eemskanaal, het gebied van Oldambt, de Veenkoloniën en het Westerwolde.
Dit jaar gaan we in het land dat nu twee eeuwen van 'de Groningers' is, weer op zoek naar sporen van de Friezen uit het verleden. Hoe het hun is vergaan valt te lezen in het genoemde literatuuronderzoek bij 'Ontdekking van de Vrije Friezen'. Ook dit jaar heeft menig boekhandelaar een bezoekje van ons gehad, zodat de collectie boeken weer met een metertje is gegroeid. Discussie in de literatuur over dit (voormalige) Friese gebied is er nauwelijks. Hoewel er de bekende tweestrijd tussen 'de Friezen' en 'de Groningers' er nog steeds is, weten wij dat dat dit een van misverstanden is en vaak slechts spielerei 1.


Voor het gemak is de route hierbij geplaatst. Klik op de route-afbeelding voor een vergroting in een nieuw scherm.
Of u klikt op de Google-maps link, om de route hierin te volgen.
Ook voor de foto's en andere afbeeldingen geldt: klik op de afbeelding voor een vergroting in nieuw scherm.
Reist u weer mee?

noten:

1.
Ontdekking van de Vrije Friezen : Geschiedenis van hun route / Weiko Piebes: Friezen en Groningers kunnen samen niet door één deur;

bron bewerkte achtergrondskaart: Kaart van de provincie Groningen met aanduiding van de grondsgesteldheid en den waterstaat en vele, voor de geschiedenis van haren bodem belangrijke bijzonderheden; opgemaakt naar de bestaande kaarten en volgens nadere opnemingen en inlichtingen met behulp der Commissie van onderwijs aldaar, van de gemeente-besturen en van andere deskundigen / G. Acker Stratingh, 1839 (Kaarten - Rijksuniversiteit Groningen)




Dag 1: van huis naar Boerakker

kaart 1

Ook dit jaar gaan we niet met een gepoetste wagen op pad. En weer is de tank niet volgegooid. Dat is namelijk het voordeel van deze reizen, echt ver gaan we niet van huis. Het ligt echter niet om de hoek, zodat we toch nog drie uurtjes rustig rijden bezig zijn. Onze eerste stop zal zijn bij de eerste slaaplocatie van Friesland uit het veen, het Verenigingsgebouw in Veenhuizen. Leuk om even terug te zien en een cappuccino te drinken.
Tijd voor een babbeltje is er niet. Locatieafspraken voor een aankomend huwelijk en een begrafenisontvangst verdienen de benodigde aandacht.
Wij verdwijnen weer snel van het toneel en winkelen nog even bij de buren Kaaslust en Maallust voor de fijne lekkernijen.

De route leidt ons onder andere door Zevenhuizen. Hier vond in 1833 een drama plaats - een enorme veenbrand met dodelijke afloop, verbrandde schepen en huizen en veel schade, zodat er allerlei hulpacties vanuit het land op touw werd gezet .

Gezien het tijdstip besluiten we om eerst nog even Leek binnen te rijden, om de nodige boodschappen in huis te halen. We gaan weliswaar naar een B&B, maar hadden voor de verandering eerst gekozen voor alleen het Bed. Dus even achter wat ochtend- en avondboodschappen aan. We parkeren de wagen op een parkeerterrein langs De Schans, dat meteen ook de provinciegrens tussen Groningen en Drenthe is. De tijd zal ons later leren of er een schans heeft gelegen op deze plek.
Leek lijkt ons groot genoeg om vanavond een hapje te gaan eten. Maar eerst gaan we ons maar eens aanmelden bij de B&B Aan het Wilgepad. En dus rijden we van Leek naar Boerakker, waar de B&B zich bevindt. Vanuit Leek nemen we de N372 onder de autosnelweg A7 door. Aansluitend gaat de weg de N978 heten.


      Boerakker
We komen uit op de Noorderweg die we naar het westen nemen en maken kennis met stroomgebied van het Oude Diep, Dwarsdiep, Matsloot oftewel de historische slenk het Oude Diepje dat met een bocht om de zandheuvels Zuidhorn en Noordhorn verder gaat als De Oude Riet en zich zal voegen met de Lauwers .

We zien hier de Oude Riet als een kreek- of inversierug in het groen-geel boven Boerakker naar het oosten lopen, om Zuidhorn en Noordhorn heen, verder naar het westen. De Matsloot loopt hier net ten zuiden van, duidelijk te zien als een groen lijntje tussen de diepblauwe petgatten van Tolbert en Het Kret.
bron: ahnviewer
Ook namen als Wolddiep of Woldgeul komen voor als namen voor de afwatering. Telkens ontstaan er door opslibbing problemen en zoekt de natuur naast de mens nieuwe wegen om het water naar lagergelegen punten te laten afvloeien. En soms lukt het niet. Met latere technieken wordt het water dan uiteindelijk ophoog gebracht, om het via kanalen en andere bedijkte waterwegen te laten afvloeien, vaak met gevolg dat deze lager gelegen delen nog lager komen te liggen door inklinking.
Dat de gevaren van het water nooit helemaal voorbij zijn - zelfs niet met de huidige pompmachines - blijkt maar weer eens begin 2012, wanneer dijk van de Matsloot bij de Tolberter Petten dreigt te overstromen. En als het gaat stromen, gaat het ook schuren, zodat er een geultje ontstaat. En voor je het weet ligt de polder van zo'n 200 hectare (het diepblauwe gedeelte van de kaart) onder water. De honderd mensen en hun dieren worden dan ook vrijwillig geëvacueerd 1.
Vanzelfsprekend is er op het moment dat wij over de Noorderweg rijden slechts een groen weilandentapijt te zien. De weg brengt ons het dorpje Boerakker binnen. Wij moeten nog een stukje verder en moeten gokken hoe de nummering van het Wilgepad loopt. We kunnen linksom of rechtsom. We kiezen linksom en komen via de Hoofdweg, de Boerakkerweg (N388) en de Roordaweg bij het Wilgepad. We hebben verkeerd gegokt en rijden daarom met een stofwolk achter ons aan het zandige pad door, tot we bijna aan de andere kant zijn. We zitten nog net niet op het kruispunt van de Matsloot, Wolddiep en Dwarsdiep.
We parkeren de wagen en worden hartelijk verwelkomt door de gastheer, waarbij we zelfs worden geholpen met de koffers. Zoals gebruikelijk worden we naar de ruimte van ons verblijf gebracht. En dit is zonder overdrijving groot te noemen, kortom aan ruimte geen gebrek. We hebben genoeg aan een kamer en daarin nestelen we ons dan ook. Hier hebben uitzicht over de weilanden en de tuin. De verse munt staat altijd klaar, zoals we door ruit kunnen zien. De bomen in de verte wijzen op de dijk van het Dwarsdiep, ook wel Olde Ee genoemd 1.
Nadat we kennis hebben gemaakt met de rest van het gezin rijden we weer naar Leek om te gaan eten. We verlaten Boerakker nu wel zoals het bedoeld is.

noten:

1.
Nu.nl: 6-1-2012 17:06 Dijkdoorbraak dreigt bij Tolbert;
Novum Dijkdoorbraak dreigt in polder Tolbert;
NOS Dijkdoorbraak dreigt in Tolbert / Pauline Broekema;
Nederlands Genootschap van Burgemeesters - Crisisbeheersing - Hoog water (met toestemming overgenomen): Dagblad van het Noorden De dijk staat op springen / Bas van Sluis m.m.v. Henk Blanken;
Nederlands Genootschap van Burgemeesters - Crisisbeheersing - Hoog water: Veiligheidsregio Groningen De dijk staat op springen : Hoog water in de Veiligheidsregio Groningen : De evaluatie en de bevindingen / J.S. Haasjes; Siske Klaassens (woord vooraf);

2.
Wikipedia Dwarsdiep (Marum);

internetraadpleging: 9 - 10-8-2017



uitzicht B&B, Boerakker


uitzicht B&B, Boerakker


kaart 1a

      Leek
Wanneer we het Wilgepad langs het Dwarsdiep naar het Noorden rijden komen we al snel op de verharde Hoge Tilweg, die ons naar de N388 brengt. Deze Boerakkerweg - we hadden er net ook al over gereden - rijden we onder de snelweg door tot we bij de rotonde aankomen. We rijden verder naar het oosten. Hier liep tot 1988 ook de (stoom)tramlijn Drachten-Groningen die in dat jaar 'volledig' werd geruimd. Het laatste ritje was op 7 juni 1985 met een ritje voor schoolkinderen. De tramlijn, die in 1913 was aangelegd door de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM), reed daarbij dwars door de winkelstraat van Leek 1.
De weg brengt ons door De Holm en Tolbert, waarna de Oldebertweg ons naar een parkeerplek in Leek brengt. Dit is een andere dan een poosje geleden.
We lopen de Tolberterstraat in, om te kijken of er nog een tafeltje vrij is bij Eetcafé De Buren, deze wordt namelijk alom geprezen. Maar we lopen meteen tegen een belangrijk stukje van Leek op. In Het Dorpshuis, dat op de eerste verdieping zit van het gebouw dat we tegenkomen, kunnen verenigingen, organisaties, instellingen en particulieren ruimtes gebruiken 1.
Er tegenover ligt de naamgever van de plaats de beek Lek of Leke, eertijds geschreven als Leecke of - in de willekeur van Roden van 1495 - als dye Leeck. De plaats werd dan ook vaak aangeduid als De Leek. Afwijkend is de naam 't Piepke voor het beekje dat als grensbeekje fungeerde tussen de provincies Drenthe en Groningen. 't Piepke komt als straatnaam nog terug als verlengde van de Tolberterstraat naar het Drentse Nietap 2.
Even verder in de straat komen we de Gereformeerde kerk - nu vrijgemaakt - uit 1908 tegen, dat een ontwerp is van architect Ytzen van der Veen (Augustinusga, 11-10-1861 - Groningen, 23-4-1931) en heeft al de nodige verbouwingen achter de rug: 1927, 1978, 1998 3.
Wanneer we aan de overkant bij De Buren aankomen, is het helaas voor ons, ze zitten helemaal vol. Zonder reservering maken we geen schijn van kans vanavond. Dan maar een rondje lopen en kijken wat we nog tegenkomen. Aan de overkant komen we de Chinees-Indisch Restaurant Kota Radja tegen. Hiernaast een bijzondere kroeg De Oude Bank, aldus een terraszitter, waar we zeker even binnen moeten kijken, wat we dan ook even doen.
Hiernaast volgt Steakhouse Pizzeria Mazzel, dat we mogelijk als een optie zien.
De panden die hier zo aan het einde van de Tolberterstraat staan maken indruk.
We kijken hier vandaan zo 't Piepke in en zien aan de J.P. Santeeweeg in Nietap de Pizzeria Sa Perda Longa zitten. We vervolgen onze speurtocht door De Dam op te lopen, waar we Café Restaurant Otter in mooi pand tegenkomen. Even verderop komen we de kerk op de Dam tegen. Deze Damkerk (23978) wordt ook wel Nienoordkapel of het witte kerkje genoemd. In 1660 is een eerste aanbesteding gedaan voor de bouw van een eenvoudig kerkje voor de bewoners van Leek. Dit werd gedaan met in het achterhoofd om een mogelijke terugval naar het heidendom te voorkomen. Carel Hieronymus Von Inn und Kniphausen en zijn vrouw Anna van Ewsum, Borgheer en Vrouwe van de Borg Nienoort - we zullen ze nog vaker tegenkomen deze vakantie - waren de opdrachtgevers.

Kerk brand gemeente Leek 8 december 2000 / Dorian de Boer. - Gepubliceerd op 21-2-2011, 2:08 min
Na vele aanpassingen en renovaties, de laatste vond plaats in 1965, werden er daarna ook nog kleine dingen veranderd. Zo werd enkele jaren later het doophek eruit gesloopt, omdat men het niet meer gepast vond. Lange tijd heeft op zolder gelegen, maar nadat het ook daar in de weg stond is het overgedragen aan de Gebr. Meijer in Tinallinge . En toen sloeg op 8-12-2000 het noodlot toe. De kerk brandde volledig af. Na de brand werd meteen besloten tot herbouw, waarbij het op 13 december 2006 weer in gebruik werd genomen 4.
Wanneer we aan het einde van De Dam komen zien we het Leekster Hoofddiep liggen. Hierlangs reden we vanmiddag toen we Leek voor de eerste keer binnenreden. Dit diep is de eerste gegraven kanaal ten behoeve van de veenontginning. Het werd in opdracht van Wigbold van Ewsum jr. gegraven.

Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760
Hij investeerde tussen 1561 en 1563 ruim 13.000 Emder gulden om het veenstroompje - waarvan we een restje reeds zagen als Lek of Leke - dat afwaterde op het Leekstermeer, om te bouwen. Dit gebeurde om de afwatering beter te regelen en natuurlijk als vaarweg voor de turfschepen. Ook de vervolgroute, vanaf het Leekstermeer naar de Hunze, werd aangepast voor de verdere afvoer. Dat dit allemaal niet vanzelf ging, bleek ook wel uit de moeilijkheden, vele rechtszaken, sabotage, misbruik en meeliftacties van derden. Dat het roerige tijden waren ligt ook voor de hand. In '68 begon de opstand tegen de Spanjaarden, maar dat kwam pas later. Vragen tot waar er verveend kon worden waren belangrijker vragen. Tot hoever kon het kanaal gegraven worden?

Rechts boven op de kaart, een uittreksel uit een getuigenverklaring van Wobbe Sybema van 1558. De kaart van het grootste gedeelte van Vredewold en van de aangrenzende gebieden in Friesland en Drenthe met de grensscheidingen tussen de drie provincies, is vermoedelijk gebruikt bij een grensscheidingskwestie.
Oude mannen wisten voor de rechter te vertellen dat zij niet verder op wolven joegen dan tot het zwarte veenstroompje de Swarte Ryt/Zwarte Ryt ook wel Boarnster Ie/Boornser Ee, omdat de Opsterlanders het vanaf daar overnamen. De Swarte Schans (of Zwartendijksterschans, zoals het tegenwoordig heet) die hier in 1593 is gebouwd, is vanzelfsprekend een verwijzing naar de Swarte Ryt.
Schulden, (onterechte) schadeloosstellingen werden zijn deel. Het kanaal dat westwaarts gegraven werd kunnen we terugvinden als Jonkersvaart. Al deze activiteiten hadden aantrekkingskracht op werkvolk dat ervoor zorgde dat Leek ontstond met daarnaast neringdoenden en natuurlijk schippers. Alle woningen behoorden (tot in het midden van de negentiende eeuw) toe aan Nienoord 5.
Op een vlonder over het Leekster Hoofddiep vinden we ook een sculptuur van Ids Willemsma (Akkrum, 8-8-1949), Herdenkingsmonument dat op 29 april 1988 werd onthuld. Tot de herinrichting van het centrum stond het op De Dam. Na enkele incidenten, bleek er behoefte te zijn aan een echt herdenkingsmonument. Deze 32 zwarte metalen balken zorgen onderin voor een beklemmende fascistische leger over de toeschouwer, gevolgd door de vleugels en het V-teken, die de lucht in gaan, de vrijheid en verzet symboliserend 6.
We vervolgen de restaurant-zoek-route de Samuel Leviestraat in. Hier lopen we langs het Museum het Joodse Schooltje. Via de parkeerplaats en een passage in het winkelcentrum, komen we weer uit in de Tolberterstraat. We lopen door naar Mazzel om daar een hapje te gaan eten.
Na het eten kwamen de cappuccino's, waarbij we aan de praat kwamen met Sadri. En die houdt wel een praatje, want nadat deze koffie op was, konden we nog wel even aan de bar gaan zitten voor een tweede bakkie van het huis. Tussen de bedrijven door kwam het levensverhaal voorbij en dat maakte indruk.
We bedankten de goedlachse gastheer voor zijn gastvrijheid en openhartig gesprek en maakten ons op voor het ritje naar ons nieuwe onderkomen voor een week.

noten:

1.
Westerkwartier / Midweek, 24-9-2016, 13:38 Dorpshuis ‘De Til’ Leek houdt open huis / Monique Westra;

2.
Wikipedia Leek (Groningen) - Geschiedenis, Lek (beek);

3.
Gereformeerde kerk;
PGLO De Hoeksteen;
ReliWiki Leek, Tolberterstraat 24 - Gereformeerde Kerk vrijgemaakt;
Wikipedia Ytzen van der Veen;

4.
PGLO Kerk op de Dam;
ReliWiki Leek, Tolberterstraat 24 - Gereformeerde Kerk vrijgemaakt;
Wikipedia Ytzen van der Veen;

5.
Wikipedia Leekster Hoofddiep;
Wikipedy De Boarn;
Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 108-109;
Vier eeuwen turfwinning : de verveningen in Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel tussen 1550 en 1950 / M.A.W. Gerding. - AAG bijdragen, 35; ISSN 0511-0726. - Wageningen : Landbouwuniversiteit Wageningen, 1995. - ISBN 90-6194-298-5. - p. 49-50;
Huis Archief Nienoord, 6 juni 1558 afschrift inv.nr. 95;
Encyclopedie van Friesland 1958 (digitaal) / M.H.H. Engels (bewerking) BOORNSTER EE;

6.
Nationaal Comité 4 en 5 mei Leek, herdenkingsmonument;
Wikipedia Ids Willemsma;
rkd Ids Willemsma;
Westerkwartier, 03-05-2017 - 07:00 / Cindy Houwen Het monument op de Dam : Column / Albert Graansma;

internetraadpleging: 10 - 13-8-2017



Dorpshuis 'de Til', Leek


Lek of Leke, Leek


Gereformeerde kerk 'De Hoek', Leek


De Oude Bank, Leek


Tolberterstraat, Leek


Café Restaurant Otter, Leek


Damkerk, Leek


Leekster Hoofddiep, Leek


Herdenkingsmonument | 1988 | Ids Willemsma, Leekster Hoofddiep, Leek


Museum het Joodse Schooltje, Leek






Dag 2: van Frieschepalen naar Tolbert, retour via Pasop

kaart 2

We worden vandaag wakker in een nieuwe omgeving met nieuwe geluiden. Ook moeten we de eerste draai nog vinden om op te starten en dat gaat voor de verandering eens mis. We zullen allen binnenkort een keer van het gas af moeten 1 en deze eerste ontmoeting met elektrisch koken liep meteen uit op een mislukking. De melk kookte over (nogmaals excuus) en die geur bleef nog lang in neus hangen.
Nadat alles weer enigszins weer was schoongepoetst en opgeruimd (waarvoor nogmaals dank), konden we eindelijk aan het ontbijt en cappuccino beginnen. Na alle andere ochtendrituelen kunnen we de reisvakantie beginnen. We doen daarbij net alsof we in Frieschepalen zitten en rijden daar even snel naartoe over de snelweg. Zo vinden we aansluiting met Frieschepalen op de regenachtige dag van 13-8-2014 . We reden er toen zo doorheen. Nu echter niet.

noten:

1.
NOS 25-10-2016, 17:00 Na vijftig jaar gaat Nederland afscheid nemen van aardgas;

internetraadpleging: 15-8-2017


      Frieschepalen
We bevinden in Frieschepalen op een pleinvorming kruispunt bij Ma Kelly's Muziekcafé. Het plein ziet er nieuw uit. Het draagt de naam van een markant dorpsgenoot Aaltje Pool-Boerema (1917-2012), Aaltje Pool Plein. De vorige keer zag het er ook anders uit. De straatnamen De Slûs, Kromhoek en Tolheksleane suggereren ook iets anders. We hadden dit kunnen weten want er liep al een aanbestedingsronde 1. Het voormalige kruispunt is een shared-space-plein2 geworden. Er is een verwijzing aangebracht naar de historische Schans van Frieschepalen. Deze vinden we voor het café terug als zitbank, terrasafscheiding en in dezelfde steensoort in het wegdek, waarmee het in totaal er van boven uitziet als een schans.

De schans (1593) - als eindpunt van de Friese Waterlinie - die een aanval vanuit de omliggende veengronden en moerassen en vanuit Groningen over de zandrug moest stoppen.
Wanneer we over "de zandrug" richting Groningen rijden, komen we uit op de grens. Deze werd op 7 juli 1724 gecreëerd om de verveners - die het recht van opstrek hanteerden - een gezamenlijke grens te geven om een einde aan de grondtwisten te maken. Honderdvijftig jaar later, in 1874, zou de gietijzeren grenspaal nr. 14 dit nog een benadrukken.
Op 17 april 1742 brachten de stadhouder, Van Burmania (kolonel), de La Rive (ingenieur), Loré en Ypey (mathematici) een visitatiebezoek aan de Schans de Vriesse Paelen. Ze vonden het geheel vervallen en slecht en te klein aangelegd. Begin 1785 werd er nog een poging gedaan om te beargumenteren dat het wegens de aanwezigheid van weg naar Ureterp belangrijk was om een in goede staat schans te hebben. Maar kennelijk gold het eerdere argument dat Friesche palen van te weinig strategisch belang was. Men kwam toch niet hier door de venen en moeren de provincie binnen. Tachtig jaar na de aanleg was er echter nog wel een noodzaak, toen de troepen van Bommen Berend in de tweede helft van augustus 1673 een aanval vanuit Steenwijk deed op de Friese tuin. De aanval bestaat uit drie punten onder leiding van Moranas, Bellerose en Haultin. De eerste gaat richting Wolvega, de tweede naar Oldeberkoop en de laatste richting de Makkingaschans. Aan deze laatste route zit aan het eind ook de Friesche Palen schans. De situatie in het inundatiegebied van de Lende en De Kuunder wordt gered door een hevige noordwesterstorm, dat het inundatiegebied nog groter maakt, zodat de troepen zich hals over kop terugtrekken ten zuiden van De Tsjonger (de andere naam van de Kuunder). De Friesche Palen schans werd dus niet bereikt.
En zo bleef de schans in verval. In 1838 was het helemaal vervallen en met heide begroeid, waarna de veenontginningen het afmaakten 3.
Bij de grens zien we overduidelijk een restant van een schans liggen. Het gaat hier echter om verwijzing naar de plek waar ooit de schans heeft gelegen, als publiekstrekker en niet als reconstructie. Met de aanleg is eind april 2014 begonnen. Een dik half jaar later, op 26 november 2014, werd de historische plek feestelijk heropend door de gedeputeerde Sietske Poepjes.
We gaan natuurlijk even een kijkje nemen. Wat meteen opvalt is het stekje Zitschans met in de vorm van een schans een zitje. Daar binnenin steken zes 6 meter lange speren willekeurig de lucht in. "In gedachten zie ik die soldaten lopen", aldus de maker van dit beeld, de product- en ruimtelijk ontwerper Sven Lamme (Hilversum, 1980). "De scherpe punten in de lucht geven het beeld ook iets agressiefs. Dit is natuurlijk wel oorlog." Het hout van de bankjes komen van de bomen die hier vlakbij zijn gekapt 4. De grenspaal 14 valt natuurlijk ook op.

noten:

1.
15596 N381 Drachten – Drentse grens Infrastructurele maatregelen onderliggend wegennet Contractnummer 14-35-WN;
De Woudklank, 22-11-2012 - 9:06 Honderd jaar caféleven wordt gevierd in Ma Kelly’s / Renske Woudstra;

2.
N381 Nieuwsbrief, oktober 2015 Wegen rondom N381;
N381 De Plus, nr 1, november 2014 Frieschepalen, p.12-13;
Bestemmingsplan Frieschepalen - Kom Vastgesteld / 5 oktober 2009;

3.
De Woudklank, 28-4-2014 - 8:28 Historische schans Frieschepalen wordt in ere hersteld;
Delpher: De Heerenveensche koerier : onafhankelijk dagblad voor Midden-Zuid-Oost-Friesland en Noord-Overijssel, 20-10-1951 Langs de schansen in Zuid-Oost Friesland : III : Friesche palen of Trimunter schans / S.J. v.d. M.;
De Friese Waterlinie : toneel des oorlogs rond Lende en Kuunder / Meindert Schroor. - SSR, 133. - Berkoop [Oldeberkoop] : Stichting Stellingwarver Schrieversronte, 2008. - ISBN 978-90-6466-142-6. - p. 35-38, 62;
Bij de bek af : Geschiedenis van de strijd rond de Friese Waterlinie in 1672 en 1673 / Karst A. Berkenbosch. - [Oldeberkoop] : [Klare Kijk Uitgeverij], [2013]. - ISBN 978-94-9111304-8. - p. 196;

4.
Amstelveenweb, 21-6-2013 De bibliotheek zocht en vond designers met verhaal;
De Woudklank, 28-4-2014 - 8:28 Historische schans Frieschepalen wordt in ere hersteld;
De Woudklank, 14-11-2014 - 14:48 Kunstwerk blikvanger voor schans Frieschepalen;
De Woudklank, 26-11-2014 - 20:48 Frieschepalen heeft weer een schans om bij stil te zitten;
Wikipedia Schans (verdedigingswerk);

internetraadpleging: 16-8-2017



Aaltje Pool Plein, Frieschepalen


Fryskepeallenfeart door "de Schans", Frieschepalen


Zitschans | 2014 | Sven Lamme, Frieschepalen


Grenspaal 14, Frieschepalen


"de Schans", Frieschepalen


      De Haar
Wanneer we Frieschepalen verlaten, komen we op de hoogte van de zandrug die tussen de 2,80 en 5 meter boven NAP ligt, de streek Vredewold binnen. Het eerste streekje heet dan ook De Haar, dat dan ook hoogte betekend. Ten noorden hiervan begint in het veen- en moerasgebied het stroomgebied van het Oude Diep. Hier bevindt zich ook het Haarsterbos, waardoor een wandeling van een kleine 2 km te maken is. Het zou naar verluidt nog enkele stukken oerbos hebben, wat betekend dat de mens er zich niet of nauwelijks mee bemoeid heeft. Ook zijn er in 1932 drie grafheuvels ontdekt. In de grootste - van zuiver zand en zonder ringsloot - vond men op een centraal gelegen graf na, niets. Een oostelijk gelegen heuvel was opgebouwd uit zoden, mogelijk met houtbouw met wederom een centraalgraf. In de oostelijke gedeelte van deze heuvel werden nog eens drie - van latere datum - boomkistgraven gevonden. In een van deze boomkistgraven werd nog een stukje grof wollen kledij aangetroffen, een unicum. De derde - ook van zoden - bevatte alleen een centraalgraf. De diverse vondsten die eruit naar boven kwamen, komen onder andere uit de vroege Bronstijd. Andere vondsten geven aan dat er rond 14.000 voor het begin van Onze Jaartelling (vOJ) al bewoning was. Ook in de middensteentijd en jonge steentijd was er bewoning. Tussen 1000 vOJ en 500 nOJ zal het gebied vrijwel onbewoond geweest zijn 1.

noten:

1.
Wikipedia De Haar (Marum);
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum historisch- geografisch;
Heemkundekring Vredewold-west: De Haar;
Staatsbosbeheer: Westerkwartier Wandelroute Haarsterbos - 1,9 km;
Leeuwarder Courant, 5-8-1932, p. 5: Archaeologische onderzoekingen in het noorden / H.J. Popping;

internetraadpleging: 21-8-2017



      De Wilp
Vlak voordat we de kom van het dorp Marum in kunnen, nemen we de Wilpsterweg, naar De Wilp. Aangezien de ontstaansgeschiedenis vanuit het westen komt, met de vervening vanuit Friesland, spreken dus eigenlijk van Wylp. De reden dat het dorp zo wordt genoemd, kent twee verhalen. Het ene verhaal noemt een kleine herberg of tapperij, met daarop een uithangbord waarop een regenwulp was afgebeeld. Een andere verhaal gaat over de bewoners, die Wylpsters waren, oftewel vogelvangers. Met netten vingen ze trek- en watervogels om ze als voedsel op de markt te brengen. Dwars door De Wilp loopt de provinciegrens, zodat we een Groningse De Wilp (het grootste gedeelte) en een Friese De Wilp hebben, ook al is dit slechts kunstmatig. De bewoners kwamen immers voornamelijk uit Frieschepalen en Siegerswoude 1.

Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760
Aangezien de kaart met het Noorden naar beneden is getekend, liggen de kanalen dat later De Wilp gaan vormen in de rechterbovenhoek.
De verveners die vanaf Nienoord werkten, gingen ook door en daardoor werd ook telkens de Jonkersvaart verlengd. In 1815 werden delen van de Nienoordse venen publieke verkocht, waarover de veenmeester Louwes in 1813 een rapport had uitbracht. Hierin wordt vermeld dat de Lindstervenen onder Marum vervolgens de eerstkomende twintig jaar verveend zou kunnen worden en dat de turf zou kunnen worden afgevoerd over een verlengde Jonkersvaart. Het zou echter al binnen tien jaar via De Wilp over de Wilpstervaart afgevoerd kunnen worden over het Friese kanaalstelsel. De stad Groningen zag zijn inkomsten als stapelplaats vast al dalen.

Sinds 1811 vallen De Wilp, Trimunt, Noordwijk, Lukaswolde, Nuis, Niebert en Marum onder de gemeente met dezelfde naam.
Joan François Obbes (Amsterdam, 22-8-1793 ~Zuiderkerk, 28-8-1793 - Niebert, 23-7-1873) was op 30-1-1823 te Haalderen gehuwd met Jeanette Wilhelmina Dorothea Düden (Rees, 6-8-1794 - Niebert, 21-2-1888). Zijn ouders waren Nicolaas Obbes en Catharina Bentink.

Lubbe Ebbels Renkema (Doezum, ~27-2-1785, - Marum, 19-1-1857) was gehuwd op 17-11-1814 te Marum met Antje Eeuwes Oosterhuis. Zijn ouders waren Ebbel Berends en Jantje Lues.

Albert Hendriks Oost (Haulerwijk, 21-5-1797 - De Wilp, 25-12-1875) was gehuwd te Marum op 11-6-1815 met Wietske Jans Venema. Zijn ouders waren Hindrik Geerts Oost en Aaltje Willems 2.
De burgemeester van Marum Joan François Obbes was van huis uit opmeter en opnemer van turf. Hij was er burgemeester tussen 1847-1853. Hij zorgde, samen met Lubbe Ebbels Renkema en Albert Hendriks Oost, ervoor dat de locale economie een oppepper krijgt. Dat deden ze door een stuk woeste grond van de Beesterzwaagse grootgrondbezitter Tjeerts Posthumus over te nemen. De landontginningen namen toe en daarmee ook de bebouwing en bevolking, waardoor de armoede onder de bevolking afnam. Dit bewerkstelligen ze met de oprichting van de Vereeniging tot hulp aan vlijtige armen. De eerste woeste gronden die in bezit kwamen (en nog steeds is) waren gelegen aan wat nu de Commissieweg heet, zodat ook meteen deze straatnaam verklaard is. Deze straat loopt aan de Wilpstervaart dat uitkomt op de Jonkersvaart.
De bedelarij nam net voordat Obbes burgemeester werd, erg toe. Mede door het mislukken van diverse oogsten - in 1845 de aardappel- en boekweitoogst en in 1846 de aardappel- en roggeoogst - werd de leefomstandigheden nijpend. Om het tij te keren ontstond de gedachte voor de oprichting van de Vereeniging. In plaats van geld aan de bedelaars te geven, werden de schenkers verzocht om dit geld in de vereniging te storten. De vereniging creëerde werk voor de bedelaars, zodat ze weer werknemers werden. Zo werd ledigheid, bedelarij en landloperij voorkomen.

Obbes werd bij KB van 9-3-1853 (no 82) benoemd tot ontvanger der directe belastingen en accijnzen te Meeden en Muntendam. Hij zal op 1 maart 1859 ontvanger der directe belastingen te Haren worden, wat hij tot dan in Ruinen was 2.
Nu we dit achteraf weten, hadden we dus eigenlijk De Wilp van de Langpaed moeten benaderen. Van de Wilpsterweg komende zien we als eerste de begraafplaats, met daarop de opvallende klokkenstoel. Dit was in de provincie Friesland een veelvoorkomend fenomeen, wat zich op natuurlijk wijze verspreid.
Deze klokkenstoel staat hier sinds de negentiende eeuw en is gefundeerd op zes zwerfkeien. Het heeft een klok uit 1949 van Van Bergen uit Heiligerlee 3. We rijden de Meester Nennstiehlweg uit en kruisen de Oosterweg naar het Plantsoen - een dubbele weg met groenstrook ertussen. We nemen even een kijkje bij het kerkje dat hier staat, de hervormde kerk uit 1868. De drie bestuurderscommissieleden tot gemeentestichting zijn in steen vastgelegd: E. de W. Alberda van E. (Burgemeester van Marum), S.H. Coldeweij (predikant Marum) en K. Hofkamp (predikant Nuis). De burgemeester Eiso de Wendt Alberda van Ekenstein (jonkheer) was burgermeester van 1853-1874. Hij was zo goed als de opvolger van J.F. Obbes. Tussendoor was Homme Dijkema was nog 6 weken burgemeester, maar deze werd nauwelijks geïnstalleerd ziek en overleed kort daarop. Aangezien er als opvolger van Obbes slechts twee kandidaten waren, Dijkema en Alberda van Ekenstein, was ook Dijkema's opvolging met Alberda van Ekenstein een makkelijke keuze 4.
We rijden door het Plantsoen om bij de Wilpstervaart te komen en rijden de Van Akenweg / Van Akenwei op, om daar even uit te stappen en de vaart en kunstbrug vast te leggen. De vaart loopt naar het oosten langs de Jan Gosses Wijk. Naar het westen de (oudere) Oudemolenweg. Rond 1925 heette het de Hoofdwijk 5. De voormalige hefbrug is vervangen door een dam in de jaren 50 van de twintigste eeuw. In 2001 werd besloten om allerlei veranderingen door te voeren. Zo kwam men op het idee voor een tempo verlagende 'kunstbrug'. Er is nog even gedoe over deze brug. Kunstenaar Ids Willemsma - we kwamen gisteren al werk van hem tegen in Leek - vindt dat deze teveel lijkt op zijn kunstwerk Brêge foar de fûgel dat hij tussen 1988 en 1990 maakte voor Opeinde.
Door al deze veranderingen en werkzaamheden was het wel afzien voor de dorpsbewoners. Maar donderdag 26-6-2003 was het zover. Op vier uur werd de nepbrug en daarmee het hele onderhanden genomen dorp, heropent door Feike Mollema (wethouder). En aantal veranderingen en nieuwigheden, zoals de 'kunstbrug' springen meteen in het oog 6. Wanneer we weer langs, over of door het Plantsoen terugrijden en bij de hoek van de Oosterweg weer even uitstappen, zien we hoe het dorp er voorheen uitzag. Plantsoen en Oosterweg zijn het gedempte hoofdkanaal. Schuin tegenover de Oosterweg stond de voormalige Zuivelfabriek. Het pand ziet er nog steeds indrukwekkend uit.
Op dit kruispunt staat een herdenkingsbeeld van het honderdjarig bestaan van Plaatselijk Belang Vooruitgang De Wilp op 13-12-1985. Per KB 56 van 27-4-1896 is ze sinds de oprichting op 13-12-1885 officieel ook een rechtspersoon 7.
Rondom de sokkel van het beeld vinden we de geboortedagen van enkele mensen:
02-04-1976 Cornelis Meindertsma
10-04-1978 Nynke Hoekstra
20-08-1981 Theunis J. Stoker
11-12-1982 Tjitskien A. Kajuiter

Het beeld staat in het wapen van De Wilp, dat met diverse steenkleuren op de grond is uitgebeeld. Het maakt onderdeel uit van het project de Wulp. Een eindje verderop staat De Zitpraam die in 2016 door Klaas Duursma en Jan Tienstra is gemaakt. Het wordt aan weerszijden bijgestaan door rolpalen. Deze waren nodig wanneer een trekschuit de bocht om moest 8.

We rijden verder de Oosterstraat in en komen langs de voormalige gereformeerde kerk en huidige PKN-kerk, de Oosterkerk. Bij de Boelewijk leggen we de Wilpstervaart nog even vast. Op zich lijkt dit een fraaie route om met scheepjes te varen. Helaas zitten er nu teveel vaste bruggen, dammen en dichtgeworpen kanaaldelen in de route Groningen - Drachten om Leek en De Wilp deze toeristische vaarroute te kunnen nemen.
Na de Boelewijk volgt de Commissieweg, waarover we het eerder hadden. We komen al snel het oude voetgangersbruggetje tegen. Dit loopbruggetje over de Wilpstervaart bij Drie Roe zal niet meer dezelfde zijn die in 1927 door B.J. Kloosterman is vervaardigd. Deze was waarschijnlijk een vervanging van een vorige, gezien de waarneming uit 1925 9. En deze brug die we nu zien, is ook weer van recentere datum.
Voordat we de Lindsterlaan inrijden, leggen we op het kruispunt de Wilpstervaart nog even vast, om vervolgens naar Marum te gaan.

noten:

1.
Wikipedia De Wilp;
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum De Wilp;
Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Twaalfde deel: W. - 1849;

2.
Vier eeuwen turfwinning : de verveningen in Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel tussen 1550 en 1950 / M.A.W. Gerding. - AAG bijdragen, 35; ISSN 0511-0726. - Wageningen : Landbouwuniversiteit Wageningen, 1995. - ISBN 90-6194-298-5. - p. 54-55;
Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Twaalfde deel: W. - 1849;
Wikipedia Lijst van burgemeesters van Marum;
't Olde Guet. - Heemkundekring Vredewold-West/Gemeente Marum, 2011 Burgemeesters en gemeentehuizen / Joke de Boer-Jager. - p. 5;
Leydsche Courant, 2 maart 1859 p.1, k.2 Binnenlandsche berigten, 's Gravenhage, 1 Maart;
Kamerstuk Tweede Kamer 1890-1891 kamerstuknummer 2 VII B ondernummer 5: Bijlage B. Staat van vervallen burgerlijke pensioenen p. 2;
De Nederlandsche Leeuw, jaargang 26 (1908), k.105 V. 11;
Gemeente Amsterdam Stadsarchief DTB 103, p.273 (folio 136v), nr.8;
AlleGroningers Overlijdensregister Marum 1873, Aktenummer 47;
Vereeniging tot Hulp voor Vlijtige Armen te De Wilp / Sineke de Groot-Jager, Joke de Boer-Jager (in: 't Olde Guet : tijdschrift van de vereniging Heemkundekring Vredewold-West. - 2009, 10, p. 29-36);
AlleGroningers zoekvraag Renkema, Lubbe Ebbels;
AlleGroningers zoekvraag Berends, Ebbel;
AlleGroningers zoekvraag Oost, Albert Herndriks;
AlleGroningers zoekvraag Venema, Wietske Jans;
AlleFriezen zoekvraag Hindrik Geerts en Aaltje Willems;

3.
Klokkenstoelen.nl Klokkenstoel De Wilp;
de streekkrant, 13-7-2017 Rondje deur Mien Westerkwartier: De Wilp;

4.
Wikipedia Lijst van burgemeesters van Marum;
Hemmo Dijkema 1799-1853: Gronings agronoom en Ruslandreiziger / A.H. Huussen jr. - Groninger historische reeks, 20. - Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2001. - ISBN 90-232-3669-6 p. 188-192;

5.
Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 131;

6.
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum De Wilp - Brug;
De krant van toen: Nieuwsblad van het Noorden, 28-8-2001, p. 3 De Wilp op de schop dankzij nieuw riool : Koopman: 'Driekwart van het dorp gaat over de kop';
De krant van toen: Nieuwsblad van het Noorden, 22-9-2001, p. 11 De Wilp op de schop dankzij nieuw riool : Koopman: 'Driekwart van het dorp gaat over de kop';
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 25-1-2002, p. 3 Het is even afzien, maar straks is De Wilp mooi;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 4-2-2003, p. 7 Kunstenaar beschuldigt Marum van plagiaat;
Keunstwurk, 27-12-2011 Brêge foar de fûgels;
Welkom op het digitale dorpsplein van Opeinde Opeinde;
Wikipedia Ids Willemsma;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 26-6-2003, p. 9 'Nepbrug' De Wilp gaat open;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 27-6-2003, p. 9 'Brug op het droge' moet verkeer afremmen;

7.
Delpher: Algemeen Handelsblad, 28-6-1896 Vereeninging Vooruitgang;
Delpher: Nederlandsche staatscourant, 29-6-1896 Vereeninging;

8.
facebook Community De Wilp;

8.
GereformeerdeKerken.info V/m Gereformeerde Kerk De Wilp (Gr.) wordt PKN-kerk;

9.
Fries scheepvaart museum Bouwtekening van een brug over de Wilpster Hoofdvaart;
Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 131;

internetraadpleging: 22 - 27-8-2017



klokkenstoel, De Wilp


Meester Nennstiehlweg, De Wilp


N.H.kerk, De Wilp


kunstbrug, De Wilp


Wilpstervaart / Jan Gosses Wijk, De Wilp


(voormalige) Zuivelfabriek, De Wilp


De Wilp, De Wilp


Oosterweg, De Wilp


Plantsoen, De Wilp


De Zitpraam met rolpalen | 2016 | Klaas Duursma, Jan Tienstra, De Wilp


PKN-kerk, De Wilp


Boelewijk/Wilpstervaart, De Wilp


Wilpstervaart/Commissieweg, De Wilp


Wilpstervaart/Jonkersvaart, De Wilp


      Marum
Dwars door de voormalige woeste gronden van de Linde rijden we naar Marum. Langs de Wendsteinweg komen we bij de Olmen een marktpleintje en parkeerterreintje tegen, met daarop een beeld. We zien het winkelcentrum al liggen en dus parkeren we maar alvast bij het beeld Vrouw met parasol uit 2002. De beeldhouwer van dit werk, Johan Sterenberg (Sint-Annen, 8-9-1920 - Marum, 6-10-2002) maakte het eerste schetsje van wat uiteindelijk dit beeld zou worden in 1959 van Rose Marie. Ze woonden toen beiden aan een zijde van de Amstel in Amsterdam. Zij zou later zijn vrouw worden. Volgens Sterenborg moet een beeld groeien. Hij maakte het later nog eens op een groter formaat. Een nieuwe en laatste levensgrote versie waar we nu naar kijken is rond de eeuwwisseling tot stand gekomen 1.
Waren we gisteren in Leek verrast door een nieuwbouwwinkelcentrum, ook hier lijkt alles redelijk 'nieuw'. Het plein heet dan ook toepasselijk 'De Wending', wat zowel figuurlijk als letterlijk opgevat moet worden. Omdat het inmiddels de hoogste tijd is voor een hapje en een drankje is de bakkerij van Appie de Jong een makkelijke keuze. Het is het enige plekje waar we dit kunnen doen, zo lijkt het. Twee tafeltjes vormen het terras, waaraan we dan ook gaan zitten. Gelukkig kunnen we ook van het toilet gebruik maken, die we dwars door zaak heen kunnen bereiken.
We vervolgen het pleinrondje - tegen de klok in, en komen de Primera tegen. Naast boeken kun je hier voor van alles terecht, postkantoor, OV en zelfs Riverdale woonaccessoires. Wij kijken echter naar de boeken. Slechts een brochure van de Romaanse Kerk spreekt tot de verbeelding. Dit zet ons wel aan denken. Deze zijn we nog helemaal niet tegengekomen. En was hier ook niet die Bult? Tijdens het afrekenen worden deze vragen naar de bekende weg gesteld. Het blijkt dat we het oudste stukje Marum met de grote bocht van De Wilp voorbij zijn gereden. En dus rijden we, wanneer we het rondje winkelcentrum hebben afgerond en weer bij de wagen zijn aangekomen, de aangewezen route naar de kerk. We nemen de Kerklaan en komen uit bij FrieslandCampina Cheese, naar verluidt de grootste producent van de Edammer kaas in West-Europa 2. Hoewel we een groot parkeerterrein zien liggen, we gaan er maar van uit dat deze bij de fabriek hoort, rijden we even verder en parkeren de auto in de Torenstraat. Een toepasselijke naam.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed doet onderzoek naar de Bult van Marum. Ze denken aan een stinswier als oplossing van dit eeuwenoude raadsel. (5 maart 2012)
Een week later wordt dit bericht bevestigd door RTV Noord (Donderdag 15 MAART 2012, 17:23).
We kunnen het niet laten om eerst even een kijkje te nemen naar de Bult van Marum (532286). Gezien de ervaring, op gedaan in Zeeland zal het niet verbazen dat de daar aangetroffen vliedbergen of mottekasteel hetzelfde is en doel had. Vooral de situatie in Baarsdorp lijkt eender. Soortgelijke bergjes kwamen we die dag tegen in De Groe, '-Gravenpolder, 's-Heer Abtskerke, Nisse, Coudorpe en Borssele.
De bult zal ook door mensen gemaakt zijn met grond van de rondom gegraven gracht. Hierop kwam dan een toren te staan. Was er hiervoor nog een spieker, een voorraadplek, dan zullen er mogelijk nog houtrestanten te vinden zijn. De gracht was ongeveer acht meter breed en twee meter diep. Op de bult werd (uiteindelijk) een stenen toren gebouwd, ook wel een stins of steenhuis genoemd 3.
Door het hoge gras en laaghangende takken van de boom, is 'de Bult' nauwelijks zichtbaar.
We lopen dus maar snel naar de kerk (28286). Ook dit kerkje uit de twaalfde eeuw - en daarmee een van de oudste bakstenen bouwwerken van de provincie - lag op een omgracht terrein. De bouw begon in de twaalfde eeuw met een kapel (het oostelijke gedeelte). Al vlot volgde in de eerste kwart van de dertiende eeuw het schip en toren. De toren kreeg pas halverwege de zestiende eeuw de huidige hoogte.
Binnen ziet de inrichting er eenvoudig uit. De preekstoel uit 1826 is gemaakt door D. Duursma uit Drachten. Het opzetstuk van de herenbank is van ongeveer 1695 en gesneden door Jan de Rijk (~Enkhuizen, 5-8-1661 - <1738) 4. Het wapen is van Carel Ferdinand Von Inn- und Kniphausen (Nienoord, 22-2-1669 - Nienoord, Midwolde 28-12-1717) 5, die in 1714 heer van Nienoord werd.
Het oudste deel van de in 1939 aan de torenwand geplaatste orgel stamt uit 1658 en is afkomstig uit de kerk van Ginneken. Johan Reimschmitt - ook voorkomend als Jan Rijmsmit, Johan Rijmsmit, Johann Rijmsmidt, Reimschmitt, Riemsmid, Riemschmidt, sinds ongeveer 1650 orgelmaker te Breda - was de oorspronkelijke maker. Hij was waarschijnlijk tijdens de Dertigjarige oorlog - een strijd tussen de katholieke en gereformeerde staten - uit Silezië (een historische regio in het gebied van het huidige Polen, Duitsland, Tsjechië) gevlucht. Hij is in 1660 overleden 6.
Naar verluidt was de toren ook weleens een huis van bewaring. Er werd dan iemand onder de toren gezet. Dit was ook in april 1821 het geval toen ene Huisinge gepakt werd. Eenmaal onder de toren gezet verbrak hij het slot van de boeien, zodat hij zich kon ontdoen van de boeien. Vervolgens klom hij naar boven, de toren in. Hij klom met de klokkentouwen naar de galmgaten, waardoor hij naar buiten kon. Via het kapwerk liet hij zich naar beneden glijden en bereikte zo de grond. De schout meldde deze vlucht op 24 april aan de Officier van Justitie 7.


de Zwarte Roodstaart
(zie link naar YouTube voor betere afbeeldingen)
We verlaten de kerk en lopen nog een rondje om de kerk. Hier maken we kennis met het geluid van een vogel. Het beestje maakt herrie voor tien, dus wij zoeken naar een flinke vogel. Tussen alle grijze en zwarte grafstenen kunnen we het nauwelijks traceren. Het blijkt dan ook om een zwartig beestje te gaan ter grootte van een koolmees. Wanneer we het in ons vizier hebben, zit het nauwelijks stil. Het is duidelijk voedsel aan het zoeken en gedraagt zich wat dat betreft net als een koolmees. Vooral dat staartje valt op, het is een beetje roodachtig, zodat we het al snel op naam kunnen vinden, de Zwarte Roodstaart.

Wanneer we verder lopen, komen we bij een nieuwe begraafplaats-gedeelte. Het ligt ook verhoogd en geeft uitzicht op 'de Bult'. Helaas nemen de bomen in vol blad het zicht op de kerk. We kunnen hiervandaan echter wel door het gras langs de 'stinswier' lopen. Een gemaaid pad brengt ons naar het hekwerk waardoor we weer de straat kunnen bereiken.
Wanneer we weer in de auto zitten, rijden we via de Markstraat verder. Hier zijn her en der de mensen bezig om een kwastje verf op hun houtwerk aan te brengen zodat het er weer een paar jaar tegen kan. Aan het begin van de straat bevindt zich Café Markzicht dat is gevestigd in een mooi pand uit 1913 8. We rijden vervolgens weer naar het nieuwbouwcentrum van Marum en vervolgen de route over de Wendtsteinweg. Op de hoek met de Alberdaweg stoppen we even voor Hermans Hoeve. Hiervan zien we ook meteen een potentiële eetlocatie. Kruisweg Marum is een grote zaak, zo te zien, wanneer we er langsrijden. Aan de andere kant zien we tevens nog een zaak "Heerlijkheid". Dus deze rotonde moeten we maar even onthouden.
Wij rijden intussen verder over de Kruisweg en Nieuweweg naar Nuis.

noten:

1.
Wikipedia Lijst van beelden in Marum;
De krant van toen: Nieuwsblad van het Noorden, 19-2-2002, p. 9 Marumer kunstenaar: Een beeld moet groeien;
De krant van toen: Dagblad van het Noorden, 15-10-2005, p. 9 Expositie Sterenberg in Beeld in gemeenthuis Marum;

2.
Wikipedia Marum (dorp);

3.
Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum De bult van Marum / Koos Vos;
De bult van Marum / Jan van Doesburg, Jos Stöver (in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed, 2013, nr. 1, p. 32-33);
Nederzettings- en ontginningsgesciedenis van Vredewold in het Westerkwartier van de provincie Groningen (ca 700 - ca 1500 AD) / Truus Veldhuis. - Groningen : RUG, 2011. - scriptie;

4.
Romaanse Kerk Marum. - Marum : Plaatselijke Commissie Marum / Stichting Oude Groninger Kerken, 2013. - p. [1, 3] ;
Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Marum. - p. 180;
Geheugen van Drenthe Jan de Rijk;
Leven en werk van Jan de Rijk, beeldhouwer, Deel 1 Van 'Kock vaer' tot beeldsnijder / Freerk J. Veldman, (in: Groninger kerken, vol 12, 1995, nr. 1, p. 5-18);
Wikipedia Jan de Rijk;

5.
Greets genealogie Gezinskaart van Carel Ferdinand von Inn- und Kniphausen (1669-1717);

6.
Romaanse Kerk Marum. - Marum : Plaatselijke Commissie Marum / Stichting Oude Groninger Kerken, 2013. - p. [1, 3] ;
Orgelsite Marum, (Gr.) voormalige HK / Michiel van 't Einde. - 2008;
Brabants Orgelrijkdom Ginneken (Breda) - Laurentiuskerk. - 18 februari 2017;
Het Groninger orgelbezit van Adorp tot Zijldijk / Stichting Groningen Orgelland, Jaap Brouwer, Dirk Molenaar, Adolph Rots, Frans Talstra, Victor Timmer. - 6 delen. - Leens : Stichting Groningen Orgelland, 1994. - Deel 5 Fivelingo / Jaap Brouwer, Adolph Rots, Dirk M.J. Molenaar p. 197;
Het historische orgel in Nederland. - 6 delen. - Amsterdam : Nationaal Instituut voor de Orgelkunst, 2003. - Deel 8, 1858-1865 / Hans van Nieuwkoop p. 29;
Wikipedia Dertigjarige Oorlog, Silezië;

7.
Romaanse Kerk Marum. - Marum : Plaatselijke Commissie Marum / Stichting Oude Groninger Kerken, 2013. - p. [2] ;

8.
Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0025100000007599;


internetraadpleging: 28-8 - 3-9-2017



Vrouw met parasol | 2002 | Johan Sterenberg, Marum


winkelcentrum, Marum


de Bult, Marum


kerk, Marum


kerk, Marum


herenbank, Marum


toren, Marum


kerk, Marum


café Marktzicht, Marum


Hermans Hoeve, Marum


Kruisweg, Marum


de kleine notities, Marum


      Nuis
Dat de Nieuweweg zo heet, komt omdat het de Oudeweg als tegenhanger heeft, dat in Marum op het nieuwbouw-centrum eindigt. Via het Dorpshuisstraat heet deze vrijwel onverharde pad de Malijksepad, in Nuis Oudeweg en Het Pad in Niebert waar het bij de Iwema-Steenhuis of de Iwemastins uitkomt. Deze route is echter niet met de auto te rijden.
Wanneer we bij het kerkje van Nuis zijn aangekomen, stoppen we even en parkeren we bij de Vrijborg de auto.
Onze aandacht wordt door diverse borden gegrepen, zodat we aantal keren onnodig over de toch wel drukke weg gaan rennen.
Wanneer we overzicht van de situatie hebben gekregen beginnen we aan de kant waar we geparkeerd staan. Hier zien we een beeld op een grasveld met een dozijn bomen. Het blijkt te gaan om een Molukse man dat hier op 15 oktober 2011 werd onthuld. Gert Sennema (Grijpskerk, 26-2-1962) maakte dit beeld in opdracht van het Plaatselijk Belang Nuis-Niebert. Hij beeldde de man af als een weemoedig achteromkijkend, met zijn KNIL-pet in de hand.
We staan hier namelijk bij het voormalige Kamp Nuis. De langste periode - van 1951 tot 1964 - werd het bewoond door de KNIL-families. De geschiedenis van dit kamp begon echter in 1941 toen de Duitse bezetter er een kamp stichtte voor de jongemannen van de Nederlandse Arbeidsdienst, de latere Arbeitseinsatz. Er werd een stuk land bij de familie Kimm gehuurd, waarop een kamp werd gebouwd. Aan het eind van de oorlog werden er NSB-vluchtelingen uit bevrijd Nederland geplaatst. Na de oorlog ook, maar nu als collaborateurs, evenals Duitse gevangenen. Ook jongeren werden er geplaatst, als een dependance van de jeugdgevangenis van Veenhuizen . En daarna kwamen dus de Ambonezen / Molukkers. In 1951 werden ze met 374 personen ondergebracht in 'Kamp Marum', dat uit vijftien woonbarakken en een ziekenzaal bestond. De 71 kinderen gingen in Marum naar school. Tegenwoordig is hiervan niets meer terug te vinden, vandaar dit herdenkingsbeeld 1. Op dezelfde plek is sinds 1996 het Noordelijk Archeologisch Depot gevestigd, waar een paar miljoen archeologische vondsten uit voornamelijk de omgeving liggen opgeslagen.

We lopen nu nogmaals naar de overkant van de weg en maken eerst een foto van de 'nieuwe' voorkant van de kerk. Het pad, van waaraf we de foto maken, loopt echter naar de Coendersborch (528899), dat we later bij toeval zullen zien. Aan dit pad is ook het zeer boeiende en leerzame Landbouw- en streekmuseum 't Rieuw te vinden.

folder kerk Nuis.
De stoep ontbreekt, wanneer we naar de kerk (28294) lopen, zodat we over het fietspad gaan.
Afgezien van het nieuwe voorportaal uit 1906, naar ontwerp van de Marummer architect T. Glastra, is het voor het grootste gedeelte goed bewaard gebleven. De buitenmuren hebben een opmerkelijke romaans-gotische vormgeving, die je hier in de omgeving nauwelijks tegenkomt. De bouw van deze kerk vond aan het begin van de dertiende eeuw plaats. Vooral de muur van de oostzijde - waar je meestal een halfrond koor vindt, maar nu rechtgesloten - is het meest oorspronkelijk gebleven. Het heeft bovenin vijf klimmende spaarvelden. Daaronder zijn er nog vijf, maar deze zijn verschillend van aard. De beide buitenste zijn gevuld met in staand keperverband vlechtwerk. In de drie binnenste spaarvelden zaten voorheen vensters. Deze werkzaamheden zien we ook aan west- en zuidzijde.

Een van de twaalf rouwborden, Nuis.
Vrouw Lucia van Siccama wed. van de Heer Saco Fockens, bij leven Grietman over Opsterlant. Obiit den 24 November 1675, Oldt, 70 Jaeren
Aan de binnenkant treffen we een bij de restauratie van de kerk teruggevonden piscina - het (af)wasnisje - aan. Hierboven komt ook nog een stuk van een geschilderd wijdingskruis tevoorschijn 2.
Bij de piscina horen we van medebezoekers de uitdrukking Gods water over Gods akker laten lopen. Aangezien deze uitdrukking echter zoiets betekend als 'de zaken op hun beloop laten gaan' of aansprekender en herkenbaar sterker gezegd 'het water over het land laten lopen, zonder moeite te doen om het bij een overstroming door dijken of dammen te keren', heeft dit dus niets met een piscina van doen 3. Een ander zeer opmerkelijk fenomeen, zijn de vele rouwborden aan de muur. Het zijn herinneringsborden van de grietmanfamilies Van Teyens en Fockens uit Beesterzwaag. In 1699 kocht het echtpaar Oeno van Teyens (1636-1715) en Hyma Auwema ( -1700) de Coendersborch van Hyma's moeder. Ze gingen er echter niet wonen, maar zijn wel beiden in Nuis begraven. Kleindochter Hyma van Teyens wel. Tijdens de Bataafse Republiek - vrijheid, gelijk en broederschap, werden ook deze borden als een symbool voor ongelijkheid beschouwd. En dus haalde Hyma van Teyens de borden uit de kerk van Beetsterzwaag en bracht ze naar de Fockenstate van de familie aldaar. In 1812 werden ze naar de Coendersborch overgebracht. Een kinderloze achterkleinzoon van het echtpaar Oeno van Teyens en Hyma Auwema woonde vervolgens ook op de Coendersborg. Hij liet de borg (incl. rouwborden) na zijn dood in 1866 na aan de buurman Joachimus Lunsingh Tonckens, de latere burgemeester van Beetsterzwaag. De rouwborden werden op een dag aangeboden aan de kerk van Beetsterzwaag, maar zij bedankten. Uiteindelijk kwamen ze in 1956 in deze kerk te hangen 4.

Het informatiebord Historisch pad - Kerk Nuis uit 2012 vertelt in het kort het verhaal van de overgang van het Rooms-katholieke godsdienst naar de Protestantse na de overwinning van de Staatsen in 1594 . Daarnaast wordt het bijzondere verhaal van Harcko Iwema verteld, de buurrechter in 1531. Voorheen werd op een heuvel bij een grote kei, de gerechtssteen of -tafel of als vergaderplaats, het Ding (Thing) bijeengekomen . Naast de toren en kapel kwam het schip, dat dienst ging doen als 'dorpshuis' voor bijeenkomsten, waaronder het Ding, de rechtspraakhandelingen . Ten tijde van Iwema wordt er een poging ondernomen om het grietmanschap erfelijk te maken en over te dragen aan het huis Van Ewsum. Op de bijeenkomst op hemelvaart is het de bedoeling dat Iwema zijn grietmanschap in de handen moet leggen van Otto van Ewsum, in het bijzijn van de Stadhouder van Stad en Lande (= Ommelanden 5) de bastaardzoon van Karel van Gelre (Grave, 9-11-1467 – Arnhem, 30-6-1538) met dezelfde naam, Karel 'de Oude' bastaard van Gelre (ca. 1508-1568). Hierdoor zou de toerbeurtrol van de grietman en andere functies komen te vervallen. Het lukt Iwema niet om de eedsformule over zijn lippen te krijgen, vanwege Cranckheyt des hoefdes, als dat seer schudde ende he oeck vrees sprack.
Iemand anders, te weten Hylle Hayens die zelf nog in 1520 (roulerend) grietman was, lukte het echter wel en gaf daarmee het roulerende systeem uit handen.
Over dit ziektebeeld kunnen de vragen "Zou het Parkinson zijn geweest?" en "Was het ingehouden woede en weigering uit protest?" afgevraagd worden, waarbij het laatste waarschijnlijker is, gezien het officieel protest hiertegen bij de Hoofdmannenkamer in Groningen in 1537 door hem en Jelt Eyssema en Bocko Auwema (ca. 1490 - > 1537) 6.

Na het rondje om de kerk steken we weer over de weg, naar de parkeerplaats van onze wagen. Hier staat "de Vrijborg" met een bankje dat de naam Ate Doorenbos (Nuis, 1-1-1926 - Schiedam, 23-7-2010) draagt. Ate heeft hier een bankje omdat hij zich als geen ander heeft ingespannen om het lied dat door de gewone mensen gezongen werd, op de radio uitgezonden te krijgen. Dit lukte hem met het programma Onder de groene linde, wat hij eerst zelf niet mocht presenteren, wegens zijn Gronings accent. Hij wilde er een serie van tien afleveringen van maken. De VARA-leiding vond vijf wel genoeg. Het zouden er 1370 worden! Ate legde zich toe op de nog steeds groeiende Nederlands Volksliedarchief, waarin hij de liederen wetenschappelijk vastlegde op de afdeling Volkskunde. Zijn hoofd Han Voskuil zou op een gegeven moment tegen hem gezegd hebben “Ik zal de dag zegenen dat je ophoudt met dat veldwerk van je”. Tegenwoordig wordt het als een van de ‘gouden eieren’ van het Meertens Instituut gezien. Over zijn ingebrachte aandeel is uitgebreid in het boek Blues en balladen : Alan Lomax en Ate Dornbosch, twee muzikale veldwerkers / Louis Peter Grijp, Herman Roddenburg. - Amsterdam : Amsterdam University Press / Salomé, 2005. - ISBN 90-5356-754-2 geschreven.

YouTube Fungus - Kaap'ren Varen
Vanaf 1966 was hij ook werkzaam op het Meertens Instituut bij de afdeling volkskunde, waar hij de liedjes kon verwerken. Anderen, zoals de folkbands Fungus en Wolverlei maakten later weer dankbaar gebruik van zijn werk en lieten zich daardoor inspireren. En hit-voorbeeld hiervan is het liedje van Fungus getiteld Kaap'ren Varen en Zeven dagen lang van Bots 7.
De 'Vrijborg', gebouwd door architect Willem Carel Adriaan Hofkamp uit Leeuwarden (Surhuisterveen, 16-12-1849 - Leeuwarden, 21-4-1924), was een Werkinrichting. Dit werkhuis, opgericht door de vader van de architect, dominee (Surhuisterveen 21-11-1847 - 1852, Nuis-Niebert 1852-1887) Klaas Hofkamp (Groningen, 12-11-1818 - Coevorden, 18-2-1888) 8, had net als de Vereeniging tot hulp aan vlijtige armen tot doel om de armen te helpen in ruil voor arbeid. Ds. Hofkamp was dan ook bij beide projecten betrokken. Hier in Nuis zorgde deze instelling voor de Nuismer armen.

detail kozijn en metselwerk, "de Vrijborg", Nuis.
Willem Carel Adriaan Hofkamp
De architect Hofkamp heeft aan veel projecten in het land gewerkt. Zo heeft hij onder andere aan het herstel van de toren de Oldehove in Leeuwarden gewerkt. Dit heeft hij vast laten leggen in het boekje De toren "de Oldehove" te Leeuwarden en zijn geschiedenis, geschreven naar aanleiding van de in 1910/1911 daaraan verrichte herstellingen en de daarbij aan het licht gekomen bijzonderheden / W.C.A. Hofkamp. - Leeuwarden : Meijer & Schaafsma, 1911. Hoewel het ontwerp van De Vrijborg - een werkhuis in de vorm van een boerderij - er niet opvallend uit ziet, is een er toch een aardig detail aan de kozijnen en het metselwerk daarboven te ontdekken. Deze zijn allen rond afgewerkt. Tegenwoordig is De Vrijborg het dorpshuis van Nuis.
We stappen weer in de auto en rijden een stukje verder.

noten:

1.
RTVNoord, 7-11-2010, 19:06 Kunstwerk als herinnering aan Kamp Nuis;
Nationaal Comité 4 en 5 mei Nuis, kunstwerk bij Kamp Nuis;
Drachter Courant, 25-10-2016, 18:45 Molukkers willen verzwegen historie levend houden / Fokke Wester;
Groninger Archieven Voormalig woonoord voor Molukkers in Nuis 1951-1966;
De verhalen van Groningen De Ambonezen komen / A.J. Wolters;
Gert Sennema Curriculum Vitae;
NuisNiebert.nl : De dorpswebsite voor Nuis en Niebert Notulen jaarvergadering Plaatselijk Belang Nuis&Niebert, op donderdag 22 april 2010;
Wikipedia Nederlandse Arbeidsdienst, Kamp Nuis, Ambonezen, Molukkers;

2.
Kerk Nuis / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];
Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Marum. - p. 250;

3.
Nederlandse spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden / F.A. Stoett. - Zutphen : W.J. Thieme & Cie, 1923-1925. - (vierde druk). - 2527;

4.
Het verhaal van de Groninger kerken Nuis / AK, februari 2014;
De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 299-300;
Stichting van Teyens Fundatie - Beetsterzwaag Rouwborden;

5.
Eigen erf & eigen aard : Geschiedenis van een gewest en van een geslacht / Jacob Euwema. - p. 29;

6.
Eigen erf & eigen aard : Geschiedenis van een gewest en van een geslacht / Jacob Euwema. - p. 29;
Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 18;
Wikipedia Karel van Gelre;

7.
Wikipedia Ate Doornbosch, Fungus (band), Wolverlei (band), bots (band);
Onder de Groene Linde In memoriam;

8.
Eduard Alfred Koldenhof (1930-1991) / H.J. Michiel Wijers. - januari 2016, 7. Harmke Feenstra;
GenealogieOnline: Genealogie Borst/Hofkamp / Peter Borst Klaas Hofkamp, Willem Carel Adriaan Hofkamp;
Wikipedia Willem Carel Adriaan Hofkamp;

internetraadpleging: 4 - 8-9-2017



Molukse man | 2011 | Gert Sennema, Nuis


kerk westzijde, Nuis


piscina, Nuis


kerk zuidzijde, Nuis


kerk oostzijde, Nuis


kerk noordzijde, Nuis


de Vrijborg, Nuis


      Niebert

Mogelijk zag het er zo uit voordat de ramen erin geplaatst waren en het nog niet tot voorhuis van boerderij was omgebouwd. De muren zijn gemaakt van 30*15*8cm formaat kloostermoppen en zijn ongeveer 65 cm dik. Het gebouw was voor 1850 twee meter hoger (10 * 7½ * 13m hoog) en had helemaal geen ramen, wel schietgaten. Op de eerste verdieping was waarschijnlijk aan de zuidzijde een buitendeur met ophaalladder. "Iwema Steenhuis", Niebert.
bewerkte foto
Erg lang rijden we niet, want bij het volgende dorp, Niebert, treffen we het Iwema Steenhuis en Vereniging Museum 't Steenhuus Niebert aan. Vanzelfsprekend trekt het enige nog in de provincie bestaande steenhuis de aandacht. Dit middeleeuwse pand dat ergens rond 1400 gebouwd is heeft nog de oude vorm. Veelal groeide het uit tot een borg, maar in dit geval werd het een voorhuis van een boerderij. Pas na 1850 - toen het werd verbouwd om het geschikt te maken als pastorie - kwamen er grote ramen in. Tot die tijd was de indeling een grote hoge zaal met zolder en daaronder een souterrain 1.
Maar voordat we deze steenhuis bereiken, moeten we eerst even de auto parkeren op het parkeerterrein aan het begin van de Iwemalaan. Te voet kunnen we verder over Het Pad / (onverharde) Iwemalaan. Wanneer we aan het einde van de laan zijn, worden we door twee quads ingehaald.
Wanneer we verder over Het Pad lopen, zien we de boerderij in volle glorie. Het Steenhuis gedeelte wordt nog steeds bewoond en is daarom dus niet toegankelijk. In de daaraan vastzittende schuren wel. Dit vormt het Museum 't Steenhuus.
Ook langs dit pad komen we ze tegen, borden die een stukje woordbetekenis invult en duidend wil zijn. We komen hier het bord "Heerschappij en Meesterschap" tegen. Het behandelt de handel en wandel van de jonker. Wie macht heeft, bewaard het, laat het erven. Om het langdurig te behouden staan vele middelen hem ter beschikking om het te behouden. Geld is hierbij een smeermiddel. Zo ook te gunnen opdrachten om te krijgen wat hij wil. Wanneer ook dit niet werkt, dan krijgt een ander de opdracht gegund en blijft de ander werkeloos achter. Verhoging van te betalen gelden (rente, pacht) werken ook altijd, als pressiemiddel of anders het ontslag van een gezins- of familielid. Verdachtmakingen werken ook prima, wie gelooft men immers? En vanwege het hebben van de redgersfunctie, kan dit met de rechtspraak verzilverd worden, al heeft 'dreigen met' vaak al de juiste uitwerking. Voldoende middelen heeft hij, de jonker, tot zijn beschikking. En gezien zijn meesterschap is hij ervarend genoeg om deze middelen op de juiste momenten tegen de juiste personen in te zetten.


Vanaf Het Pad zien we ook een tafereeltje dat een coulisselandschap genoemd wordt. De coulissen worden gevormd door de natuurlijke perceelafscheiding van meestal of voornamelijk elzen 2.
Vanaf Het Pad zijn we zo op het erf van het museum, waar we eerst een bakje koffie gaan drinken op het binnenterras. De vrijwilligers hebben het er maar druk mee, zeker wanneer er enkele koppels en gezinnen tegelijkertijd binnenkomen. Uit de gesprekken valt te beluisteren dat het wel mee valt. Het museum schoonhouden is een veel grotere klus.
Het museum bestaat uit een vaste expositie en een wisselexpositie. Bij de vaste expositie krijgen we vele voorwerpen te zien, die - soms in een levensechte situatieruimte - bij de vele ambachten gebruikt werden. Denk bijvoorbeeld aan het bakkers- en schildersambacht. Na afloop begrijpen we waarom het schoonhouden een echte klus is.
De wisselexpositie laat tijdens ons bezoek de scheepvaart historie zien. Naast al deze voorwerpen is er ook nog een zeer uniek en speciaal object te zien, waarover zo meteen meer. Eerst lopen we door de vaste onderdelen van de expositie, waarvan we slechts enkele beelden en objecten uitlichten, want het zijn er veel, heel veel.
We beginnen in de bakkerszaak. In de tweede ruimte vinden we allerlei machinerie om de producten te maken, zoals bijvoorbeeld een speculaasmachine. Met deze machine worden de diverse vormen uit het deeg gestanst. Maar ook de appelschiller spreekt tot verbeelding.

bedstee licht en tijd, Museum 't Steenhuus, Niebert
Ook de woonsituatie wordt uit de doeken gedaan, waarbij de bedstee met onderliggende voorraad, bestaande uit vele gevulde weckflessen, duidelijk maken hoe men de winter doorkwam. In een andere bedstee, gesitueerd in een woning naast het binnenterras zien we een object waarop de volgende tekst te lezen is "Hang mij 's nachts dicht bij uw gezicht. 'k Meld tijd, draag vuurtuig en klein licht". Een nachtlampje en klok ineen, kunnen we stellen.

Het schildersambacht komt ook uitgebreid aan bod. Hoe de kleuren worden gemaakt en welke materialen(kennis) daarbij allemaal gebruikt worden, is overzichtelijk tentoongespreid. Ook de toepassingen worden hierbij uiteengezet, met daarbij aandacht voor (gekleurd) glaswerk. Bij de productie van verf zijn de verschillende oliesoorten van groot belang. Hoe dit werkt en welke effecten de verschillende soorten olie hebben, komen we hier te weten. Daarbij is het natuurlijk goed om te weten waar de olie vandaan komt. Onder andere uit het vlasplantje, dat we vaker al tegenkwamen in Friesland en in de geschiedenis . Van de zaadjes uit deze plant wordt lijnzaadolie geperst. Naast het schilderwerk is ook het glas en het zetten daarvan een onderdeel. Een klein overzichtje geeft enkele ideeën, wat er zoal gebruikt werd.
Naast het gebruikelijke schilderwerk, waren er ook nog specialisaties, zoals het letterzetten, houtimitatie en marmeren.
Vervolgens komen we een klasje tegen, waarin de diverse leermiddelen te zien zijn, gevolgd door allerhande instrumenten en gereedschappen, waarvan we slechts een unster laten zien. Een kleine schenkerij, tapperij of zo men wil café, verbeeld de inrichting van een verleden tijd.
Het overlevingskistje voor Prinses Irene
Dit speciaal gemaakte wiegje, dat waterdicht en voorzien was van een gasmasker, was gemaakt voor Prinses Irene bij de overtocht van Engeland naar Canada tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een bewaker, Jan Meendering, die weer terugkeerde naar zijn ouders in Nederland, gebruikte het als verhuisdoos, waar hij het liet staan. Zus Koning-Keendering schonk het op 18 juli 1996 aan het museum.
Op de foto zien we de zoon van de maker van het kistje, J.G. van Ewijk
Museum 't Steenhuus, Niebert


En dan lopen we langs een zeer bijzonder en uniek object, een speciaal wiegje gemaakt voor Prinses Irene. Voor de gevaarlijke overtocht tijdens WOII naar Engeland en van Engeland naar Canada, werd dit waterdicht wiegje gemaakt, dat tevens was voorzien van een gasmasker. Het prinsesje was nog te klein en kon nog niet lopen. Op 12 mei 1940 bleken de Duitsers aan de winnende hand en omdat een vluchtweg over zee nog openlag, bracht men Juliana, Bernhard en de kinderen vanuit IJmuiden naar Engeland. Irene werd in het kistje vervoerd. Op de tentoonstelling zien we Bernhard en Sophia Feith op een foto met het kistje met daarin Irene lopen. Ook is het wiegje te zien met gasmasker op een foto die tevens door de maker van het kistje is gemaakt.
Via een lange route vond dit wiegje zijn weg naar deze plek, waar we het nog steeds kunnen aanschouwen. Een merkwaardig stukje geschiedenis.


scheepvaart, Museum 't Steenhuus, Niebert

passagiersschip s.s. Veendam 1923-1953
We krijgen verder nog een winkelinrichting en schoenenmaker te zien. Aan het einde van de verdieping zien we de wisselexpositie over de scheepvaarthistorie. We zien er veel objecten met een Van Ommeren-signatuur. Uiteraard vinden we ook meer lokale zaken, zoals het passagiersschip s.s. Veendam dat van 1923-1953 dienstdeed.

Vanaf de bovenste verdieping hebben we ook zicht op de zuidmuur van het Iwema Steenhuis. Wanneer we goed door de balkenpartij heen kijken ontdekken we dat de muur bestaat uit twee steensoorten. Een grote, de kloostermop en een kleine, de huidige fabriek baksteen.

"Iwema Steenhuis"
We zien hier met een huidige steenvorm dichtgemetselde voormalige deurpost (linksonder). Ook enkele schietgaten - ook dichtgemetseld - kunnen we erboven terugvinden.
Museum 't Steenhuus, Niebert.
In de muur zien we de met de kleine steen opgevulde voormalige toegangsdeur. Daarboven zien we nog enkele dichtgemetselde schiet- of kijkgaten.
Een steenhuis is niet voor bewoning gebouwd, zodat een versterkt huis in dat opzicht vreemd lijkt. Men gaat ervan uit dat dit steenhuis door de Iwema's is gebouwd en beheerd, waarna ze zijn opgevolgd tot halverwege de negentiende eeuw door de Ibema's 1.

Na het verlaten van het museum, staan we een paar honderd meter later alweer aan de kant voor het kerkje van Niebert. Ook hier treffen we een dubbelzijdig geschiedenisduidingsvaandel aan. Aan de muur van de kerk ook weer een vaandel. Deze gaat over de Kale Jonker Pad. In het kort verhaalt het over de macht en invloed van de jonker. Jonkers hadden een andere positie dan de adellijke geslachten elders in het land. Het waren rijke eigenerfden in een tijd dat er vanuit Ostfriesland de eerste graaftitels ontvangen werden door machtliefhebbers, uit handen van de keizer. Veelal creëerden zij - daarvoor waren het de eigenerfden of hoofdeling als familie- of zo men wil clanhoofd - de kerk, school etc en bekostigden dit ook. En dus hadden ze ook een eigen bank in de kerk en grafkelder, met bijbehorende rouwborden en wapenborden. Ook zorgden zij voor de verbouwingen, herstellingen en verfraaiingen, al naar gelang ze het geld hadden om mee te pronken. De eerste jonkers waren de zonen van de tot ridder geslagen Onno van Ewsum. Onno was getrouwd met een nichtje van Ulrick Cirksena, zodat vanuit daar de invloed duidelijk is. De zonen Hiddo, Abeko, Relef en Wigbolt voerden aan het eind van de vijftiende eeuw - 1491 - de jonkertitel. Voorlopig bleven zij de enige.

kerk, Niebert
Het vaandel vertelt dat de kerk van Niebert is gebouwd in opdracht van de abt van de cisterciënzer abdij in Aduard, zo rond of in 1385. Niebert, afgeleid van nieuwe buurt, met als tegenhanger Tolbert, de oude beurt, was ook ontstaan op dezelfde zandrug 3, evenals voorgaande en volgende dorpen.

Wanneer we van een afstandje voor de deuropening van de kerk staan, vallen de zuid- en noordmuren wel erg op. Vooral de noordmuur heeft duidelijk geleden onder de 'tand des tijds', maar staat nog fier overeind.
Bij binnenkomst zien we weer schilderijen aan de muur. Dat was tot nu toe elke keer zo. En dat is op zich niet zo vreemd, want in de maand juli organiseert Roesd in samenwerking met Stichting Oude Groninger Kerken Kunst in Kerkenpad. Roesd - Giclée Shop produceert replica's van originele schilderijen met een gesigneerd certificaat van de maker van het origineel.

De absis van de Romaanse kerk in Bozum | 2003 | Henk Helmantel | 240 x 185 cm
foto ? x ? cm
Giclée 100 × 75 cm

Aangezien het een geavanceerde print is, "de oppervlakte-structuur van een schilderij is tot in detail te volgen"4, is het nauwelijks te onderscheiden van het origineel. De Giclées worden - om het onderscheid te kunnen blijven zien - kleiner afgedrukt. Wanneer we bijvoorbeeld het De absis van de Romaanse kerk in Bozum in Boazum nemen, leren we van Henk Helmantel dat het origineel 240 x 185 cm is. Bij Roesd Giclée Shop is het 100 x 75 cm voor € 295,- (zonder lijst, met lijst € 485,-) in oplage van 125 stuks. Bij Dutch Art Store vinden we maatje 72 x 55 cm voor € 210,- (zonder lijst) in oplage 180 stuks. Bij Zus enzo vinden we beide maten terug met prijsvariaties voor de meegeleverde lijst en persoonlijke noot van de kunstenaar. En zo zijn er vele repro-winkels waar deze producten te vinden zijn. Een kleine € 75k omzet wordt hiermee getracht binnen te halen met dit ene beeld.
In Boazum waren we in 2014 en zagen in de kerk van Boazum het schilderij hangen. Leuk om te zien zo op de plaats waarvan het een beeld geeft. Maar nu rijst de vraag, wat hebben we daar nu eigenlijk gezien? Henk Helmantel vindt "Beter een goede reproductie van een goed schilderij dan een slecht origineel."5. Deze uitspraak komt neer op beter een goede reproductie van een goed schilderij, voor een schappelijk prijsje, dan een slecht origineel voor datzelfde schappelijk prijsje of meer. Zo zet je je concu-collega's met een andere stijl mooi weg. Op de foto is helaas niet meer te zien dan een ingelijst beeld, zodat de maten niet herleidbaar zijn. Op een andere gemaakte foto zien we dit echter in de lijst aan de muur hangen, wanneer ernaar gekeken wordt. Hieruit blijkt dat het nooit 240 x 185 cm kan zijn. En dus kunnen we concluderen dat het ook hier een print gaat.
En zo hangen de kerken van Marum, Nuis, Tolbert, Niebert en Noordwijk vol met mogelijk repro's of mogelijk origineel werk. De prijs zal mogelijk duidelijke taal spreken.

Wij zullen ons verder richten op de originele objecten die er aanwezig zijn. Bijvoorbeeld de uittrekbare avondmaalstafel, de zeventiende-eeuwse bolpoottafel uit het Iwema-Steenhuis 6. Verder treffen enkele herenbanken aan die nauwelijks versierd zijn. De kansel en het klankbord daarentegen zijn veelvuldig versierd. Het snijwerk van deze objecten, mogelijk samen met de putto met bazuin bij het orgel zijn het werk van Caspar Struiwig (Groningen, ~A-kerk 30-11-1698 - Groningen, 23-3-1748) 7. Onder de lessenaar van de kansel is het jaartal 1743 zichtbaar en daarom schrijft men alle snijwerk toe aan dat jaar.

Ook hebben de Ybema's hier grafzerken liggen. Zoals bijvoorbeeld van Hindrik Ybema of Hendrik Jans Ybema (1703 - 20-8-1773). Op zijn zerk staat het volgende vermeldt Anno 1773 den 20 Augustus is in den heere gerust de E. Hindrik Ybema oud rekenmeester gecommiteerde Raad kerkvoogd in de tijt in het 73 jaar en leit alhier begraven en verwagt een zalige opstanding door Jesum Christum Onsen Heere 8.

geschilderd orgeldoek, kerk, Niebert
Van hem is ook de bijbel die hij in 1743 voor de kerk had gekocht 9. Wanneer we weer het kerkje uitlopen zien we aan weerskanten het geschilderde orgeldoek. Hierop zien we als marmer geschilderde pilasters en de draperieën, zoals het orgeldoek dat in 2006 werd gerestaureerd ook wordt genoemd 10. Zo hebben we meteen ook een toepassing gezien van de verftechnieken en schildersambachten uit het Museum 't Steenhuus.


grafzerk Jan Pebes Bandringa, Niebert
Wat gij nu zijt,
was ik voor dezen,
Wat ik nu ben,
zult gij ras wezen.
Wanneer we nog een rondje om de kerk maken komen we een aantal grafstenen tegen met fraaie spreuken. Een daarvan heeft een bekende, maar dan weer net even anders. Het is er een van Jan Pebes Bandringa. Deze bijzondere en wijdverbreide spreuk zijn we in intussen op de volgende plaatsen tegen gekomen:

  • Das Heiligen-Geist-Hospital, Wismar
  • Walburgiskerk, Zutphen
  • Grote Kerk, Monnickendam
  • De oorsprong en betekenis worden steeds duidelijker bij deze veelal bijzondere en unieke afbeeldingen.

    noten:

    1.
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 284;

    2.
    Belevingsfietstochten in het Zuidelijk Westerkwartier / J.M. de Boer-Niewöhner, E.H. Bult, F. Bijkstra, P.E. Tameling (samenstellers). - Aduard : ANV Boer en Natuur Zuidelijk Westerkwartier, 2017. - p. [2];

    3.
    Kerk Nuis / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 206;
    De Friese hoofdeling opnieuw bekeken / J.R.G. Schuur (in: BMGN - Low Countries Historical Review, 102 (1), p. 1–28);
    De Ommelander borgen en steenhuizen / W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijveld Stol, A. Pathuis. - 2e druk, met aanvullingen en verbeteringen. - Groninger historische reeks, deel 2. - Assen/Maastricht : Van Gorcum, 1987. - ISBN 90-232-2314-4. - p. 17-18;

    4.
    Giclée Magazine / Diederik Kraaijpoel (introduction); Wim Ellens, Peter de Jong, Nanda Ellens (editors). - Niebert : Art Revisited, 2017. - p. 2;

    5.
    Giclée Magazine / Diederik Kraaijpoel (introduction); Wim Ellens, Peter de Jong, Nanda Ellens (editors). - Niebert : Art Revisited, 2017. - p. 7;

    6.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 207;
    Kerk Niebert / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];

    7.
    Wikipedia Casper Struiwig;
    AlleGroningers Casper Struive, Casper Struve;

    8.
    Genealogie IJbema - Ybema Aantekeningen uit het verleden / Douwe Ybema, C VIIa (mede overgenomen uit de Leekster Courant, 18-12-1964);

    9.
    Alma / Redmer Alma Niebert;

    10.
    Kerk Niebert / Activiteitencommissie Kerken Nuis-Niebert. - Stichting oude Groninger kerken, [2017];
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 208;

    internetraadpleging: 14 - 15-9-2017



    quads, Niebert


    Iwema Steenhuis en Museum 't Steenhuus, Niebert


    Het Pad, Niebert


    Het Pad, Niebert


    coulisselandschap, Niebert


    speculaasmachine, Museum 't Steenhuus, Niebert


    appelschiller, Museum 't Steenhuus, Niebert


    bedstee met voorraadkast, Museum 't Steenhuus, Niebert


    verfstoffen, Museum 't Steenhuus, Niebert


    oliepersje, Museum 't Steenhuus, Niebert


    glaswerk, Museum 't Steenhuus, Niebert


    houtimitatie, Museum 't Steenhuus, Niebert


    schoolklas, Museum 't Steenhuus, Niebert


    unster en honingunster, Museum 't Steenhuus, Niebert


    tapperij, Museum 't Steenhuus, Niebert


    winkel, Museum 't Steenhuus, Niebert


    schoenmakerij, Museum 't Steenhuus, Niebert


    zuidmuur kerk, Niebert


    noordmuur kerk, Niebert


    avondmaalstafel, Niebert


    interieur kerk, Niebert


    grafzerk Hindrik Ybema, Niebert


          De Holm
    We rijden weer verder over de Molenweg, richting het oosten waar net na de rotonde, bij binnenkomst van De Holm de winkel van de besproken Roesd tegenkomen. De Holm is een zandige hoogte, een eilandje 1. Het zal dus gaan om een 'topje' op de zandrug.

    noten:

    1.
    Wikipedia De Holm;

    internetraadpleging: 16-9-2017



          Tolbert
    Hierna rijden we al vlot Tolbert binnen, dat zoals vermeld van de oude buurt afkomstig is. In eerste instantie heette deze oudste bewoning op deze zandrug Fredewolda. Het staat als Fredewalda in het perkamentenboek van Utrecht geschreven en als Frodowalda en Froda Silva genoteerd door de abdij van Werden, dat naar verluidt gesticht is door Liudger rond het jaar 800.
    Door groei werd het gesplitst in 't Oldeberth en 't Nijeberth. Deze namen gingen een eigen leven leiden en zo werd het Tolbert en Niebert. Aan de verkaveling van de vervening is goed te zien dat vervening vanuit Tolbert tot aan Marum liep. Midwolde geeft een andere kavelrichting aan, evenals in Marum vanaf Oude Diep van Malijk 1.
    Aan het begin van de Hoofdstraat rijden we langs de CazemierBoerderij, een boerderij met een rijke geschiedenis. Hierin huist ook de Stichting Oudheidkamer Fredewalda. Het beeld dat ons in eerste instantie hier doet stoppen is het beeld dat we door de voorruit van de wagen zien. Een meanderende weg met toren. Nadat we voor een goede fotopositie naar de overkant van de weg waren gelopen, zagen we het stukje Drachtster tramlijn liggen.

    Tijdens het rijden naar deze plek waren we al vaker een stukje spoor tegengekomen in tuinen van particulieren. Na het lezen van het informatiebord werd duidelijk waar we naar kijken. Dit is route van de (stoom)tramlijn Drachten-Groningen, dat we in Leek ook tegenkwamen.
    Enige twijfel ontstaat bij het lezen van het bord CazemierBoerderij met daaronder het historisch centrum Fredewalda en het Dorpshuis. Is dat een museum en kunnen we daarin? Moeten we daarvoor in de boerderij zijn, want het lijkt op een gewone boerderij? Gezien het tijdstip van bijna vijf uur, maken we sowieso nog weinig kans. Nieuwsgierigheid brengt ons toch even naar binnen, zodat het ons duidelijk wordt wat hier te doen is. Het blijkt te gaan om een streekhistorisch museum dat zich richt op Wonen en werken in Tolbert. Trots van het museum is de dorpsmaquette van Tolbert met de situatie en stratenplan van 1925.
    En zoals we al dachten is het om vijf uur gesloten, zodat we het bijschrijven bij de bezoekopties, wanneer we op een beter tijdstip weer in de buurt zijn.

    Wij rijden daarom nog maar even snel door naar de kerk van Tolbert. We parkeren de wagen op hoekje van de Zuiderweg.
    Het terrein waarop de kerk en toren staan is uitermate klein. Het bijbehorende kerkhof biedt dan ook weinig ruimte. De bebouwing rondom moet dus al oud zijn, zodat het de uitbreidingsmogelijkheden beperkte. Hieruit blijkt ook dat het een oud en belangrijke plek moet zijn geweest. Daarbij helpt de oude naam van Tolbert, Fredewolda. Frede of Vrede heeft een directe link met de rechtspraak. Frodo komt overeen met het Nederlandse vroed en Oudfriese frôd, dat 'verstandig, wijs' betekent, iets dat je bij de rechtsgang verwacht. En zoals gebruikelijk staat de toren, het koor en het schip veelal op de plek - dingplaats - waar recht werd gesproken. Het is dus ook niet vreemd dat wanneer de boeren en het klooster van Aduard een geschil hebben over het eigendom van de woeste gronden tussen Lek en Swarte Ryth, wie waar turf graven kan, dit geschil wordt geslecht op deze plek. Aduard, gravend vanuit het zuiden naar het noorden, neemt de noordelijk liggende Lek als grens. De Vredewoldse partij - waaronder de eigenerfden Iwo Auwema, Albert Isstrum, Sicke Harkem, Ee Bunnema, Ilo Gratema, Leo en Dreus Iwema, Hedde Enema, Focko Sappema, Warner Taminga, Garbrant Derk Weersem, Peter Bennema en Menno Hijmersma - en de Langewoldse partijen werkten naar het zuiden en namen de Swarte Ryth als grens, dat altijd als zuidgrens van het Vredewolder veengebied bekend had gestaan. Hier traden ze - ondersteund door Hidde van Ewsum en Iwo Auwema - resoluut op. Ook zou dit de plek geweest zijn waar de heer van Nienoord bij ede het erfelijk rechterschap zou krijgen 2.


    grafzerk Sytie Heddema, kerk, Tolbert
    A° 1576, den 5 october, starf de eersame vrow Sytie Heddema. Op het wapen zien we twee rozen naast elkaar en daaronder twee eikels naast elkaar.
    Wij gaan snel de kerk (23985) binnen, terwijl voor de deur nog een discussie ontstaat met andere bezoekers over de functie van toren, schip en koor. Daarover komen niet zo snel tot overeenstemming, zodat we ons richten op de gebouwen zelf. In het koor vinden we een grafzerk van Sytie Heddema ( - 5-10-1576). Een oud grafzerk van een eerzame vrouw, waarover we niets kunnen vinden. Dat het in het koor ligt is toch vrij bijzonder.
    Een ander voorwerp vinden we voor het raam. Ook hiervan kunnen we niet achterhalen wat het is.
    De grafzerk van Hinderikus Leuring vertelt het vroege einde van deze kerkvoogd. Op 33-jarige leeftijd stierf hij op 21-4-1775. Hij sloot - als Henricus - op 17-5-1771 met Martjen Halbes een huwelijkscontract, waarmee hij - als Hendrik - met voornaam Martien op 2-6-1771 huwde. Ze kregen voor zijn dood nog twee kinderen: Johannes (~26-1-1772) en Sofeja Ernestina Christina (~14-11-1773) 3.

    Het koor werd in de negentiende eeuw omgebouwd tot school, nadat Theodorus van Swinderen (1784-1841) langs was geweest op zijn inspectietocht. Hiervoor werden de adellijke loges weggebroken. De twee kerkdeuren werden dichtgemetseld. De toren kreeg een nieuwe ingang voor het schip, waarin gekerkt werd. De 110 kinderen die er halverwege de eeuw tussen 1816 en 1862 les kregen, hadden daardoor een bijzondere vloer, de graven van hun voorouders en grafkelder van de Auwema's. De balk van het voormalige koorhek werd gebruikt om een muur tussen het koor en schip te maken. Omdat er in de onderkant van de balk allemaal gaten zaten - van de spijlen van het hek, werd deze ondersteboven geplaatst. De op de balk aangebrachte tekst van ten tijde dat het dienst deed als koorhek staan daarom ook ondersteboven. O heer wanneer ick U hebbe soo vraghe ick biet nae Hemel en Aerde, staat erop geschilderd. Het is moeilijk te lezen omdat het tweemaal opgeschreven staat. Eenmaal in oud-Nederlands en eenmaal in nieuw-Nederlands en in zwart en in goud 4. Halverwege dezelfde eeuw werd het dak van de toren flink beschadigd door een blikseminslag in 1845 5.

    Wanneer we weer buiten staan en nogmaals de deuropening van de toren bekijken zien een merkwaardig stukje metselwerk van een duimbreedte hoog boven de deur. Voor de deur zien we roodsteen liggen. De toren zelf heeft ook een flinke restauratie ondergaan. Hiervoor zijn fabriekstenen gebruikt. Dit was gedaan omdat tijdens WOII de door Jurgen Balthasar gegoten klok uit 1660, dat betaald was uit d’gemene midlen v, ’t oldebert A 1660 te kunnen stelen. Ook is de klok voorzien van twee familiewapens: Carell Hieronymus. Vryheer van Inhuisen en Kniphuisen, Heer tot Nienorth, Vredewolt en Uplewardt en Ivo Auwema. Deze is na de oorlog weer teruggevonden en teruggeplaatst 6.

    We lopen nog even een rondje om de kerk en zien inderdaad het hoger en breder gebouwd schip. Aan de achterzijde van het koor houdt een degelijke beer de muur op zijn plaats. Ook hier zien we bovenin klimmende spaarvelden, drie in totaal. Deze zijn gestuukt en wit gehouden. Daaronder nog twee spaarvelden met nog wat metselwerk. Daaronder de deur dat ingebouwd moest worden, toen de school in het koor kwam.

    de gelaarsde prullenbak, Tolbert
    Bij de beuk aan de noordmuur vinden we nog een klein venster. Dat gaf licht op een nevenaltaar 7.
    Wanneer we weer bij de enkele parkeerhavens aangekomen zijn, valt het hoekpand tegenover de kerk op. Het heeft ondanks zijn simpele vorm fraai metselwerk. Ook, of misschien vooral het industriële gedeelte spreekt tot de verbeelding. Perfect weergegeven.
    Op de hoek van de kerk staat een wonderbaarlijk prullenbak met schoeisel.

    We wandelen nog even een stukje Hoofdstraat op en neer. Als eerste opvallende gebouw komen we De Drie Pylders tegen. Dit is een oude herberg dat rond 1800 Herberg de Pylders genoemd werd. Albert Ploeg wilde er eind 1802 vanaf. Hij wil daarom 6 januari 1803 publiekelijk verkopen. De verkoop zal natuurlijk in de Herberg zelf aan de Heereweg - zoals de straat toen nog heette - geschieden 8.
    Enkele panden verderop komen we De Postwagen tegen. Dit is dan van een hele andere orde, hoewel het dezelfde functie heeft als de Pylders voorheen. Dit nieuwbouwpand, waarbij Gea en Louwe Mulder de eerste steen legden op 24 september 2012, heeft drie echte pijlers. Het hele pand creëert ondanks z'n jonge leeftijd toch een aloude sfeer. De geschiedenis van het dorpscafé 'De Postwagen' begon echter al in 1780.
    Er werden met regelmaat dansavonden, theatervoorstellingen georganiseerd. Tussendoor werd er ook andere dingen georganiseerd en gehouden, zoals het 28ste Drie Provincien Gong-schaaktoernooi. Deze werd op originele wijze geopend door de voorzitter H. Hovenga, die gekleed in een middeleeuws kostuum te paard het café-restaurant binnen kwam rijden om zijn openingsspeech te houden. Maar de zalenverhuur kan natuurlijk alles huizen, ook een politieke bijeenkomst, zoals bijvoorbeeld 22 januari 1990 het geval was met een opening van de verkiezingscampagne door Elco Brinkman.
    Tegenwoordig is er voor elk wat wils. Dit begon met de overname van een hele manege eind jaren '70 van de twintigste eeuw. En dat moeten we zeer letterlijk nemen. Iedereen in het dorp dat over vervoer beschikte werd opgetrommeld, want het moest helemaal uit Diepenheim komen, bij de grens tussen Overijssel en Gelderland. Zelfs de grond van de manege werd meegenomen, want de gekochte manege was eigendom geweest van de moeder van prins Bernhard, prinses Armgard. En dan hebben we het dus over koninklijke grond.
    De manage werd in Tolbert weer opgebouwd achter het dorpscafé en om het te runnen konden enkele dorpsgenoten er werk vinden. Louwe Mulder was toen 25 en kon voor halve dagen aan de slag. Later werd hij eigenaar en breidde het aantal maneges flink uit. Ook kwam het café en herberg in zijn bezit. Ideeën genoeg bij Louwe. Het voor Elck wat wils nam hij ook letterlijk. Er kwamen dertien feestzalen op het terrein, maakte van aangekochte Russische legervoertuigen een overnachtingsaccomadatie. De feestzalen worden gevuld met thema-avonden, van Dracula tot cowboys-feesten en alles wat er tussen zit. Duizenden mensen komen hier dagelijks op af. Dineren met tropisch eten, waarbij het eten met in rieten rokjes gehulde bediening komt serveren? Huwen in cowboystijl? Overnachten in je eigen slaapzak voor een habbekrats? Alles kan en even flexibel. En... we spreken over de situatie twintig jaar geleden, dus voor de nieuwbouw. Kortom, erg bijzonder is zwakjes uitgedrukt 9.
    Wij lopen nog even verder, maar komen zo terug voor het terras en een hapje eten.
    Weer een paar panden verderop, staat nog een fraai pand uit 194010 met bijzonder metselwerk. Het 'hoofdpand' heeft een symmetrische pui. Bijzonder bij het woongedeelte is dat de façade voor, langzaam getreed lager wordt in drie delen. Ditzelfde geldt ook voor de zijmuur. Vele uitstekende horizontale en verticale stenen tussen drie als pilaren opgebouwd metselwerk zorgen ervoor dat je veel tijd kunt besteden aan dit ontwerp. Daniël Bloemen, de bloemenzaak van Daniël Coopmeiners dat hier sinds november 2013 is gehuisvest, heeft daarmee een prachtig pand. Een voorganger tot 1954 was Kledinghuis Koolhof van F.H.G. Koolhof. Begin jaren '90 kwam Naai-Breistudio "Rosita" van Rosita Medema hiernaartoe 11.
    Nu zijn we hard toe aan een drankje en lopen terug naar het terras van De Postwagen. Aangezien het best wel druk lijkt, vragen we meteen maar even of we ook een hapje kunnen blijven eten. Binnen is echter alles al volgeboekt, maar op het terras waar we zitten, kunnen we vanzelfsprekend blijven eten. Boze wolkenluchten verschijnen aan de horizon, dus we hopen en gokken er maar op dat het zolang droog blijft, want een ander eetgelegenheid hebben we nog niet kunnen ontdekken. Eerst maar een drankje.
    We hebben uitzicht op de toren met daarvoor een kapsalon dat gevestigd is rechte doos als gebouw (200112), maar met een aantal spannende vormgevingelementen, zoals een ronde etalage dat vermoedelijk een terrasje voor de bovenste woonverdieping creëert. In een pand verderop zit een mooi woonhuis uit 192613.
    In de tussentijd gebeurt er van alles op het terras. Er komen groepjes zitten, die vervolgens worden gehaald voor een of ander spel of die opdrachten aan het uitvoeren zijn. Het lijken vrijgezellenuitjes te zijn, want iemand in het gezelschap is duidelijk de Sjaak. Er komen groepen met Solexen voorbij. Men kan kiezen uit een uitgebreide lijst van bijzondere activiteiten om te gaan doen. Louwe heeft duidelijk niet stilgezeten en zorgt ervoor dat velen ook niet stil hoeven te zitten.
    Kennelijk stond er vandaag ook iets met de paarden op het program, want we zien een continue stroom paardentrailers in allerlei vormen en maten het terrein verlaten. Het verkeer van Tolbert komt duidelijk van een kant.
    Wij houden het gelukkig droog tijdens het eten.
    Na het eten gaan we even een kijkje nemen en ontdekken we even de wereld achter De Postwagen. Petje af voor zo'n prestatie!

    noten:

    1.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 355;
    Oudheidkamer Fredewalda Herkomst naam Fredewalda;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 367-369;
    Vaderlandsch woordenboek / Jacobus Kok. - Vijftiende deel, 1786. - Amsterdam : J. Allart, 1785-1799 Fredewalda. - p. 488;
    Cartago: Ostfriesisches Urkundenbuch, II, S. 778-779, nr. Aanh. A, par. 18. - Die Heberegister der Abtei Werden, par. 18;

    2.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 369;
    Meertens Instituut: Nederlandse Voornamenbank Frodo;
    Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 69;

    3.
    Alle Groningers Leuring x Halbes;

    4.
    rijksuniversiteit groningen Theodorus van Swinderen;
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Elfde deel: T-V. - 1848. - p. 284;
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 243;
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 356-357;
    PGLO De kerk van Tolbert;

    5.
    Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - 13 delen. - Gorinchem : Jacobus Noorduyn, 1839-1851 Elfde deel: T-V. - 1848. - p. 284;

    6.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 357;
    PGLO De kerk van Tolbert;
    Stichting Oude Groninger Kerken Tolbert - Protestantse kerk Nederland;

    7.
    Stichting Oude Groninger Kerken Tolbert - Protestantse kerk Nederland;

    8.
    Delpher: Ommelander courant, 30-11-1802 Albert Ploeg, 24-12-1802 Albert Ploeg;

    9.
    De Postwagen De Postwagen in de Telegraaf;
    De Telegraaf, 23 januari 1999 Ruitercentrum op adelijke grond : Dracula-avond, een coyboy-feest alles kan in het vakantie-party-dorp Tolbert / Nico van der Zwet Slotenmaker;
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 29-04-1989 Paard aan zet in Tolbert, 23-01-1990 Elco Brinkman te gast bij CDA in Leek;

    10.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0022100000005518;

    11.
    Delpher: Nieuwsblad van het Noorden, 23-01-1954 Faillissementen, 06-11-1991 Advertentie;

    12.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0022100000011502;

    13.
    Kadaster : Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) 0022100000004736;

    internetraadpleging: 16 - 22-9-2017



    Hoofdweg met toren, Tolbert


    Cazemierboerderij, Tolbert


    onbekend, kerk, Tolbert


    zerk Hinderikus Leuring, kerk, Tolbert


    spitsboog doorkijk schip, kerk, Tolbert


    torendeur, kerk, Tolbert


    toren, kerk, Tolbert


    kerk, Tolbert


    koor oostmuur, kerk, Tolbert


    noordmuur, Tolbert


    fraai metselwerk, Tolbert


    De Drie Pylders, Tolbert


    De Postwagen, Tolbert


    Daniël Bloemen, Tolbert


    uitzicht vanaf terras, Tolbert


          Midwolde
    We rijden verder over de voormalige Heereweg, de huidige Hoofdstraat door Leeksterhout en kruisen de N372, waarmee we Midwolde bereiken. We zien het kerkje en rijden rechtsaf het straatje in. Hier staat het hekwerk van Nienoord in de weg, zodat we genoodzaakt zijn de wagen op het naastgelegen parkeerterrein te plaatsen. Aangezien het al avond is, wordt het slechts even een snel rondje om de kerk.

    Groningerland, Voorstudie voor de grote provinciekaart van T. Beckeringh, 1748-1760
    De short-cut-route van Nienoord naar de kerk van Midwolde.
    Een snelle blik op de kaart maakt duidelijk waarom we hier een hekwerk van Nienoord tegenkomen. Nienoord was er natuurlijk eerder dan het dichtbij zijnde Leek, dus was dit een short-cut pad van Nienoord naar de kerk van Midwolde. Op de 180° gedraaide Groningerland-kaart van Beckeringh kunnen we de oude hoofdwegen volgen. Deze liepen van Midwolde richting Tolbert. Halverwege - bij de Linde - vinden we een zijweg. Dit zal ongeveer op de plaats hebben gelegen waar we nu de rotonde vinden als kruispunt van de Hoofdstraat en N372 (i.c. de Oude Postweg). Hierover zijn we net gereden en vrezen dat de oude Linde er al enige tijd niet meer staat. Deze N372 is de zijweg die - met enkele moderne omleidingen - naar Roon (het huidige Roden) gaat. Ook is er verbinding van Nienoord met Tolbert. Vanuit Tolbert via de Oldebertweg, Oude Zuiderweg en Westerheerdtlaan komen we uit op het short-cut pad. Eerder kruist het al de oude weg van de Linde naar Roon. Ook vanaf deze route is er een rechte weg aangelegd dat direct op het Nienoordpad uitkomt, de huidige Burchtlaan.
    Gezien het tijdstip is dit echter niet het moment om dit verder te bekijken. Aan een bezoek aan Nienoord zullen we vast later nog toekomen.
    We lopen even een ruim rondje om de kerk over de begraafplaats, waarbij we nog enkele graftrommels en vele teksten op de grafstenen tegenkomen. De getoonde graftrommel is onlangs opgeknapt en teruggeplaatst, toen het hele graf was opgeknapt. Het betreft een "laatste groet van oud-leerlingen" aan de hoofdonderwijzer van de openbare lagere school in Leek, Egbert Clason (Usquert, 05-09-1831 - Leek, 26-3-1914). Egbert deed op 3 mei 1848 als zestienjarige kweekeling in Uskwerd examen, kreeg als tweeëntwintigjarige na het examen in Groningen op 12 april 1854 de derde rang. Hij werd eerst hoofdonderwijzer te Ezinge. Vervolgens werd hij door de Raad in Leek op 7 juni 1865 benoemd als hoofdonderwijzer. Voor deze functie waren 27 mei 24 sollicitanten opgekomen, waaruit zes kandidaten een voordracht kregen. Egbert kreeg uiteindelijk de voorkeur. Aan het einde van zijn loopbaan kreeg eervol ontslag per 1/1/1898. Hij was toen 66 jaar en door doofheid was hij genoodzaakt om te stoppen. In Leek was hij ook voor de Hervormde gemeente Midwolde-Leek actief als organist, voorzanger en voorlezer.
    Egbert is de zoon van timmerman Willem Willems Clason en Anna Egberts Homan. Hij huwde op 27 februari 1860 als onderwijzer met Anna Hinderika Bus (Groningen, 1-3-1835 - Leek, 27-3-1920). Zij was de dochter van de korenmolenaar Pietrus Johannes Bus en Anna Maria Wijndels. Ze kregen vijf kinderen, vier dochters en een zoon, waarvan twee dochters al op jonge leeftijd stierven. Zij werden slechts 9 en 5 jaar oud. Zoon Willem (Leek, 13-7-1873 - Nietap, 15-1-1968) zal in vaders voetsporen treden en wordt ook hoofd der school. Na het overlijden van Egbert Clason betoonden de oud-leerlingen diep respect voor deze man, die in het begin van zijn werkzame leven jaarlijks 100 leerlingen of meer in zijn eentje vele nuttige kundigheden heeft onderwezen. Dit toont zijn grote werkkracht aan. Ook liet hij zien door zijn eenvoud dat men daarin ook groots kan zijn. Hierdoor kon hij in zijn steeds erger wordende doofheid als een geachte en beminde burger in Leek wonen tussen al zijn oud-leerlingen en vrienden 1.
    Wanneer we van dichtbij en van onderen de toren met op lange armen lijkende steunberen op de hoeken bekijken lijkt het net of we boven naar het gezicht van een verontwaardigde playmobiel-achtig poppetje kijken.
    En dan willen we echt niet lullig doen.
    Zeker niet, omdat de toren er al enige tijd staat. Het is tussen 1150 en 1200 gebouwd, samen met het schip. Het koor is mogelijk van de dertiende eeuw. Na 1500 is de toren verhoogd.
    "Bezoek deze beroemde kerk" staat er op gebiedende wijs in drie talen. Naast het Nederlands staat het er eveneens in het Engels en in het Duits. De heren Plas spreken in hun boek nog over vier talen toen zij het op 23 november 2003 bezochten 2.
    Op het informatiebord lezen waarom we de kerk moeten bezoeken: preekstoel, avondmaalstafel, hoge herenbank, rouwborden, orgel en het beroemde grafmonument dat gemaakt is door Rombout Verhulst ter nagedachtenis van Carel Hieronymus van In- en Kniphuisen.
    Hier moeten we dan later op terugkomen.

    Tot zover zullen de oude Heereweg rijden. Tijd om weer terug te keren naar ons vakantieadres.

    noten:

    1.
    Stichting Anna van Ewsum Graftrommel, Egbert Clason;
    Delpher: Nieuwe bijdragen ter bevordering van het onderwijs en de opvoeding, voornamelijk met betrekking tot de lagere scholen in het Koningrijk der Nederlanden, voor den jare 1848. - D. du Mortier en zoon, 1848 [volgno 7], voor den jare 1854. - D. du Mortier en zoon, 1854 [volgno 7], voor den jare 1865. - D. du Mortier en zoon, 1865 [volgno 7]; Nieuwsblad van het Noorden, 28-03-1914 Ingezonden In memoriam / C. Rijntjes;

    2.
    Religieus erfgoed in Groningen : Oude kerken in de Ommeland / Harm Plas, Wim Plas. - Bedum : Profiel, 2008. - 2e druk 2008. - ISBN 9789052944111. - Niebert. - p. 202;

    internetraadpleging: 22 - 23-9-2017



    hekwerk Nienoord, Midwolde


    toren schip koor, Midwolde


    koor schip toren, Midwolde


    graftrommel Egbert Clason, Midwolde


    toren, Midwolde


          Pasop
    We slaan af bij Pasop, dat we slechts voor het zuidelijk deel door rijden. Pasop heeft zijn naam te danken aan de herberg bij de oosterwring, die Pasop ging heten, omdat hier de boeren naar hun vee kwamen kijken en onderwijl een drankje konden drinken. Bij afwezigheid van de boeren, hield de herbergier een oogje in het zeil. Ten tijde dat Sietze Jans was overleden heette in de wandelgangen genoemde De Pasop officieel nog Klein Auwema. Het herbergiersechtpaar Sietze Jans Bousema (Roderwolde, 15-6-1786 ~2-7-1786 - Midwolde, 14-7-1853) en Grietje Jacobs Olthoff (Oldekerk, ~6-3-1793 - Midwolde, 25-7-1882), zullen dan ook de waarschuwende woorden Pas op hebben gebruikt wanneer iemand het hek niet sloot. De naam is vervolgens gaan gelden voor het hele meentscheergebied of gemene weiden. Dit was zo'n 72 ha (zeg bijvoorbeeld 800 m × 900 m) groot en lag zo halverwege ten noorden van Midwolde tot de Matsloot. De straat N978 dat Pasop tussen Matsloot en Noorderweg heet, was voorheen de Auwemaweg. Deze familie had namelijk grote belangen bij een begaanbare doorgaande route tussen de stad Groningen en Lemmer, dat hiermee gerealiseerd werd. Het sloot dan ook aan op de Oude Postweg. De benaming van de Auwematil - aangelegd door Iwo Auwema - over de Matsloot is hiervan nog een naamrestant. Kennelijk heeft de straat ook nog Heereweg geheten, aangezien De Pasop of Klein Auwema in 1854 wordt verkocht in opdracht van de weduwe van Sietse Jans Bousema, terwijl het vasthuur van ƒ 8 betaald moest worden aan de erven Petrus Gasinjet (Oosterwolde, 12-12-1743 ~16-12-1743 - Peizerwold, 3-2-1819) 1.
    Wanneer we de twee rotondes bij de A7 hebben we gehad, rijden we de Lage Traan in. Dit industrieterrein verlaten we via de Lange Akkers. Middels een tussendoorweggetje komen we op de Blinkweg uit dat parallel aan de A7 ligt. Ook hier hebben we zicht op de lange kavels van de afgravingen dat nu tot het coulisselandschap behoort. De Mensumaweg brengt ons omhoog, waarna het Schilligepad ons weer naar beneden brengt.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 377;
    Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 96;
    Wikipedia Pasop;
    Groninganus / Harry Perton, 3-5-2009 Waar komt de naam ‘Pasop’ vandaan?, 11-5-2009 Pasop revisited;
    Auwema : eigenerfden in Tolbert / Leo Martinus. - [s.l.] : Leo Martinus, 2013. - p. 26, 102;
    Delpher: Het Noorden in woord en beeld, jrg 8, 1932-1933, no 4, 15-04-1932 [p. 10]; Groninger courant, 11-10-1853 [p. 4, advertentie kolom 2, rij 4]; Leeuwarder courant, 20-01-1854 [p. 6, advertentie kolom 2, rij 5]; Leeuwarder courant, 21-01-1854 [p. 3, advertentie kolom 2, rij 5];
    Alle Groningers Sietze Jans Bousema, Grietje Jakobs Olthof;
    Genealogische verkenningen / Jaap Niemeijer: Kwartierstaat van Ilona en Nicole van der Beek 80 en 81;
    Genealogieonline: Hans Weening Sietse Jans Bousema;
    Homepagina van Arend Arends Genealogie Gasinjet;
    Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW) Gasinjet;

    internetraadpleging: 23-9-2017



          Boerakker
    Dit gebied - waarvan het eerste stuk nog onder Tolbert valt - dat een noordelijk opstrek heeft vanuit het bijna drie meter boven N.A.P. gelegen De Holm tot aan de Matsloot had vroeger weinig waarde en was daarom gemene gronden. Dit Homster Meentscheer ging over het Schillige pad van Boerakker heen, terwijl deze naam en pad wel heel oud zijn, het komt waarschijnlijk van het Oudfriese Skilinge, dat twist betekent.

    Het ravijn van Boerakker dat zonder een officiële naamgeving ook Stroompje of Bruggen genoemd wordt.
    Dit pad liep tamelijk rechtstreeks van Tolbert naar de Hoofdweg van Boerakker. Dit kerkepad zou ook gewoon 'scheef over' kunnen betekenen. Het is dan alleen zo te noemen, wanneer opstreklijnen er dan al waren. Immers, pas daarna is dit pad scheef op de opstreklijn gemaakt. Deze optie klinkt daarom minder geloofwaardig. Wij rijden echter over onderdelen die zijn aangepast aan de opstreklijn. We komen al vlot een watertje tegen dat via de Feithswijk uitkomt in de Matsloot. Bruggen staat er in het 'Historische atlas' bijgeschreven. Maar het wordt ook aangeduid als Stroompje. Ingewijden noemen het echter Het ravijn van Boerakker omdat het dalletje een afwijkende vorm heeft, vanwege de aanwezigheid van een potkleilaag. Hierdoor ontstond er een diepe nauwe geul in plaats van een brede ondiepe afwatering. Bij het kruisen met het Schilligepad krijgen we een mooi uitzicht op dit oude stroomdalletje dat een zijtak van de Oude Riet was. Het wordt gevoed door lokaal kwelwater dat uit de oevers borrelt. De zandtoppen langs dit watertje worden dan ook sinds 10.000 vOJ regelmatig door mensen bezocht, blijkt uit archeologische vondsten.
    Helaas is het ravijntje gesneuveld tijdens het rechttrekken en beheren, zodat we het slechts met dit beeld moeten doen.

    Naast de coulisselandschapjes bemerken we dat ook het Schilligepad heel af en toe als een bospad overkomt. Aan het einde van het pad herkennen we de route van gisteren en rijden na het kleine stukje Hoofdweg over de N388 naar het noorden, waar we bij de rotonde de Hoge Tilweg inslaan. Voor de hoofdwaterstroom - met Oude Diep, Dwarsdiep en Matsloot als naam - rijden we de onverharde Wilgepad op en zijn we weer thuis bij ons tijdelijk onderkomen, waar nog even een paar uur kunnen bijkomen van de eerste volle vakantiedag onder het genot van een fijn Maallust Weizen bier en wijntje 1.

    noten:

    1.
    Tussen Hunze en Lauwers : Kultuur-historische schetsen uit het Groninger Westerkwartier / G.H. Ligterink. - Groningen : J. Niemeijer, 1968. - Tweede druk 1976. - ISBN 90-606-2151-4. - p. 368;
    Altfriesisches Wörterbuch / Karl Otto Johannes Theresius Richthofen. - Göttingen : Dieterichsche buchhandlung, 1840. - p. 1031 (skilinge);
    Historische atlas Groningen : chromotopografische kaart des rijks, 1:25.000 / [G.L. Wieberdink (samenstelling)]. - Den Ilp : Robas Producties, 1990. - ISBN 90-72770-09-9. - No 95, 113; Heemkundekring Vredewold-west: Gemeente Marum Boerakker;
    Noorderbreedte, 1-10-2007 Het ravijn van Boerakker;

    internetraadpleging: 24-9-2017



    Bruggen (westwaarts), Tolbert


    Bruggen (oostwaarts), Tolbert





    'Kruistocht in Spijkerbroek'
    'Rondje om Zwitserland'
    'weekendje Noord-Groningen'
    'Ontdekking van de Vrije Friezen'
    'Hanzesteden aan de Oostzee'
    'Friesland - provincie in Nederland'
    'Friesland uit het veen'
    'Aan de oevers van de Schelde'
    'Rondom de Gelderse IJssel'
    'Binnen en rondom de Westfriese Omringdijk'















































    Op zoek naar een mooi, leuk en uniek kado? Ga in nieuw scherm naar mijn PASFOTOBOEKJES en schrijfboekjes of PASFOTOBOEKJES en schrijfboekjes "Italian Collection"-site.
    Of bekijk de kleurrijke schilderijen-expositie van m'n broer. Deze schilderijen zijn ook gebruikt als omslag voor de pasfoto- en schrijfboekjes.