Op zoek naar een mooi, leuk en uniek kado? Ga in nieuw scherm naar mijn schrijfboekjes en pasfotoboekjes-site.
Of bekijk de kleurrijke schilderijen-expositie van m'n broer.







Het Bildt



Een hedendaags historisch reisverslag van de route










Versie 0.24, 3 augustus 2021 

Het Bildt
Stiens Leeuwarden Oudebildtzijl Oudebildtzijl Nij Altoenae Sint Jacobiparochie Minnertsga Sint Annaparochie Zwarte Haan Oudebildtzijl Hallumerhoek Hallum Marrum Ferwert Blije Holwerd Westernijtsjerk Zeedijk MariŽngaarde Hijum Genezareth Bartlehiem Tergracht Burdaard Wanswerd Jislum Genum Lichtaard Raard Bornwird Dokkum Ternaard 't Schoor Wierum Nes Wie Hantumeruitburen Hantumhuizen Hantum Waaxens Brantgum Dokkum Hallum Oudebildtzijl Nieuwebildtzijl Vrouwenparochie Wier Berlikum Bitgum Bitgummole Menaam Slappeterp Skingen Peins Ried Franeker

'Kruistocht in Spijkerbroek'
'Rondje om Zwitserland'
'weekendje Noord-Groningen'
'Ontdekking van de Vrije Friezen'
'Hanzesteden aan de Oostzee'
'Friesland - provincie in Nederland'
'Friesland uit het veen'
'Aan de oevers van de Schelde'
'Rondom de Gelderse IJssel'
'Binnen en rondom de Westfriese Omringdijk'
'De Ommelanden'
Dit is alweer ons tiende reisverslag, behorend bij de Ontdekking van de Vrije Friezen en de handelende Friezen. Wederom verbrokkeld in twee plekken in de regio. De eerste week zullen we doorbrengen in Het Bildt en de tweede week rijden we langs de IJssel. Dat zal een vervolg op 'Rondom de Gelderse IJssel' zijn.
Het verhaal van de Friezen, die wonen op het land en water tussen het Zwin en de Wezer en het literatuuronderzoek brengt ons dit jaar bij het laatste gewonnen gebied in de huidige provincie Friesland.

Deze reis zal - als laatste deel van het onontgonnen gebied in de provincie - deze drieluik afsluiten.
De vorige twee delen 'Friesland - provincie in Nederland' en 'Friesland uit het veen' bezochten we in de periode 2013 - 2019 en worden nog steeds aangevuld met tussentijdse bezoekjes.
Dit jaar gaan we in het land wroeten dat sinds begin 16e eeuw is ontnomen aan de zee. Hoe dit in z'n werk is gegaan zullen we hopelijk de komende dagen ontdekken. Tevens zullen we uitstapjes maken naar 'het oude land' in de omgeving.

Voor het gemak is de route hierbij geplaatst. Klik op de route-afbeelding voor een vergroting in een nieuw scherm.
Of u klikt op de Google-maps link, om de route hierin te volgen.
Ook voor de foto's en andere afbeeldingen geldt: klik op de afbeelding voor een vergroting in nieuw scherm.
Reist u weer mee?

achtergrondskaart
momenteel:
bron bewerkte (detail, vierkant, verlicht en kleurvermindering) achtergrondskaart: KK3584 kaart De Bildt foto: Peter Karstkarel, Tresoar, licentie (CC BY-NC 4.0)

(wisselkaart)
bron bewerkte achtergrondskaart: Kaart van de grenzen der voormalige Middelzee behoorende by de Verhandelingen van P. Brouwer Pz. en W. Eekhoff over dat onderwerp. - Leeuwarden : L. Schierbeek, 1834 Geschiedenis Stiens




Dag 1: van huis naar Ouwe Syl

kaart 1

Op deze verjaardag vertrekken we nog later dan gebruikelijk, bij aanvang van onze vakanties. Het is nog net geen middag, wanneer we de snelweg richting het noorden nemen. Bij het - voor ons - nieuwe knooppunt Heerenveen, nemen we door een verkeerde fly-over in het hoofd, de verkeerde afslag. Hierdoor rijden juist niet naar het noorden, maar weer naar het zuiden.
Een goed begin van de vakantie, zullen we maar zeggen. Gelukkig volgt al snel een afslag dat ons ook naar het noorden kan leiden. De eveneens nieuwe A32 begeleidt ons golvend door twee nieuwe Akwadukts naar het voltooide knooppunt met de A31 dat ons westwaarts om Leeuwarden leidt.
De N383 en N398 brengen ons tenslotte na zo'n drie uur rustig rijden in Stiens.


      Stiens
Over de Juckemaleane, Nije Poarte en Skilwei bereiken we het centrum, waar we de wagen parkeren voor de Jumbo op de Pieter Jellessingel. Hier gaan we straks even de boodschappen doen.
Maar eerst gaan we aan de overkant van het kerkhof bij Grand Cafe De Smalle Brug onze eerste vakantie-cappuccino drinken.

Hierdoor komen we langs een nieuwbouwpand dat er, sinds de laatste dat we hier liepen op 15 december 2018 - op terugweg van de plaatsing van Jan Ketelaars "Wachten op hoog water" eerste vrouw , nog niet was. Toen was hier nog een gapend gat, op de plek waar eerst een pand stond met daarin Call me Telecom en Steakhouse en Pizzeria Palmyra 1.
Dat pand werd rond 1850 gebouwd 2 en was lange tijd het terrein van Hiddengaís kruidenierszaak, dat hier vanaf 1918 van start ging. Vader Harmen Hiddenga (8-8-1904 - 21-7-1985 3) droeg het stokje over aan zijn zoons Hendrik Hiddenga (1928) en Gerben Hiddenga (1931). De kruidenierszaak maakte deel uit van het Collectieve Inkoopvereniging (CIV) ĎOostergoí, een samenwerkingsverband van zelfstandige kruideniers. CIV sloot zich in 1945 aan bij Enkabť, de Nederlandse Kruideniers Bond (NKB), een landelijk keten. Hendrik Hiddenga was lange tijd bij het CIV toezichthoudend commissaris. Nadat de zaak begin 1980 stopte, trad hij in dienst bij Poiesz 4.
Voor de sloop van dit pand wordt 7 augustus 2017 een melding bij de gemeente ontvangen 5. Voor de bouw van deze twee woningen worden in de zomer van 2018 de vergunning (11026950) 6 aangevraagd. Die wordt eind oktober verleend, waarna de belanghebbenden nog 6 weken de tijd krijgen om bezwaar tegen deze beslissing aan te tekenen 7. Op 13 maart 2019 krijgt de aanvrager de vergunning, met gebruik van openbare ruimte 8.
Het resultaat is een prima in een rustig straatbeeld passend pand.
Omdat er op dat moment geen bladeren aan de bomen zaten, was dat een uitgelezen kans om de Grote of Sint Vituskerk er even van alle kanten op te zetten. Dat zou ons nu niet meer lukken. Maar over dat gebouw later meer. Eerst even een cappuccino en toiletgang.

Daarna de boodschappen voor minimaal het weekend, zodat we straks in ieder geval kunnen ontbijten en iets voor in de avond in huis hebben.

Na het boodschappen doen, komen we een dikke tien minuten later aan bij ons tijdelijk verblijf 't Laaisterplakky in Ouwe Syl. Dat is Oudebildtzijl in het Nederlands en Aldebiltsyl in het Fries. We worden hartelijk ontvangen door eigenaar Geertje Plantinga, waarna ze ons naar het verblijf begeleidt. Na de uitleg van enkele zaken, laden we de auto leeg en zetten we de spulletjes snel op hun plek. We willen namelijk nog voor sluitingstijd even langs een boekhandel in Leeuwarden om een 1:25.000 provincie-atlas te kunnen scoren.

noten:

1.
Google Street View - juli 2016;

2.
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0081100000004909;

3.
Delpher: Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 01-08-1985 Familiebericht;

4.
Archieven.nl: Historisch Centrum Leeuwarden. Toegang 1610 Kruidenierszaak Enkabť Hiddinga te Stiens, 1952-1980;

5.
Overheid.nl: Gemeenteblad : OfficiŽle uitgave van de gemeente Leeuwarderadeel, Nr. 144569, 21 augustus 2017 Melding;

6.
De Krant van toen: Huis aan Huis, 11 juli 2018, pagina 6 Vergunningen;

7.
De Krant van toen: Huis aan Huis, 31 oktober 2018, pagina 6 Vergunningen, Gemeenteblad : OfficiŽle uitgave van de gemeente Leeuwarden, Nr. 229822, 30 oktober 2018 Vergunning;

8.
De Krant van toen: Huis aan Huis, 20 maart 2019, pagina 6 Vergunningen;

internetraadpleging: 5-6-2020



nieuwbouw Pieter Jellessingel, Stiens


bebouwingsgat Pieter Jellessingel, Stiens


De Smalle Brug, Stiens


Grote of Sint Vituskerk (noordzijde), Stiens


Grote of Sint Vituskerk (westzijde), Stiens


Grote of Sint Vituskerk (zuidzijde), Stiens


      Leeuwarden
In een klein half uurtje rijden we rustig naar Leeuwarden - in het Fries Ljouwert, in het Bildts Luwt en in het Stadsfries Liwwadden 1.
We parkeren de wagen naast het Westerpark in de Molenstraat, waar we van 8-18h twee uur mogen staan met de blauwe schijf, behalve op koopavonden. Na vragen aan een voorbijganger wanneer het hier koopavond is, kunnen we hier dus rustig gaan staan. Het was immers al na vieren.
We lopen via de Westersingel en Vrouwenpoortsbrug het oude centrum met verdedigingswal binnen.

route door Leeuwarden, 12-8-2014
kaart 12a Friesland uit het veen
Precies het stukje waar we de vorige keer - zomer 2014 - nog niet waren geweest. Via de Westerplantage lopen we zo de Nieuwestad binnen. Linea recta gaan we naar Boekhandel Van der Velde op zoek naar de Topografische Atlas - Friesland - 1:25.000. Maar in geen velden of wegen is deze te vinden. Hulp van het winkelpersoneel biedt uitkomst. Het is uitverkocht! En ook niet meer in de winkelvoorraad beschikbaar. Na nog een kijkje bij het tweedehands gedeelte, waar het ook niet aanwezig was, gaan we nog een poging doen bij de ANWB-winkel in de Ruiterskwartier. Maar ook dit blijkt tevergeefs. Soortgelijke alternatieven zijn er eigenlijk niet. Dus wat ons betreft mag de uitgever 12 ProvinciŽn weer aan de bak met hun serie topografische atlassen van de Nederlandse provincies.
Maar goed, daaraan hebben wij nu niets.

We lopen daarom maar weer terug naar de Nieuwstad en komen zodoende door de Oude Lombardsteeg, Passage de la Baleine, waar we onder een project van de Mannen van Staal door lopen. Dit Walvisskelet, brengt de verbinding van Leeuwarden met de Middelzee terug. Immers Nieuwstad ligt in de Middelzee van weleer. Het is een zeer indrukkend werk met een afmeting van 60 x 3.40 x 7.80m. Het is een kunstwerk van Giny Vos (Rotterdam, 30-10-1959 2). Het werk werd op donderdagavond 27 augustus 2015, bij invallende schemering onthuld, door het essentiŽle onderdeel van het kunstwerk, de dynamische ledverlichting, aan te doen. Zo is dit steegje, waar nauwelijks iemand 's avonds en 's nachts nog door heen durfde of wilde, verworden tot de steeg met wereldse allure ŗ la een Parijse passage. De onthulling werd verricht door Leeuwarder wethouders Sjoerd Feitsma en Henk Deinum 3.
We lopen over de Lange Pijp naar de terrassenzijde van Nieuwestad en bekijken wat er zoal op het menu staat.

Ter hoogte van de D. Martenapijp komen een prominente PvdA-politicus uit vervlogen tijden tegen 4. Anne Vondeling (Appelscha, 2-3-1916 - Mechelen, 22-11-1979) 5 was onder andere minister van Landbouw en minister van FinanciŽn, werd partijleider en Kamervoorzitter.
Als EuroparlementariŽr verongelukte hij met de auto. In 1967 had hij ook al eens een auto-ongeluk gehad. Sindsdien had hij rugklachten. Dat was ook de reden dat hij op de bewuste dag het grootste deel van de dag afwezig was geweest. Na het vorige ongeluk schreef hij als 'arbeidstherapie' Nasmaak en voorproef : een handvol ervaringen en ideeŽn, waarin hij onder andere de val van het kabinet Cals/Vondeling in de 'nacht van Schmelzer' beschreef als "moord met voorbedachten rade". Als Kamervoorzitter schreef hij in 1976 het opschuddende Tweede Kamer: lam of leeuw?, gevolgd in 1978 door Schijn des kwaads : bespiegelingen over gedragsregels voor politici 6.

Vondeling was die bewuste avond laat uit Den Haag vertrokken, waar hij nog een vergadering had bijgewoond. Daarna had hij nog het Nederlands voetbalelftal de wedstrijd tegen de DDR zien winnen. Vervolgens was hij op weg naar Straatsburg gegaan, waar hij als ondervoorzitter van het Europees parlement aanwezig zou zijn. Het ongeluk had in de nacht plaatsgevonden toen hij op de E10 tussen Antwerpen en Brussel rond half twaalf door een spookrijdende automobilist (38) uit Londerzeel, in mistige omstandigheden werd geramd. De spookrijder reed uiterst rechts en de Mercedes met daarin Vondeling, reed op de derde baan, uiterst links. Zwaargewond werd Vondeling (63) overgebracht naar het St.-Jozefziekenhuis van Mechelen, waar hij 3Ĺ uur na aankomst overleed aan zijn verwondingen. De Deense collega van Vondeling en tevens bestuurder Jarne Bent Bolvig (38) overleefde het ongeluk met lichte verwondingen. Vondeling zat achterin waar hij zat te lezen en een appeltje at. De spookrijder was op slag dood. Een ander automobilist, die ook geramd werd, kwam met de schrik vrij 7.

Tweede Kamervoorzitter Dolman droeg tijdens de herdenking in de Kamer enkele regels voor van Vondelings lievelingsdichter Gerrit Achterberg:

"Aan het roer dien avond stond het hart
en scheepte maan en bossen bij zich in
en zeilend over spiegeling
van al wat het geleden had
voer het met wind en schemering om
boeg en tuig voorbij de laatste stad."
8

Anne Vondeling heeft zijn merkwaardige familienaam te danken aan zijn overgrootvader Adam Vondeling. Deze werd in 1818 in Friesland als vondeling aangetroffen in een aardappelveld in Wijnjeterp. Adam vernoemde zijn zoon (traditiegetrouw) naar zijn (pleeg)vader Anne. Zodoende werd twee generaties later de voornaam dan ook Anne. 9.
Tegenwoordig heet de E10 de E19 10.

Jentsje Popma (Zwolle, 30-9-1921 11), krijgt in het voorjaar van de stichting Je Maintiendrai-Friesland en bv Friese Pers de opdracht om een portretbuste van Vondeling te maken. Ze willen hem daarmee vooral eren als oud-verzetsman en politicus. Het is het voornemen op het beeld op zijn verjaardag 2 maart 1982 over te dragen aan Leeuwarden. Om dit plan te begeleiden hebben ze een commissie in het leven geroepen onder voorzitterschap van Douwe A. Tammiga, Freark Dam, Sikke Doele, Peter Karstkarel, Harke van der Meer en Jan Spiekhout 12.
Popma vindt het een mooie, maar ook een moeilijke opdracht "want het was altijd een man in een colbertjasje, en zo keurig". En waar komt het te staan? Dat beÔnvloedt de pose. En dus vraagt Popma zich af. Op welk been sta je? Hoe kijk je? Wat doe je met de armen en handen? En dan ga je foto's kijken. En je neemt waar. Linkerhand rustend op rechterbovenarm, enzovoorts... Nee, dat valt nog niet mee. Je maakt immers iets waar vele jaren, vele mensen naar kijken. "Over vijftig jaar staat het er nog, en dan moet het als beeld op zichzelf ook nog plezierig wezen om naar te kijken. Het is een strijd tussen beeld en beeltenis", zegt Popma.
In het licht van zijn doodsoorzaak, kopt de Volkrant dan ook terecht als antwoord op de vraag van Popma "En waar komt het te staan?": "als een functie in het verkeer" 13.

Onthullling beeld 2-3-1982
Anne Vondeling | 1981 | Jentsje Popma
fotocredits: Provincie Fryslan (W. Walta)
[Tresoar, CC0 1.0]

In de sokkel van grijze basalt is het symbool van het hedendaagse socialisme gebeiteld, een gekromde roos. Zijn naam is met gouden en met zwarte letters aan voor- en achterzijde aangegeven.

Op de achterzijde staat verder:
"ta eare en oantinken fan Dr. Ir. Anne Vondeling."
* 2-3-1916 - Appelskea
+ 22-11-1979 - Mechelen
Sosialistysk Strider en Steatsman
Lid en foarsitter Twadde Keamer
Minister fan L‚nbou en Fin‚nsjes
Lid fan it Europeesk Parlemint
14.

Om twee uur onthulde burgemeester Johannes S. Brandsma deze portretbuste. Naast de familie Vondeling waren onder andere de ministers Ed van Thijn (Binnenlandse Zaken) en Joop den Uyl (Sociale Zaken) en de PvdA-voorzitter Max van de Berg aanwezig. Daarnaast de Kamerleden Sytze Faber (CDA) en Kees Zijlstra (PvdA), oud-Kamerlid Jakob T. Vellenga en EuroparlementariŽr Johan van Minnen 15.
Maar het beeld staat er voornamelijk voor degenen die niet bij deze plechtigheid waren. Solidair zijn met de gewone mens, daarop draaide Vondeling. Hij zette zijn bereikte positie in om te zorgen dat de machtelozen niet vermorzeld zouden worden door de vele maatschappelijke krachten. Daarvoor heeft hij zijn hele leven ingezet. En tijdens de onthulling van dit beeld, zullen velen die hij - onzichtbaar voor de buitenwereld - geholpen heeft, een eigen standbeeld in hun hart hebben opgericht. Dat is waar we nu naar kijken, hun stille dankbaarheid.
"Bijna niemand kan zelf iets doen aan de situatie, waarin hij leven moet. Geen mens kan z'n ouders kiezen. Dat is niet erg voor mensen, die het goed hebben. Het is afschuwelijk en ontmoedigend voor hen die telkens weer het slachtoffer dreigen te worden van een situatie, die ze zelf niet gekozen hebben, maar waarin ze terechtgekomen zijn, zonder dat hun is gevraagd, of ze dat zouden willen." 16

Het straatje achter het beeld van Vondeling, de Kleine Kerkstraat - tien jaar geleden verkozen tot het leukste straatje in Nederland - nodigt ons nog steeds uit om hier verder te gaan kijken naar het avondeten. Mimma autentico ristorante italiano, een traditioneel restaurant, serveert eten uit UmbriŽ en de rest van ItaliŽ.
We laten ons verrassen en gaan naar binnen. Nee, pizza zul je hier niet vinden. Wel geweldige andere gerechten die smaakvol zijn gemaakt. En de voertaal blijkt Engels te zijn. Voor ons worden het de visgerechten salmone en rana pescatrice (zalm en zeeduivel). En inderdaad, zeer smaakvol. Net als de daaropvolgende tiramisu, trouwens. Voor herhaling vatbaar, kunnen we wel zeggen. En dat blijkt al eerder te zijn dan gedacht, maar daarover later meer.

Het pand waarin Mimma gevestigd is, heeft Amsterdamse Schoolstijl-elementen in de voorgevel zitten. Het zou dan ook in 1925 17 gebouwd zijn. Het pand heeft de gemeentelijke monumentenstatus (GM 0080/192) 18. Vanaf het begin was hierin de slagerij gevestigd. J. v.d. Schuit, Vleeschhouwer, met tel.nr. 1881 19 hield hier zijn rund-, kalfs- en varkensslagerij, dat hij donderdag 26 maart 1925 opent, waarbij de slagerij is ingericht "naar de eischen des tijds" 20. Vůůr de nieuwbouw, waarvoor in 1924 een vergunning was verleend 21, zat hier in ieder geval al sinds 1882 een slachterij 22. Jochem van der Schuit wordt op 31 december 1875, rond 17:00 uur geboren in Balk, Gaasterland. Zijn ouders zijn Harmen Fredriks van der Schuit (kramer) en Janke Jochems Porte. Hij zou als twintigjarige uitgroeien tot 1.635 meter. Hij heeft een ovaal gezicht met blonde haren, grijze ogen en een kleine mond. Hij kiest voor het vak van slager en gaat als slagersknecht aan de slag.
Op 31 mei 1905 huwt hij met de zes jaar jongere dienstbode Henderkien Linker uit Assen. Ze krijgen daarna drie kinderen, Jacoba (1905) - zij overlijdt echter binnen enkele dagen, Harmen (1906) en Janke (1909). In het in 1925 geopende pand blijven ze nog acht jaar werkzaam, waarna ze in mei 1933 verhuizen naar de Lekkumerweg 25 rood te Lekkum 23. Ze deden de zaak over aan Tj. Velstra 24.

detail uitbreidingsplannen Leeuwarden - 1935
bron: Delpher: Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 02-02-1935 Het nieuwe uitbreidingsplan der Gemeente Leeuwarden;
Of ze in hun nieuwe woning nog echt van hun 'oude dag' hebben kunnen genieten is de vraag.

Ze kwamen daar terecht in een grensconflict tussen de gemeenten Leeuwarden en Leeuwarderadeel dat Het grensconflict aan de Lekkumerweg ging heten. Dit ging in 1933 zelfs zover, dat er een afrastering met prikkeldraad kwam, inclusief waarschuwingsborden en politiebewaking. Ook waren de ambtenaren van de gemeente niet te beroerd om andere zaken als manipulatie- en machtsmiddel in te zetten. En bewoners zaten intussen volledig klem.
Dit grensconflict zou zich tot 1 januari 1944 voortslepen. De op 1 november 1940 door Leeuwarden opnieuw aangevraagde grenswijziging werd toen gehonoreerd door Binnenlandse Zaken. De straat kreeg een nieuwe naam, Verzetsstraat. Dit zal echter niet een verwijzing zijn naar het verzet van de gemeente Leeuwarderadeel.
Met het verhaal en standbeeld van Vondeling in het achterhoofd, zien we dat het wel kan om er voor de burger te zijn. Dienstbaar zijn aan de burger, dat is immers de primaire taak waarvoor de overheid is opgericht. Uit bovenstaand verhaal blijkt echter dat sommige ambtenaren volledig hun doel en bestaansrecht uit het oog verloren zijn en daarmee precies het omgekeerde doen: de burger schade berokkenen.
Op 11 september 1940 kwam Jochem op 64-jarige leeftijd zacht en kalm in het St. Bonifatius Hospitaal te overlijden 25. In de jaren 70 van de twintigste eeuw kunnen we 'Vleespaleis' op het raam lezen van het pand aan de Kleine Kerkstraat. 26.

We besluiten, voordat we teruglopen naar de wagen, nog even een klein stukje door de stad te lopen. Hierbij is nieuwsgierigheid ons voornaamste reden om dit te doen. We willen graag zien waar de nieuwe hoge toren nu eigenlijk staat.

Wanneer we weer langs Vondeling op de Nieuwestad zijn gekomen, willen we bij de Wibra de Ipe Brouwerssteeg inlopen. We zien de tegel:
"Door brand verwoest
28.4.1990
---------------------
Herbouwd in 1991
door
G. Th. & H.F. Huizenga
en gaan nog eens naar de pui kijken. Best wel een aparte pui, met gebruik van ongebruikelijk materialen, kleuren en vormen.
Wat blijkt, tijdens de brand zijn twee historische panden - met hierin filialen van de textielketens Wibra en Kooistra's Kledinghuis - volledig verloren gegaan. Melding van de brand kwam op zaterdagochtend om even na 10:20 uur binnen bij de Leeuwarder brandweer. Al vlot werd duidelijk dat er geen houden meer aan was. De grootste zorg ging daarom uit naar behoud van belendende panden van het voormalige hotel Bellevue en Brilmij. Voor brandweercommandant Ger van Meegdenburg en zijn mannen en de mannen uit omliggende plaatsen Tietjerksteradeel, Franeker, Menaldum, Stiens, Grouw, Marssum, Bergum, Dokkum en St. Annaparochie en helse opgave 27. Het vermoeden is dat de brand is ontstaan nadat een kledingstuk in de textielzaak vlamvatte. Het is onwaarschijnlijk dat dit - midden in de zaak - door kortsluiting is ontstaan, aldus de politie. Tjitske de Vries, bedrijfsleidster bij Wibra, suggereert een sigarettenpeuk of brandstichting. Voorlopig is alleen maar duidelijk dat achter in de winkel een bak met kleding als eerste brandde. Een ander - doch niet ontkent of bevestigd - vervolgverhaal laat een toevallig bij de Wibra winkelende brandweerman, die bak omgooien, om het te willen blussen. Echter de slang weigert dienst. Wibra's directeur Arnoldus Wierdsma waarschuwt echter voor indianenverhalen, maar bevestigd dat de bedrijfsleidster de beginnende brand zou hebben ontdekt. Tevens sluit hij kortsluiting uit, omdat op de bewuste plek geen stroomkabels aanwezig waren.
Dat het vuur zo snel om zich heen kon grijpen, verbaast de eigenaar en verhuurder van de panden H.F. Huizinga niets. Het zat vol met hout. Daarnaast werd de zolder boven de Wibra verhuurd aan Kooistra, en zodoende ontbraken daar de muren 28.

Het zal een uitdaging worden om er weer iets moois voor in de plaats te bouwen, laat G. Karstkarel, van de gemeentelijke afdeling culturele zaken en tot voor kort belast met monumentenzorg, desgevraagd weten. In een voorschot geeft hij alvast een indruk in een schetsje. Het zullen in ieder geval weer twee panden moeten worden, dat staat als een paal boven water. En echte architectuur. Maar geen nieuwbouw in oude stijl filosofeert hij samen met de nieuwe beleidsmedewerker monumentenzorg, Leo van der Laan. De variatie in de gevels maakt het juist leuk. Hij schetst het ene pand met een holle faÁade en het pand naast de steeg krijgt een bolle dakconstructie. Beide uiteraard globaal op dezelfde hoogte als beide naastgelegen panden. De ramenpartijen per verdieping speels van elkaar afwijkend in hoogte, maar wel drie stuks 29.
Langzaam wordt de oorzaak van de brand duidelijk. Begin juni wijst alles op een jongetje die naar alle waarschijnlijkheid in de winkel een aansteker uit de verpakking had gehaald en daarmee is gaan spelen. Bevestiging hiervan werd pas halverwege augustus gekregen, waarna de zaak werd afgerond. Gezien de jonge leeftijd, zonder verdere strafvervolging 30.
Architect Gelt Glas, van het bureau Abel, Eisma en Glas komt begin juli 1990 met een eerste ontwerp, dat door de gebroeders G.Th. en H.F. Huizenga voor de eerste keer wordt bekeken in het bijzijn van de welstandcommissie HŻs en Hiem, waarna de discussies over details konden starten. De richting van het ontwerp wordt in ieder geval omarmd. Dat geldt echter niet voor het ontwerp van de Dokkumse architect Broor S. Adema voor het pand ernaast. Deze wordt begin augustus afgekeurd met "te veel uitgaan van een oubollig thema" en "te krampachtig speels". Twee weken later komt Adema met een nieuw ontwerp, dat de goede kant opgaat. Het zetten van architectonische puntjes blijkt nog niet eenvoudig. Zo wordt na het slanker laten ogen en met een halve meter laten rijzen van de gevel, het ontwerp van Adema dit maal goedgekeurd. Daarentegen vindt het kleiner maken van wat "de korf van de Wibra" is gaan heten, bij sommigen weerstand onder het mom van "verlies aan spanning". De aanpassingen van twee weken later, werden vol lof geaccepteerd.

Op 17 mei 1991 bereikte de nieuwbouw het hoogste punt en plantten de broers Gerhard en Hendrikus Huizenga de vlaggen. De planning is dat het in september af is en de winkels weer open zijn 31.


Wij lopen vervolgens alsnog door de Ipe Brouwerssteeg naar het Ruiterskwartier, waar overduidelijk wordt gebouwd aan een nieuwe bioscoop. Dit levert dan waarschijnlijk vanuit deze steeg nog slechts kortstondig dit beeld van de zwarte Achmeatoren, die we zochten. 'Binnenkort' zal dit uitzicht er niet meer zijn.
We lopen even een stukje om het Gerechtsgebouw en krijgen door de Prins Hendrikstraat mooi zicht op deze 114,6 meter hoge toren. Het is met zijn 28 verdiepingen het hoogste gebouw van Leeuwarden en de provincie Friesland.
Tevens zal er eeuwenlange gekoesterde droom mee in vervulling gaan in de strijd over het hoogste gebouw 32.
Abe Bonnema bezwoer in 1998 dat hij Leeuwarden een skyline ging geven. Op het moment dat zijn toren bijna voltooid was, kwam hij te overlijden. Architect Bonnema (Stiens, 6-9-1926 - Groningen, 9-8-2001) "was voor de provincie te werelds, maar voor de wereld te provinciaal", zegt Tjeerd Dijkstra, jaargenoot tijdens de Delftse studie bouwkunde en latere oud-rijksbouwmeester over zijn behaalde bovengemiddelde status 33.
Ook in het Fries Museum heeft Bonnema een aandeel zitten. Hij schonk het 18 miljoen euro, na zijn overlijden, onder voorwaarde dat zijn architecten uit Hurdegaryp het samen met architect Hubert-Jan Henket (Heerlen, 11 maart 1940) uit Esch mocht ontwerpen 34.

Op het plein voor het Fries Museum krijgen we een object in het oog, waar we ons best voor moeten doen. De betonnen ontluchtingskoker van de onder het Wilhelminaplein en langs 't Zaailand liggende parkeergarage is door dichter Melvin van Eldik (Surabaya, 14-07-1954) versiert met een taalklimop.


Melvin van Eldik draagt zijn gedicht Onwemelbaar voor

Melvin van Eldik draagt zijn gedicht Onwemelber voor
onwemelber uutdijende stad, wiken en kertieren
langs onbenoemde lanen
stromen fan ut komt en ut gaat
tussen dageraad en avendfal

bij ringwech over ut spoar
tussen uutlaatgas en de geur fan fersbakken broad
ut eens wearsinwekkend geloei fan ter doad
feroordeeld fee op wech naar ut abbetwaar

op de nieuwe jas fan ut plein
hakken kleurege skunen de leegte kapot, flot of stoatend
in de avendstraten bedaart de fugatiese driftechhyd fan alwear un dach

allegro, vivace, presto, prestissimo, haastech,
mar noait in ferstikking ferblivend....onwemelber

Op zijn site is het gedicht Onwemelbaar in het Nederlands te lezen.
Het gedicht 'Onwemelber' is in cortenstaal rondom aangebracht en uitgevoerd door 'kaligraaf' Renť Knip (Hoorn, 13-7-1963). Van hem kwamen we al eerder werk tegen in Wijdenes .

Het werk werd op 8 mei 2013 door Cultuurwethouder Isabelle Diks onthuld en is geschreven ter gelegenheid van de heropening van dit plein 35.

We zien het zonnetje langzaam naar beneden gaan en lopen daarom maar eens weer naar de wagen. Via de Oude Doelensteeg, over de Nieuwe Pijp en door de Nieuwesteeg, bereiken we door de Bagijnestraat weer de Kleine Kerkstraat. Deze brengt ons naar het plein waar tot 1595 de Sint-Vituskerk stond. Deze kerk is dan ook de naamgever van de Kleine Kerkstraat (evenals de Grote Kerkstraat). In 1525 was het het toneel om de Staten te laten trouwzweren aan Prins Karel van Oostenrijk (Karel V), als eveneens daarvoor was gebeurd met inhuldiging van Hertog Albrecht van Saksen. In 1595 werd het besluit genomen om het wegens bouwvalligheid toch maar te slopen 36. De buitenmuren hebben er echter nog tot 1706 gestaan. Deze muren werden vervolgens tot 1866 vervangen door bomen, om aan te geven waar het gebouw had gestaan 37. Sinds de zomer van 2007 vormen 24 tegeltableaus - met daarop verschillende afbeeldingen uit de collecties van Historisch Centrum Leeuwarden - de contouren. Deze 24 maken onderdeel uit van totaal 125 natuursteenplaten die aangebracht zijn. Het gehele concept werd bedacht door Frank Meijer van MTD Landschapsarchitecten. De stenen zijn gegraveerd in China. Anno 2019 wil men nieuwe inscripties door Hutting Natuursteen te Leeuwarden laten doen 38.

Wij treffen echter ook nog een geheel andere laag aan. Dit maakte deel uit van Leeuwarden-Frysl‚n Culturele Hoofdstad 2018 (LF2018). L‚n fan taal gaf de opdracht om hier in de drie talen Fries, Engels en Spaans ĎTaal maakt ons mensí schrijven.
We lezen:

Taal makket us ta mins.
Language makes us human.
El lenguaje nos hace humandos.

FaberExposize maakte de sjablonen en Van der Geest Schilderspecialisten voerde het werk uit binnen het totale kader van 40 bij 40 meter 39.


Op de avond van 30 september 2018 is het Oldehoofsterkerkhof het toneel van de Samenwerkende Muziekverenigingen Leeuwarden SML, met ook weer een invulling van LF2018. SML is op 16 juni 2017 opgericht door een zeventiental muziekverenigingen: Brassband 50+ Leeuwarden, Brassband Apollo Grou, Brassband De Nije Bazķn Britsum, Brassband Looft den Heere Wirdum, Brassband Hosannah Leeuwarden, Fanfare ĎDe Kriichí Wergea, Fanfare Crescendo Hijum-Feinsum, Fanfare en Malletband Harmonie Weidum, Fanfare Studio Stiens, Frysk Senioren Orkest Leeuwarden, Gerrit Heeringa Orkest Leeuwarden, Graham Lowlanders Pipes and Drums Leeuwarden, Harmonie ĎDa Capoí Leeuwarden, Harmonie ĎOns Genoegení Leeuwarden, Muziekvereniging Takostu Stiens, Soli Brass Leeuwarden en Stichting Pasveerkorpsen Leeuwarden.
Nu staat er voor dit Under de Toer-project een speciaal voor deze avond geschreven compositie van Geert Jan Kroon (Meppel, 1981) op het programma. Geert Jan Kroon heeft voor dit concert tien stukken geschreven die de vier elementen aarde (terra), water (aqua), lucht (aer) en vuur (ignis) een vijfde element (quintessence) de kern laat maken. De stukken vertellen het verhaal van de mensen op het land bij de Middelsee, het landwerk, de handelsgeest.

Takostu - LŻd fan de Middelsee 30-09-18
bron: deze samenvatting is gemaakt door Cor Vosseberg;
weergave: 149 - Takostu Stiens
Dit wordt vervolgd door de beschouwing van oorzaak en gevolg, het verzamelen van kennis en de toepassing. Blijvend is niets, vernieting ligt immers altijd op de loer. Het vijfde element dat hieruit voorkomt is mienskip, zo lijkt de boodschap.
Vanaf vier podia en tussen het publiek wordt een muziekspektakel tentoongespreid. Dit wordt afgewisseld met de monoloog van Bouke Oldenhof (Steenwijkerwold, 1957) en spel van Fabian Jansen, dat gaat over het al eerder aangehaalde minderwaardigheidscomplex ut het nooit wat weest en ut sil nooit wat wurde. De toren - uitgebeeldt door Jansen - droomt van een majestueuze toekomst als kathedraal. Langzaam komt het erachter dat het zal eindigen als roemloos misbaksel. En tenstotte erachter komt dat het desalniettemin bewondert kan worden.
Titel van dit spektakel is LŻd fan de Middelsee (Sound of the Middle Sea) en dat mag natuurlijk niet ontbreken in dit reisverslag over Het Bildt. Ondanks het spektakel, waarbij vele onderdelen harmonieus samenvloeien, worden zowel spel als muziek niet bombastisch, maar voelt het geheel aan als een uiting van mienskip - een warm bad 40.


Aan de voet van de toren komen we Pieter Jelles Troelstra - (Leeuwarden, 20-4-1860 - Den Haag, 12-5-1930) tegen, die hier wordt geŽerd als Dichter, Strider en Steatsman 41.
Achterop de sokkel staat

piter jelles
trou soan / fan us folk
sjonger / fan us liet
strider / foar us rjocht 42.

Dit is in het Nederlands trouw zoon van ons volk, zanger van ons lied, strijder voor ons recht 43.
Hij kijkt uit over het plein waarover we net liepen. Dit beeld werd gemaakt door Hildo Krop (Steenwijk, 26-2-1884 - Amsterdam, 20-8-1970). Krop heeft Troelstra afgebeeld als een man die op het punt staat een stap vooruit te maken, die nieuwe tijd binnenstappend 44.
Het standbeeld, omringd met acht paaltjes, werd op 6 oktober 1962 onthuld door de kleindochter van Troelstra, Veronika Bay, onder het toeziend oog van de 82-jarige weduwe S. Stroelstra-Oosterbaan en zoon Jelle. Onder de genodigden ontbrak - wegens ziekte - de maker van het beeld. Voorafgaand aan deze plechtigheid - dat begon met het gebeier van de zware klokken in de toren - nam de voorzitter van het werkcomitť, J. Klok het woord. Hierna werd het lied Eala Fria Fresena45 van Troelstra gezongen onder leiding van Jacques Bos. Willem Drees memoreerde in zijn toespraak, dat dit inmiddels zijn derde standbeeld is. De andere twee staan in Den Haag en in Stiens. Vervolgens schetste hij zijn levensverhaal en strijdpunten. Fedde Schurer legde de nadruk op dat Krop Troelstra ťťn gezicht had gegeven. En dat er geen verschil zit tussen de strijder en de dichter. Van die misverstanden dat de Fries schrijvende Piter Jelles is verdwenen in een Nederlands staatsman, of dat hij, na het schrijven, toch nog goed is terechtgekomen, wil hij dan ook niets (meer) weten of horen. En eigenlijk was een beeld niet nodig geweest, omdat hij immers in ieders hart aanwezig is. De bijeenkomst werd afgesloten met het zingen van een andere tekst van Troelstra, namelijk It ‚ldershŻs 46.

Achter de toren lopen we nog het stukje Torenstraat, om uit te komen bij de Boterhoek, waarna we weer over de Westerplantage lopen. Tussen de straat en de Vrouwenpoortsbrug komen we het volgende beeld tegen.

Het blijkt te gaan om Piet Paaltjens aka dichter en predikant FranÁois HaverSchmidt (Leeuwarden, 14-2-1835 - Schiedam, 19-1-1894). Dit beeld is in 1986 gemaakt door - wederom - Jentsje Popma. Het beeld werd aan de stad geschonken door zijn broer Folkert Popma, die hiermee zijn 25-jarig jubileum in de makelaardij luister bij zette 47.

Snikken en grimlachjes : academische poŽzie / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1867

Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1871 - 2e druk

Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1875 - 3e druk

Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1878 - 4e druk
Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1881 - 5e druk
Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1889 - 6e druk
Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1895 - 7e druk

Snikken en grimlachjes : poŽzie uit den studententijd / Piet Paaltjens
Schiedam : H.A.M. Roelants, 1904 - 8e druk
De dichtbundel "Snikken en Grimlachjes", zijn metalen beeltenis heeft het in zijn hand, behoort waarschijnlijk tot de beste literaire vertegenwoordiging van de Romantiek in onze taal geschreven. Er waren dan ook vele herdrukken. In een exemplaar van de zesde druk - de laatste tijdens zijn leven - werden drie originele stukken toegevoegd, waaronder een door hem zelf getekend postcard 48.
Het beeld toont Piet Paaltjens als student, die hij tussen 1852 en 1858 doorbracht in Leiden. Hier studeerde hij theologie. In deze periode nam hij als pseudoniem of liever gezegd als zijn alter ego de naam Piet Paaltjes aan. Dit naar aanleiding van een ontmoeting, tijdens een uitstapje in Haarlem, met een man, die zich desgevraagd voorstelde als zodanig. Het blijkt dus een echt voorkomende naam te zijn. Een herkende hem als een aannemer uit Haarlem. Zo'n dertig jaar later, op 21 februari 1885, zou de naam verschijnen in een advertentie in het "Nieuws van den Dag. Piet Paaltjes zou parfum en geneesmiddelen verkopen in Amsterdam 49.
De bedoelde advertentie is echter op die dag niet te vinden. Wel wil een Stadnieuwsbericht een verband leggen tussen Piet Paaltjens en P. Paaltjens & Co. De vraag is echter of dat op deze manier kan en hoe is dit verhaal tot stand gekomen? Ook in van nog weer latere datum (1910) zijnde "Opgaven der Voorjaars-examens v.d. Federatie van Handels- en Kantoorbedienden-Ver. in Nederland" gaat hierop door. In 1925 komen we nog een P. Paaltjens (met Algemeen Stamboek no. 56807) tegen in de rang van Onderl. 50


In het parkje zelf komen we langs weer een beeld. En nu we toch bezig zijn, bekijken we deze ook meteen maar. Dit beeld toont de staatkundige denker en sociaal hervormer Th.M.Th. van Welderen baron Rengers. Theodorus Marius Theresius (Theo) van Welderen baron Rengers (Leeuwarden, 9-1-1867 - Leeuwarden, 15-7-1945) was een politicus, die van 13 oktober 1914 tot 19 september 1916 Eerste Kamerlid was voor Friesland. Hij woonde in Oenkerk / Oentsjerk op de Heemstra State en zomers stond de Stania State tot zijn beschikking. Naast bestuurder was hij dus ook een landedelman.
Op de achterkant lezen we:
Yn neare tiden hawwe jo oan fryslans takomst leaud
Jo wiisden nije wegen, hawwe dy mei us bigien
En skoander is hwat jo hjir bouden. Duorsumer as stien
is dat it folk jins namme earet en jo tankber bliuwt

In nare tijden heb jij in Frieslands toekomst geloofd /
je wees naar nieuwe wegen, bent die met ons begaan /
en schoner is wat je hier bouwde, duurzamer dan steen /
is dat het volk jouw naam eert en je dankbaar blijft.)
of
In moeilijke, beklemmende tijden hebt gij geloofd in de toekomst van Friesland.
Gij wees ons nieuwe wegen en hebt deze met ons begaan.
En voortreffelijk is al datgene, wat gij hier hebt gebouwd. Echter duurzamer dan steen
is dat het Friese volk uw naam eert en u met dankbaarheid blijft gedenken.

Hij werd door zijn medestudenten in Leiden "de rode baron" genoemd. Desondanks dat trad hij niet in voetsporen van de andere rode mannen als Domela Nieuwenhuis of Troelstra. Hij zocht zijn richting in en gebruikte zijn talenten voor een economische vrede en rust. Hij begon - klein - met de lokale bevolking rondom zijn state te overtuigen, dat sparen rendeerde. En dus liet hij kinderen wekelijks een stuiver afgeven op de Heemstra-state. Hij schreef het vervolgens bij in een primitief spaarbankboekje. De oprichting van de Vereeninging CoŲperatieve Voorschot- en Spaarbank was de volgende stap. Deze werd woensdag 11 maart 1896 notarieel vastgelegd.
Als maker van het beeld, lezen we wederom de naam Hildo Krop. Hij maakte dit beeld in opdracht. De gemeente had inmiddels gezorg dat de rugzijde van het monument werd afgesloten met een cirkelsegmentvormige muur, gemetseld in Friese moppen. De kosten van ca É 1000 zal door de gemeente worden gedragen. Het werd op 21 september 1955 om 15:30 onthuld door oud-minister-president P.S. Gerbrandy.

Th. M. Th. van Welderen Baron Rengers : Een groot Nederlander / J.P. Wiersma
's-Gravenhage : Nijhoff, 1955
Omdat hij tevens kamerheer i.b.d. was geweest ten tijde van Koningin Wilhelmina, was namens de Koningin de huidige kamerheer i.b.d. R. RŲmer aanwezig. Tevens woonde de commissaris der Koningin, H.P. Linthorst Homan de plechtigheid bij. Het koor van Trijnwouden / Trynw‚lden luisterde de plechtigheid op met gezang.
Tegelijkertijd verscheen ook zijn biografie getiteld Th. M. Th. van Welderen baron Rengers : een groot Nederlander, geschreven door Jacobus Pieters Wiersma (1894-1973) 51.

Hierna lopen we terug naar de auto. We kunnen ons nog net beheersen wanneer we de Molenstraat inlopen, om toch niet even het Westerpark in te wandelen, dat verlokkelijk naar ons lonkt. De auto brengt ons weer binnen een half uurtje rustig rijden terug naar ons tijdelijk verblijf in Ouwe Syl. Onderweg zien we diverse aantrekkelijke plekjes om later eens te bekijken.

noten:

1.
Wikipedia Leeuwarden (stad);

2.
rkd Giny Vos;

3.
YouTube GPTV Walviskunstwerk in Oude Lombardsteeg Leeuwarden 24-8-2014 (503 weergave);
YouTube GPTV Walvisgeraamte verlicht Leeuwarder steeg (802 weergave);
YouTube LEO Vandaag 28 augustus 2015 (220 weergave);
AvroTros Kunstuur met Giny Vos en Marjan Teeuwen, 17-4-2016;

4.
Leeuwarden in beelden : Beeldende kunst in de Friese hoofdstad Anne Vondeling;

5.
Parlement.com Dr. A. (Anne) Vondeling;

6.
Delpher: NRC Handelsblad, 22-11-1979 Vondeling man met persoonlijke en politieke moed;

7.
Delpher:
NRC Handelsblad, 22-11-1979 Dr. Vondeling overleden na auto-ongeluk;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 22-11-1979 Dr. Vondeling door autobotsing in BelgiŽ omgekomen;
Algemeen Dagblad, 23-11-1979 Tweede Kamer herdacht Vondeling : Diepe verslagenheid heerste op het Binnenhof;
De Volkskrant, 23-11-1979 Dood van Vondeling schokt parlement : "Onuitwisbaar stempel op Kamer";
De Telegraaf, 23-11-1979 Dood Vondeling wekt alom verslagenheid : "Wij herdenken hem met respect en dankbaarheid";
De Volkskrant, 13-02-1982 Een standbeeld voor Vondeling "als een functie in het verkeer" / Sietse van der Hoek;

Krantenbank Zeeland:
Provinciale Zeeuwse Courant, 23 november 1979 Vondeling omgekomen : Botsing met 'spookrijder';

Historische Kranten, Erfgoed Leiden en Omstreken:
Nieuwe Leidsche Courant, 23 november 1979 Overlijden van Vondeling wekt grote verslagenheid : 'Onuitwisbare stempel op politieke leven';

8.
Delpher:
Algemeen Dagblad, 23-11-1979 Herdacht in Kamer;

9.
Delpher:
Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad, 23-11-1979 Dr. Anne Vondeling;
Wikipedia Anne Vondeling;
De Volkskrant, 13-02-1982 Een standbeeld voor Vondeling "als een functie in het verkeer" / Sietse van der Hoek;

10.
Wikipedia Europese weg 19;

11.
rkd Jentsje Popma;

12.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-05-1981 Monument voor Anne Vondeling in Leeuwarden;

13.
Delpher:
De Volkskrant, 13-02-1982 Een standbeeld voor Vondeling "als een functie in het verkeer" / Sietse van der Hoek;

gevonden foto's:
ANP Historisch Archief, 7 Sep 1965 Portret-dr.a Vondeling-henry J. Fowler-jhr. Mr. E. Van Lennep, tenzij hij iets in z'n linkerhand vasthoudt;
dbnl Gerrit Borgers, Marten Scholten, Freark Dam en Anne Vondeling [Collectie Tresoar, Leeuwarden];
Sterrenslag, 1978, AVRO, Archief Beeld en Geluid, catalogusnummer FTA001094951, fotonummer 5 Gerrit Borgers, Marten Scholten, Freark Dam en Anne Vondeling [Collectie Tresoar, Leeuwarden];

14.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 02-03-1982 Jentsje Popma schiep beeld sympathiek politicus : Anne Vondeling in brons vereeuwigd / Rudy Hodel;
Mens & Dier in Steen & Brons / Renť en Peter van der Krogt Anne Vondeling;

15.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 02-03-1982 Portretbuste onthuld van Anne Vondeling;

16.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 04-03-1982, Bij nader inzien Anne Vondeling: een monument voor zichzelf / Laurens ten Cate;

17.
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0080100000494600;

18.
Wikipedia Kleine Kerkstraat (Leeuwarden);

19.
Historisch Centrum | Leeuwarden FDKLKRKSA048 / H.A. Rollema;
Historisch Centrum | Leeuwarden FDKLKRKSA049 / H.A. Rollema;
Historisch Centrum | Leeuwarden FDKLKRKSA079;

20.
Delpher:
Leeuwarder courant, 25-03-1925 Advertentie;

21.
Historisch Centrum | Leeuwarden, Bouw en hinderwetvergunningen 3450;

22.
Historisch Centrum | Leeuwarden, Bouw en hinderwetvergunningen 7605-0171;

23.
Delpher:
Leeuwarder courant, 20-05-1933 Advertentie;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 17-06-1933 Gevestigd : in andere dorpen;
AlleFriezen:
Militieregisters aktenummer 048518;
Huwelijksregister 1905 aktenummer 0104;
Geboorteregister 1905 aktenummer 0779;
Overlijdensregister 1905 aktenummer 0534;
Geboorteregister 1906 aktenummer 0779;
Geboorteregister 1909 aktenummer 0444;

24.
Delpher:
Leeuwarder courant, 30-12-1933 Advertentie;

25.
Historisch Centrum | Leeuwarden: Leovardia, 1 november 2003, p. 24-26 Een grensconflict aan de Lekkumerweg / Paul Bron;
foto afrastering aan de Lekkumerweg van de gemeentegrens met Leeuwarderadeel door Gemeentewerken, augustus 1933;
Leovardia, 1 maart 2004, Brievenbus/mailbox30, p. 32 Herinneringen aan het grensconflict aan de Lekkumerweg / P. Kolk, Noordwijk;
Delpher:
Leeuwarder courant, 11-09-1940 Familiebericht;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 02-02-1935 Het nieuwe uitbreidingsplan der Gemeente Leeuwarden;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-04-1984 We kanne nog mťťr bewere! (195) Leeuwarder grenzen;
foto Een kijkje bij de Leeuwarder "muur"anno 1933 toen de gemeente geen halve maatregelen nam om de grenzen van Leeuwarden te bewaken.
AlleFriezen:
Overlijdensregister 1940 aktenummer 0667;

26.
Historisch Centrum | Leeuwarden FDKLKRKSA050;

27.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 30-04-1990 Brand verwoest winkelpanden in hart Leeuwarden : Voor miljoenen schade / Lars Kuipers;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 30-04-1990 'De boel verzuipen tot het gewoon niet meer wil branden' : Brand op de Nieuwestad, brand in het hart / Lars Kuipers;
De Volkskrant, 30-04-1990 Historische panden verwoest bij grote brand in Leeuwarden / Wim Phylipsen;
Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad, 02-05-1990 Oorzaak brand Leeuwarden niet opgehelderd;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 03-05-1990 Brandslang in Wibra werkte inderdaad niet;

28.
Delpher:
Nieuwsblad van het Noorden, 30-04-1990 Brand vermoedelijk aangestoken;
Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad, 30-04-1990 Leeuwarder brand vermoedelijk gesticht;
De Telegraaf, 30-04-1990 Miljoenenbrand in Leeuwarden mogelijk opzet;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 01-05-1990 Vlammen Wibra konden ongehinderd verder
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 02-05-1990 Wibra zou brandweer te laat hebben gebeld

29.
Delpher:
De Volkskrant, 30-04-1990 Historische panden verwoest bij grote brand in Leeuwarden / Wim Phylipsen;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-05-1990 'Ze stonden zo lekker bij elkaar' : Wat overblijft na de Wibra-brand / Lars Kuipers;

30.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 06-06-1990 Kind met aansteker mogelijk stichter brand bij Wibra;
Nieuwsblad van het Noorden, 07-06-1990 Miljoenenbrand wellicht aangestoken door ventje : Leeuwarder politie zoekt getuigen;
De Telegraaf, 07-06-1990 Jongetje stichtte miljoenbrand;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 18-08-1990 Kind van vijf stak Wibra aan: geen vervolging;
Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad, 18-08-1990 Peuter (5) stichtte brand in binnenstad;
Nieuwsblad van het Noorden, 18-08-1990 Kleuter stichtte miljoenenbrand;
De Telegraaf, 18-08-1990 Miljoenenbrand werk vijfjarig jongetje;
Limburgsch dagblad, 18-08-1990 Miljoenenbrand door 5-jarige aangestoken;
Het Parool, 18-08-1990 Kleuter stichtte brand;
Algemeen Dagblad, 18-08-1990 Grote brand wellicht door kind gesticht;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-08-1990 Holstmeerweg Blues : Twee weken recherche in Leeuwarden / Lars Kuipers;

31.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 05-07-1990 Ontwerp eigentijds gebouw op plaats verwoeste Wibra-pand;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 13-07-1990 'Eigentijds klassiek' gepland op Nieuwestad;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 02-08-1990 HŻs en Hiem keurt ontwerp Kooistra af;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 16-08-1990 Welstand: nieuw ontwerp Kooistra in goede richting;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 30-08-1990 Welstand verdeeld over ontwerpen panden Nieuwestad;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 13-09-1990 Fiat welstand voor plan Wibra-pand;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 01-02-1991 Gat Wibrabrand gedicht;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 18-05-1991 Wonden Wibra-brand nu nagenoeg geheeld;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-09-1991 Nieuwe Wibra bijna klaar voor opening;

32.
Wikipedia Lijst van hoogste wolkenkrabbers van Nederland - Hoogste gebouwen per provincie;
Wikipedia Lijst van hoogste gebouwen van Leeuwarden;
Wikipedia Achmeatoren;

33.
De krant van toen:
Nieuwsblad van het Noorden, 13-08-2001 Abe Bonnema (1926-2001): Een nadrukkelijke functionalist;
Wikipedia Abe Bonnema;

34.
De krant van toen:
Nieuwsblad van het Noorden, 16-05-2002 Fries Museum 'erft' 18 miljoen van architect : Voorzitter museumbestuur: 'Het is geweldig';
Wikipedia Hubert-Jan Henket;

35.
Keunstwurk Onwemelber;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 11-05-2013, gehoordgezien kunst;
Leeuwarder Courant, 29-03-2014 De stad en de stilte / Tim Fierant;
Streektaalmuziek in Nederland : Friesland Melvin van Eldik;
StraatpoŽzie Onwemelbaar / Onwemelber;
Huis aan Huis Leeuwarden, 8 mei 2013, 04:33 Gedichtenzuil Wilhelminaplein Leeuwarden onthuld;
YouTube: Onthulling gedichtzuil van Melvin van Eldik op het Zaailand 8 mei 2013 / Simon van der Woude. - weergave 93;

36.
Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden : historie en architectuur van een kloosterkerk / Bernhard van Haersma Buma. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2008. - ISBN 978-90-330-0648-7. - p. 17;
Geschiedenis der Zeventien Nederlanden : III De geschiedenis van Gelder en Zutphen, het Sticht Utrecht, Friesland en Groningen, Kamerijk, de Zeventien Nederlanden onder ťťn hoofd, Luik, Loon, de Zeventien Nederlanden na hunne scheiding en vervorming tot op het jaar 1880 / P.H. Witkamp. - Arnhem : Cohen, 1882. - p. 711;

37.
De stedelijke kunstverzameling van Leeuwarden, bevattende afbeeldingen van vorsten, beroemde mannen, merkwaardige gebeurtenissen en voorname gebouwen, benevens plattegronden, gezigten, kunstvoortbrengselen en bijzonderheden dezer hoofdstad van Friesland / W. Eekhoff (verzameld, beschreven en toegelicht). - Leeuwarden : Bokma, 1875. - p. 173;

38.
Historisch Centrum | Leeuwarden Leeuwarder historie gebeiteld in steen;
Aannemings & Bestratingsbedrijf Buitenpost Plein Oldehoofsterkerkhof;
Keunstwurk Herinneringskunstwerk;
Leeuwarden in beelden 125 hardstenen platen;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 20-07-2007 Plein van Leeuwarder historie 'made in China';
Leeuwarder Courant, 15-08-2019 Lege 'zerken' bij Oldehove krijgen teksten : Ook Culturele Hoofdstad zal op steen worden gemomoreerd / Erwin Boers;

39.
Sign magazine, 18 april 2018 Markering op het plein;
Van der Geest schilderspecialisten L‚n fan Taal teksten Oldehove Leeuwarden;

40.
Chr. Muziekvereniging Jeduthun Oldemarkt Dirigent;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 18-01-2019 Toaniel moat raffelich wÍze / Sietse de Vries;
Jij maakt het mee Lud fan de Middelsee;
LŻd fan de Middelsee;
Ons verhaal;
Leeuwarder Courant, 1 oktober 2018, 09:01. - Recensie: Scheve toren recht rug in warm muzikaal bad / Hans Brans;
41.
Lees meer over Troelstra op en in:
Wikipedia Pieter Jelles Troelstra;
Pieter Jelles Troelstra als Fries, Nederlander en internationalist : ĎSa, Friezen, gyng it myí / Piet Hagen (in: It Beaken jiergong 71 - 2009 nr 1/2 93-102);

42.
Mens & Dier in Steen & Brons / Renť en Peter van der Krogt Pieter Jelles Troelstra;

43.
Politicus uit hartstocht: biografie van Pieter Jelles Troelstra / Piet Hagen. - Amsterdam : De Arbeiderspers, 2011. - ISBN 978-90-295-7667-3 p. 13;

44.
BWSA KROP, Hildebrand Lucien / Ger Harmsen;
rkd Hildo Krop;
Wikipedia Hildo Krop;

Delpher:
Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 08-10-1962 Kleindochter Veronika Bay onthulde standbeeld Pieter Jelles Troelstra : Plechtigheid op stralende oktoberdag in Leeuwarden;
45.
dbnl Eala fria Fresena! (Samle fersen / Piter Jelles Troelstra; Freark Dam, Klaes Dykstra, J.J. Kalma, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga (editeurs). - Baarn/Ljouwert : Bosch & Keuning / De Tille, 1981. - ISBN 90-246-4374-0);
YouTube Eala Fria Fresena door Chr. Mannenkoren "Con Amore", Harlingen & "Ons Genoegen", Heeg, 16 januari 2014 [weergave 8609];

46.
Delpher:
Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 08-10-1962 Kleindochter Veronika Bay onthulde standbeeld Pieter Jelles Troelstra : Plechtigheid op stralende oktoberdag in Leeuwarden;
Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad, 08-10-1962 Troelstra-standbeeld onthuld in Leeuwarden;
De Telegraaf, 08-10-1962 Leeuwarden kreeg Troelstra-beeld;
Nieuwsblad van het Noorden, 08-10-1962 Leeuwarden heeft nu standbeeld Troelstra;
Het Parool, 08-10-1962 Troelstra-beeld in Leeuwarden onthuld;
Het Parool, 18-01-1979 Familiebericht;
De Telegraaf, 19-01-1979 Familiebericht;
NRC Handelsblad, 04-03-1989 'Het is onze plicht tegen teleurstellingen in, onze geest brandende en onze kracht staande te houden';
Nynke van Hichtum : Leven en wereld van Sjoukje Troelstra-Bokma de Boer 1860-1939 / Aukje Gerda Henke Holtrop. - Amsterdam : Contact, 2005. - ISBN 90-254-1716-7 p. 440, 464;
Een aantal verschenen schrijfvarianten van Veronika Bay, verschenen in enkele kranten: Veronica Bay, Veronika Baij, Veronica Baaij, Veronica Baai. We houden de schrijfwijze van het proefschrift van Holtrop aan.
dbnl It aldershus (Samle fersen / Piter Jelles Troelstra; Freark Dam, Klaes Dykstra, J.J. Kalma, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga (editeurs). - Baarn/Ljouwert : Bosch & Keuning / De Tille, 1981. - ISBN 90-246-4374-0);
YouTube 9a It AldershŻs door Musica per Tutti, 2 juli 2011 [weergave 632];

47.
Leeuwarden in beelden Piet Paaltjens;
Piet Paaltjens Dichter-dominee 1835 - 1894 Jeugdjaren in Leeuwarden;
Piet Paaltjens Dichter-dominee 1835 - 1894 Over Piet Paaltjens;

48.
Piet Paaltjens Dichter-dominee 1835 - 1894 Over Piet Paaltjens;
Tzum literair weblog Nieuws: Uiterst zeldzaam opdrachtexemplaar Piet Paaltjens op Amsterdam Antiquarian Book Fair;

49.
Buitenbeeldinbeeld : beelden in de (semi) openbare ruimte Dichter;
Piet Paaltjens Dichter-dominee 1835 - 1894 Student te Leiden;

50.
In Delpher staan 6 krantentitels met "Nieuws van den Dag" in de titel, te weten:
De courant Het nieuws van den dag;
Het nieuws van den dag : kleine courant;
Nieuws van den dag; Het Nieuws van den dag : voor koningin en vaderland, voor waarheid, vrijheid en recht;
Het Nieuws van den dag : uitgegeven door de Kroniek van de Week;
Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-IndiŽ.
Tussen de periode 20-02-1885 en 23-02-1885 levert het zoekwoord "paaltjens" slechts 1 resultaat op.
Te weten:
Het nieuws van den dag : kleine courant, 21-02-1885 Stadsnieuws : Piet Paaltjens schijnt weer terecht
Dit betreft echter geen advententie.
Wanneer we de zoekperiode aanpassen, nu tussen 23-02-1885 en 30-09-1885, dan vinden we 9 advertenties en 2 artikelen. Hierbij merken we op dat de advertenties inderdaad gaan over handelspraktijken in Passage Centraal 3. Echter dit betreft alleen iemand die P. Paaltjens heet. Voor die P. kunnen we talloze voornamen verzinnen.
De link in het berichtje Stadsnieuws tussen Piet Paaltjens en P. Paaltjens & Co. is dan ook bijzonder. Ook al omdat er de 23e februari over een advertentie wordt gerept, terwijl de eerste pas op 1 maart verschijnt. Een eerste advertentie vinden we echter in het Algemeen Handelsblad op 1 maart. Deze advertenties blijken echter van korte duur. Op 23-07-1885 treffen we alweer de laatste advertentie van P. Paaltjens & Co.

Een overzichtje van enkele advertenties uit deze periode:
Delpher:
Algemeen Handelsblad, 01-03-1885 Advertentie;
Algemeen Handelsblad, 08-03-1885 Advertentie;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 09-03-1885 Advertentie;
Algemeen Handelsblad, 02-04-1885 Advertentie;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 09-04-1885 Advertentie;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 16-04-1885 Advertentie;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 14-05-1885 Advertentie;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 04-06-1885 Advertentie;
Algemeen Handelsblad, 04-06-1885 Advertentie;

De advertenties stralen een bepaalde allure uit, dat past bij het adres van de winkel. Passage Central (in het gebouw Mercurius) liep van de Prins Hendrikkade tot de Nieuwendijk in Amsterdam. Het pand waarin deze passage zich bevond was een ontwerp van Yme Bijvoets Gzn (Wymbritseradeel, 2-9-1837 - Haarlem, 1901) (bron: Stadsherstel Nieuwsbrief 64, p. 22; Gemeente Amsterdam Stadsarchief 149 Inventaris van het Archief van Architectenbureau IJ. Bijvoets Gz)
Dit pand Mercurius werd voltooid in 1883. De ĎPassage Centralí bleek uit monden op een commerciŽle mislukking. Het verdween dan ook alweer in 1886. Dit verklaard enigszins de tijdelijkheid van de advertentie van P. Paaltjens & Co. Het blijft natuurlijk wel de vraag wat de oorzaak was van het tijdelijke bestaan van de passage. Vanaf het begin hadden de ondernemingen het moeilijk om het hoofd boven water te houden. Wandelaars werden afgeschrikt door een 'zuiging', die door de richting naar het noorden werd veroorzaakt. Kortom, een slecht ontworpen gebouw. (bron: Amsterdamse Binnenstad IJme Gerardus Bijvoets (1837-1901); Delpher: De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 25-12-1886 Stadsnieuws)

Wanneer we in Delpher nogmaals gaan zoeken op het adres "passage central 3", dan komen we in deze periode P. Paaltjens & Co. ook tegen als P.P. & Co.
Delpher:
Mercurius; orgaan van de Vereeniging van Handelsbedienden Mercurius, jrg 24, 1910, no 27, 02-07-1910 p. 225;
Bijblad op het Staatsblad van Nederlandsch-IndiŽ, 1925, 01-01-1925 p. 22-23;

51.
Mens & Dier in Steen & Brons / Renť en Peter van der Krogt Th.M.Th. van Welderen baron Rengers;
Keunstwurk T.H.M. van Welderen baron Rengers;
Wikipedia Theo van Welderen Rengers;
Parlement.com Th.M.Th. (Theo) van Welderen baron Rengers;
De Koeketromp, 17e jaargang, no.: 107 (april/mei 2020) 19. Kunst in Oentsjerk : Theo Van Welderen Rengers 2, buste van Hildo Krop / Gerhild van Rooij. - p. 39-45 (p. 45 vertaling achterzijde tekst Fries > Nederlands);
Delpher:
Provinciale Drentsche en Asser courant, 23-09-1955 Posthume hulde aan baron Theo Rengers (vertaling achterzijde tekst Fries > Nederlands);
Algemeen Handelsblad, 22-09-1955 Standbeeld Van Welderen baron Rengers te Leeuwarden onthuld;
Provinciale Drentsche en Asser courant, 10-09-1955 Prof. Gerbrandy zal standbeeld te Leeuwarden onthullen;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 20-09-1955 Een dankbaar gewst eert een van zijn grote zonen : Posthuum eerbetoon aan baron Rengers : Friesland heeft zijn ontwikkeling op agrarisch gebied voor een groot deel aan hem te danken;
Leeuwarder courant, 16-03-1896 Advertentie;
Leeuwarder courant, 16-03-1896 Particuliere Correspondentie.;
Algemeen Handelsblad, 12-04-1896 CoŲperatieve Vereenigingen.;
Nederlandsche staatscourant, 13-04-1896 CoŲperatieve Vereenigingen No. 374. De coŲperatieve voorschot- en spaarbank "Trijnwouden", te Oenkerk;
De Heerenveensche koerier : onafhankelijk dagblad voor Midden-Zuid-Oost-Friesland en Noord-Overijssel, 23-08-1955 B. en W. van stellen voor: Rengers-monument komt bij Vrouwenpoortsbrug;

internetraadpleging: 5 - 13-6-2020, 24 - 25-10-2020



Passage de la Baleine | 2015 | Giny Vos, Leeuwarden


Anne Vondeling | 1981 | Jentsje Popma, Leeuwarden


rana pescatrice - salmone, Restaurant Mimma, Leeuwarden


Restaurant Mimma, Leeuwarden


panden Huizenga | 1991 | Broor Adema / Gelt Glas, Leeuwarden


Achmeatoren | 2002 | Abe Bonnema & Jan van der Leij, Leeuwarden


Achmeatoren | 2002 | Abe Bonnema & Jan van der Leij, Leeuwarden


Fries Museum | 2013 | Hubert-Jan Henket, Leeuwarden


Onwemelber | 2013 | Renť Knip & Melvin van Eldik, Leeuwarden


Taal maakt ons mens | 2018 | L‚n fan taal, Leeuwarden


Pieter Jelles Troelstra | 1961-1962 | Hildo Krop, Leeuwarden


Oldehoofsterkerkhof, Leeuwarden


Piet Paaltjens | 1986 | Jentsje Popma, Leeuwarden


Piet Paaltjens (boek) | 1986 | Jentsje Popma, Leeuwarden


Th.M.Th. van Welderen baron Rengers | 1955 | Hildo Krop, Leeuwarden


      Oudebildtzijl
Bij aankomst in ons tijdelijk verblijf 't Laaisterplakky, gaan we eerst nog maar even een eigengemaakte cappuccino drinken.

Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken
Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3

En om niet op de laatste dag van ons verblijf erachter te komen, dat we nauwelijks iets van ons verblijfplaats hebben gezien, besluiten we om na de koffie nog even klein rondje te wandelen door het dorp.

We wandelen langs de Oude Ried / Ouwe Rij / Oude Rijd - een voormalige zeeslenk die tot Oude Leije / Alde Leie liep 1 - over het Leijsterstreek naar de zijl of sluis in de afsluitdijk van de Boorne en Middelzee, de Oudebildtdijk. De Bildtdijk werd hier in 1505 met een lengte van 14 kilometer gebouwd. Een consortium, dat bestond uit 13 leden, waaronder Tomas Beukelaar, die dit octrooi van de Friese landheer op 22 februari 1505 binnenhaalde en tevens een zwager was van Jakob van Wijngaarden. Die laatste en ook zijn broers Floris en Dirk van Wijngaarden hoorden bij deze 13 en droegen elk zorg voor een ruime kilometer dijk. Elk lid had ťťn homanschap in dienst, dat bestond uit ruim 100 dijkwerkers, om de klus binnen een jaar te klaren. Deze dijkwerkers waren tijdelijke contractarbeiders die rondtrokken van klus na klus. Ze hebben zich hier dan ook niet gevestigd 2. De naam van de dijk, zijl en streek heeft het te danken het proces van telkens afzetten van vruchtbare zeeklei, waarmee het gebied is opgebild 3.
De door graaf Albert uit Holland geplante nieuwe inwoners, hij wantrouwde namelijk de Friezen, werden bilker of bilkert genoemd. De nieuwe inwoners op het nieuwe land beschouwden de Friezen als buitenlanders en werden oudlanders, bewoners van het oude land, genoemd. De bilker bleef hardnekkig vasthouden aan hun voorvaderlijke taal en huwden met elkaar. Ze onderscheiden zich veelal van de Friezen door een rond gezicht en een log lichaam. De Friezen beschouwden, zo ging het gerucht, deze ingehuurde landbouwers, in het algemeen niet als zeer snugger. Hiervandaan komt de uitdrukking Spreck dat ien Bilkert oan, met de huidige uitdrukking meitsje dat de kat wiis of maak dat de kat wijs. Tegenwoordig - lees Ī 1875, toen deze beelden over elkaar verzameld zijn - doen ze niet onder de Friezen met de landbouw. De bilker veracht vooral de arrogantie van machtigen. Ze zijn dan ook zeer sterke verdedigers van hun vrijheid 4.

Het eerste dat bij ons in het oog springt is een beeldje. Het beeld laat - volgens het informatiebord - Klaine Gerryt zien. Gerrit Keizer (Oudebildtzijl, 4-3-1874 - Oudebildtzijl, 22-12-1946) was als kind zo'n 80 cm en groeide als volwassene door tot 96 cm. Om zijn lengte te gelde maken, gaat hij optreden als natuurwonder op kermissen en trekt later als artiest, zanger, muzikant en acrobaat de hele wereld over. Moe van het reizen, wordt hij hier, wanneer hij is teruggekomen, sigarenhandelaar om vervolgens (met moeder en broers) naar Loosduinen te verhuizen. Op latere leeftijd komt hij hier weer terug.
Het beeld is in 2018 in opdracht van dorpsbelang Ouwesyl gemaakt door Hans Jouta (Holwerd, 10-12-1966) 5. De onthulling6 vond plaats op zondag 3 juni 2018. De Pyp, zoals de sluis hier wordt genoemd, stroomde vanaf half drie vol met genodigden en belangstellenden. Vanaf drie uur begonnen de feestelijkheden met dans en muziek, onder andere uit het toneelstuk Kaizerin fan Ouwesyl, gevolgd door de onthulling met Jan Rodenhuis en Fokje Miedema-Keizer 7. Van zo'n grote belangstelling was de maker van het beeld, die daarna aan het woord kwam, zeer onder de indruk: "Ik haw in soad Żnthullings meimakke, mar dit slacht alles."
Hierna kon men de vaste tentoonstelling over deze kleine Keizer bekijken in de Aerden Plaats 8. Dat zullen wij vast ook gaan bekijken tijdens ons verblijf.

We richten onze blik eerst even op de Kaaivaart, richting Nieuwebildtzijl en natuurlijk op de Pyp. Deze werd ook in 1505 gebouwd als een sluis waarin schepen geschut konden worden - eerst van hout, evenals de bijbehorende ambtswoning. In 2006 werd de sluis weer gerenoveerd en werkend gemaakt met eikenhouten waterkerende puntdeuren. Deze waren in de beginjaren vijftig van de twintigste eeuw verwijderd 9. Zo'n twintig jaar daarvoor, in 1937, werd nabij deze nog aanwezige sluisdeuren voor het eerst de exoot wolhandkrab waargenomen 10.

We lopen de Dominee Schuilingstraat in. Dit is een vernoeming naar de Doopsgezinde gemeente dominee, die hier - met uitzondering van een driejarig uitstapje in Hindelopen - gestaan heeft 11. Roelof Roelofs Schuiling (Kalkwijk, 28-4-1783 / ~Hoogezand, 1-6-1783 - Het Bildt, 12-7-1871) 12. Rond 14 mei 1812 kwam hij - lichtelijk uitknepen - voor een jaarlijks salaris van É 250 naar Oude Bildtzijl. Dit was te weinig om zijn lasten van kostpenningen, kleding en boeken te kunnen betalen, want hij moest voor de aanvaarding van zijn benoeming ook nog eens afstand doen van de pastorie met tuin. De verhuur leverde namelijk extra inkomsten op voor de gemeente. Om zijn inkomsten te verhogen, hij was sinds 1814 gehuwd met Klaaske Thyssen Rienks, nam hij in 1816 een beroep aan in Hindeloopen. Op 1 november 1818 keert hij echter weer terug naar Oude Bildtzijl, waar hij tot 28 juni 1857 aanbleef 13.
We zien hier ook duidelijk toren op de verbouwde kosterswoning, dat de naam van het pasgeboren prinsesje Juliana - met toestemming en bijdrage (van É100) van H.M. de Koningin - mocht gaan heten: Julianatoren. Architect Winters uit Winterswijk maakte dit ontwerp. De klok die in de toren komt te hangen word gemaakt door de Gebr. van Bergen in Midwolda en krijgt de volgende opschrift: De Juliana-Klok. Geschenk van H. M. de Koningin ter herinnering aan de geboorte van H. K. H. prinses Juliana 30 april 1909. Deze tekst levert de nodige misverstanden en een 'relletje'. De klok is namelijk geen geschenk van de koningin. Ze heeft immers niet de klok geschonken, maar een geldbedrag. Dit misverstand is echter moeilijk de wereld uit te krijgen, blijkt uit een overzichtsbericht uit 1938. Het gaat weer een eigen leven leiden. Dit verhaal komt ten einde wanneer de klok wordt geroofd door de Duiters in 1943. Na de WOII wordt in alle euforie het verhaal nog incorrecter weergegeven, met gevolg dat ook deze versie weer een eigen leven gaat leiden. Hierbij wordt in 1967 nog smeuÔger. Koninging Wilhelmina vindt het voorval zo grappig, dat zij de Doopsgezinde gemeente en nieuwe kerk met bijbehorend inscriptie schenkt.
En in 1947 wordt ter vervanging de gestolen klok, wederom een beroep gedaan op H.M. de Koningin. En nogmaals doet zij een bijdrage. Ditmaal zelfs É250. Ditmaal wordt de volgende tekst op de klok vastgelegd: "Geschenk van H.M. de Koningin ter vervanging van de in 1943 door de Duitsers geroofde Julianaklok 1909-1947". Met de giften van de brandstoffen-comm. 1943-'44 of 1944-45 en de schadecommissie was het bedrag toereikend voor een nieuwe klok. Maar ook nu wordt door de randschrift dezelfde verwarring geschept 14.

Wanneer we de andere kant op kijken, zien we de Ouwe Faart, dat schuin tegenover ons tijdelijk verblijf een aftakking is van de Ouwe Rij / Kaaifaart en hier aan de landzijde van de dijk loopt. Deze loopt zo'n 10 kilometer door, tot het de Holle Rij bereikt. Het zal niet verbazen, wanneer zal blijken dat een deel van daaruit gewonnen aarde, onderdeel is van het dijklichaam.
We treffen een eindje verderop aan de Ouwe Faart het voormalige schoolgebouw uit 1898. Het gemeentebestuur van Het Bildt zal op 14 februari 1898 om 15:00 uur bekend maken wie de openbare aanbesteding van het te bouwen gebouw in Oudebildtzijl heeft gekregen 15.
K. Bijlstra uit Holwerd wordt benoemd tot onderwijzer 16 en Dieuwke Zwalua wordt benoemd tot helpster bij het handwerkonderwijs 17.
We lopen nog een klein stukje verder, de Oudebildtdijk op. We zien hier een aantal opmerkelijke dieren in het weiland staan. Wybren en Tineke van der Weg hebben aan het einde van zomer 2017 besloten een ander pad in slaan en zijn begonnen met het recreatiebedrijf Hoeve Noordveld Recreatie voor campers en trekkers. En tevens hebben ze dus een dierenpark gecreŽerd, waarin onder andere pauwen, nandoes, wallabyís en alpaca's rondlopen 18. We zien dat de alpaca's nog niet zo lang geleden geschoren zijn. Getuige een latere fotosessie, blijkt dit nog geen eenvoudige klus 19.
Ook dezelfde terugweg geeft mooie beelden die we nog niet hadden gezien.
We lezen bij Aerden Plaats wat er zoal te doen is en wanneer.
En zo bereiken we weer 't Laaisterplakky, waar we ons nog even installeren op de bank en bijkomen van deze aankomstdag.

noten:

1.
Wikipedia Oudebildtzijl;

2.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 52, 65, 75;
Ouwe Syl : Verklaring van de straatnamen Oversicht straatnamen Ouwe-Syl / Sytse Keizer: Oudebildtdijk;

3.
Lexicon Frisicum / Joost Hiddes Halbertsma bilker;

4.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 51;

5.
Wikipedia Hans Jouta;
rkd Hans Jouta;

6.
Bildts Filmhuus: Onthulling beeld fan de Klaine Gerryt Kaizer in Ouwe-Syl / Henk de Vries (deel 1, 2, 3, 4);

7.
Ouwe-Syl: Nieuws 3 juni, Klaine Gerrit Keizer na 72 jaar weer terug op Ouwe Syl;
De krant van toen: Leeuwarder Courant, 04-06-2018 ĎKlaine Gerrytí Keizer: de man die eigenlijk geen sokkel nodig had : ĎGyn steun, gyn subsidys, gyn pgbís. Hij rÍde sichí / Wieberen Elverdink;
Leeuwarder Courant, 03-06-2018 Video Oudebildtzijl loopt uit voor onthulling beeld markante dorpsman 'Klaine Keizer' / Wieberen Elverdink;

8.
de Bildtse Post íKlaine Keizer is dír weer: pas goed op Ďmí / Gerard de Jong;

9.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 56;
Ouwe-Syl : Toerisme Trekpleisters De Pyp;
Ouwe-Syl : Geschiedenis De Kolk, Uithof en Valbrug van Oudebildtzijl 1380-1580 : Bedrijvigheid op Ďe Syl - 2 versie 08-06-2019 / Sytse Keizer. - [p. 1];
De krant van toen: Leeuwarder Courant, 04-06-2018 Mijmeren over herstel Pyp in Oude Bildtzijl / Elisabeth Post;

10.
Delpher
Friesch dagblad, 04-10-1937 Oude Bildtzijl 11.
Ouwe Syl : Verklaring van de straatnamen Oversicht straatnamen Ouwe-Syl / Sytse Keizer: Oudebildtdijk;

12.
Genealogie SCHUILING IXr Roelof Roelofs Schuiling;

13.
De Sneuper, nummer 74 (maart 2005) Ouwe Syl (Oude Bildtzijl) / J. Roosma, p. 47;

14.
De Sneuper, nummer 74 (maart 2005) Ouwe Syl (Oude Bildtzijl) / J. Roosma, p. 51 (Julianatoren);
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 18-08-1909 Een Julianaklok;
Leeuwarder courant, 26-08-1909 Nogmaals de torenklok te Oudebildtzijl.;
Leeuwarder courant, 30-08-1909 De "Juliana-klok" te Oudebildtzijl.;
Leeuwarder courant, 25-10-1909 Uit de Provincie.;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 31-01-1938 Oranjevreugde in 1909 : De reactie op de blijde gebeurtenis.;
Friesch dagblad, 31-01-1938 Hoe Oude-Bildtzijl aan een nieuwe klok kwam;
Victorie, 01-05-1945 Een bladzijde voor de Kinderen, Toen onze koningin nog klein was De klok ging er van stuk;
Vervolgversie in: Algemeen Indisch dagblad, 29-04-1947 Prinses Juliana 38 jaar Grepen uit het Leven van Onze Kroonprinses;
Zelfs in jaren '60 neemt Trouw deze variant over:
Trouw, 28-04-1967 Prinses Juliana liet ook op zich wachten;
De Heerenveensche koerier, 25-05-1948 Overdracht nieuwe klok.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-05-1948 De Koningin schonk Oudebildtzijl ten tweeden male een nieuwe klok;

15.
Delpher:
Leeuwarder courant, 25-01-1898 Advertentie;

16.
Delpher:
Leeuwarder courant, 24-05-1898 Kerk- en Schoolnieuws;

17.
Delpher:
Leeuwarder courant, 24-05-1898 - Uit de Provincie Het Bildt;

18.
Franeker Courant, 20-09-2017 Familie Van der Weg gooit roer om en start recreatiebedrijf Hoeve Noordveld / Suwarda Vis;

19.
Ouwe-Syl : Nieuws [2020] 13 april, Alpaca's geknipt en geschoren;

internetraadpleging: 14 - 15, 27-6-2020, 14-2-2021



Kleine Gerrit Keizer (1874-1946) | 2018 | Hans Jouta, Oudebildtzijl


Kaaifaart, Oudebildtzijl


De Pyp | 1505, 2006, Oudebildtzijl


Dominee Schuilingstraat met Julianatoren, Oudebildtzijl


Ouwe Faart, Oudebildtzijl


OLO-school 1898, Oudebildtzijl


alpaca's, Oudebildtzijl






Dag 2: Oudebildtzijl, Nij Altoenae, Sint Jacobiparochie, Minnertsga, Sint Annaparochie, Zwarte Haan

kaart 2

Wakker worden in een vreemde omgeving is altijd een beetje wennen. Voor het uitvoeren van onze eigen ochtendrituelen, komen we tot de ontdekking, dat we nu eens niets vergeten zijn. Er hoeft alleen maar nagedacht te worden, waar we de benodigde spullen gisteren hebben neergezet. Het slapen is prima verlopen. En hoewel we 'buren' hebben, we hebben ze niet gehoord. Het valt dan ook op dat de ruimtes met vakmanschap zijn gemaakt door Plantinga. En dat er over na is gedacht hoe mogelijke hinder te vermijden. Zo is bijvoorbeeld de trap niet bevestigd aan de muur van de buren, maar is het 'vrijstaand' gemaakt. De trillingen van het 'doordreunen' van de trapvoetstappen blijven daarmee beperkt tot de eigen ruimte.
Voor vandaag bedenken we een kerkroute om te gaan bekijken. En om te beginnen lopen we eerst naar de Dominee Schuilingstraat.


      Oudebildtzijl
We beginnen de route bij het informatiepunt in Aerden Plaats. Boven de deur hangt de Witte Klok aan een stellage, waarop dit tevens geschreven staat. Dit wekt enige verwarring, aangezien er ook nog een Hotel | Logement De Witte Klok is. Deze is geadresseerd op Ds Schuilingstraat 6 - het gebouw met de witte Julianatoren, terwijl Aerden Plaats op Ds. Schuilingstraat 4-6 gevestigd zit.
Het pand op nr. 4 blijkt in 1908 gebouwd te zijn. Nummer 6, dit is het pand met de Julianatoren, werd gebouwd in 1910. De schoolklok was namelijk bezweken door het rukken van het enthousiast publiek dat ter gelegenheid van de geboorte van Prinses Juliana op 30 april 1909 de luidklok mocht bedienen. Hierdoor raakte het in ongerede en weigerde ze dienst. Ter vervanging van de schoolklok werd deze toren met klok bij dit gebouw bedacht 1.

Het pand op nummer 6 heeft rijksmonument-status (46547), dat stelt dat de Doopsgezinde Vermaning volgens een stichtingssteen in 1806 is gebouwd. In 1906 is aan de voorzijde de pastorie met toren erbij gebouwd.
Tegenwoordig vormt de benedenverdieping van nummer 4 samen met nummer 6 het cultureel centrum De Aerden Plaats. Hierin vinden we het museum, de Tourist Info, (de voormalige) Julianakerk en het archeologisch steunpunt. Daarnaast vormt het een uitvalbasis voor Kunstkring Uytland en geeft het toegang tot de vlindertuin en heemtuin.
De bovenste verdieping van nummer 4 wordt sinds 1 mei 2018 door Linda Kalkhuis gepacht van de stichting Doarp en Bedriuw Frysl‚n (DBF). Zij houdt hiermee de aloude glorie van het hotel logement "de Witte Klok" in leven. De hedendaagse gasten kunnen beschikken over 4 kamers. Het hotel heeft drie sterren. En ondanks de vernoeming naar de klok, is er in een ledenvergadering van dorpsbelang Ouwe-Syl met een meerderheid besloten dat de klok tussen 23.30 en 7.30 zwijgt. Dat is voor de gasten van het naastgelegen hotel een stuk fijner 2. Het DBF kreeg voor haar inzet om van deze enigszins 'verloren' gebouwen een multifunctioneel centrum te maken, de Anita Andriesenprijs 2013 3.


De entree van Aerden Plaats is duidelijk van een aanpassing van nog niet zolang geleden. Het oogt modern door de gebruikte materialen, maar past prima in het geheel.

Doorreed, logement A.D. ...
Dominee Schuilingstraat, Oudebildtzijl
Poststempeldatum: 10-09-1910
[Tresoar, (CC BY-SA)]
Wanneer we echter proberen te achterhalen, wanneer deze ingang is gemaakt, blijkt echter dat het er altijd al ingezeten heeft. Het is gemaakt als doorreed 4 of doorrit / doorrid bij het "Hotel Logement De Witte Klok".
We noteren in 1820 het bestaan van een herberg van Pieter Schaaf en zijn vrouw 5. Zij trachten dit pand met herberg met vier vertrekken, ruime paardenstalling, erf en bleek in 1822 te verkopen 6. In 1824, 1832, 1834 en 1836 noteren we Abraham Jans Borger als herbergier 7. Hij komt echter op 52-jarige leeftijd te overlijden (Sint Annaparochie, 8-1-1783 - Oude Bildtzijl, 15-06-1837) 8. Zijn vrouw, Trijntje Scheltes Cats (Vrouwenparochie, 22-6-1787 - 31-05-1879), laat daarna als weduwe Borger de herberg verder draaien 9. Vanaf 1854 wordt er een Verhardraven georganiseerd. Ook op 6 augustus 1860 staat er een harddrijverij in de planning, evenals op 4 augustus 1862 en 8 augustus 1864. Hierbij valt op dat de te winnen prijzen telkens fors worden verhoogd 10.
Naast de gebruikelijk bijeenkomsten als vergaderingen en (openbare) verkopen van veldvruchten, gronden en panden, wordt op woensdag 18 december 1861 een strandvondstlading cachou of Catagamba (looistofhoudend boomsap) - van vermoedelijk het verongelukte Groninger Tjalk Maria Magdalena, van schipper J.W. Klein - om gereed geld in haar herberg verkocht 11.
In advertenties van Wed. Borger komen we tussen jaren 1855 en 1863 de aanduiding de Klok tegen. Ook de onderwijzer B.L. van Albada noemt de Klok in zijn herinneringen 12.

Aan het eind van 1869 zal de herberg De Klok van Wed. Abraham Borger tweemaal geveild worden. Op zaterdag 20 november provisioneel en 4 december finaal 13.

Over L. van der Woud lezen voor het eerst in een advertentie in de krant als "ter lezing"-locatie en vervolgens komen we hem op 27-12-1872 tegen als Logementhouder. Lambertus Franciscus van der Woud had echter na de veiling de herberg toegewezen gekregen voor de koopsom van É3613. Hij (Leeuwarden, 14-1-1835 - Vrouwenparochie, 11-6-1903) is gehuwd met Ytske Sierkes Hofman (Holwerd, 13-5-1839 - Leeuwarden, 2-6-1909) 14.

Ook v.d. Woud organiseert een harddraverij 15. En in 1873 wordt het zelfs in de Klok genoemd 16.

Het logement en de herberg (aan de overkant van De Pyp) organiseerden ook samen activiteiten, zoals Kaatspartijen 17.

Fries Kampioenschap Ringsteken 2015 / Uultsje Talsma, 20 sep. 2017. - YouTube: weergave 271

L. v.d. Woud treedt vanaf maart 1882 [!] ook op als verkoopagent voor de stoomschiplijn Amsterdam-New York 18.
Op 8 oktober 1884 wordt Cupido een handje geholpen door een ringrijderij voor ongehuwde Heeren en Dames te organiseren met paard en Chais of Tilbury. Deze ringsteken-traditie stamt uit achttiende eeuw, toen - zoals we hier ook zien - kasteleins deze wedstrijden met toestemming van de gemeente organiseerden. Sommige winnaarkoppels - die in deze periode in Friesland meedoen - vinden we later terug als een gehuwd stel 19. 's Winters zijn er Hardrijderijen op de schaats 20. Muzikaal en met show wordt bijvoorbeeld een georganiseerde kaatspartij opgeluisterd door het plaatselijke Fanfarecorps Crescendo 21.

De Koopman van Antwerpen : tooneelspel in zesbedrijven : Naar aanleiding van het Fransch, vrij bewerkt.
Amsterdam : G. Theod. Bom., 1873

't Kjellefel en 't Lotterijbriefke : Kluchtspil yn twa bidrieuwen / R. Kiemstra
Gorredijk : R. Kiemstra, 1882
Daarnaast worden er toneelavonden georganiseerd door "Tot nut en genoegen", waar zowel leden als niet-leden in de lange winteravonden verpoosd worden door bijvoorbeeld "De Koopman van Antwerpen", tooneelspel in zes bedrijven op te voeren. Gevolgd door 't Kjellefel en 't Lotterijbriefke, Kluchtspil yn twa bidrieuwen 22.
En dan opeens, wordt plotsklaps het Logement en Herberg De Klok op donderdag 31 augustus 1899 - correctie, maandag 4 september om 16.00 uur geveild. Het finaal ten verkoop veilen, zal 2 weken later gebeuren op maandag 18 september, weer om 16.00 uur. Het bod op de 4e is É3500. Met aanvaarding op 12 november 1899. In deze advertenties lezen we voor het eerst over de aanwezigheid van een "groote Doorreed", hetgeen waar we dit verhaal mee begonnen 23.
Zou Lambertus gedacht hebben op zijn 64e, het is genoeg geweest? Of was er iets anders aan de hand? Die twaalfde november wordt het Logement overgedragen aan Johs. de Vries 24. Deze houdt het na vier jaar alweer voor gezien en geeft op 18 april 1904 te kennen het uit de hand willen verkopen 25. Mogelijk ziet hij meer brood in een zaak in Stiens 26.
We komen op 27 juni 1905 A. Dijkstra van Logement "de Klok" tegen 27.
Ook ten tijde van Dijkstra worden voor de winteravonden door "Tot nut en genoegen" georganiseerd. Op 25 december 1905 worden de stukken "Zonder Naam", een tooneelstuk in 5 bedrijven van Rosier Faassen opgevoerd. Gevolgd door het blijspel in 1 bedrijf "Mevrouw is niet thuis", van L.B. Hijdelaar. Het spel van violist P. Bender en pianist Smeding verdient ook aanbeveling 28.
Aan het einde van het jaar 1906 zoekt Dijkstra voor zijn Logement de Klok een dienstbode - 20 jaar of ouder - die met 'de wasch' bekend is. Het loon voor deze functie is É100 29.
Er werd op de avond van 15 april 1907 in de zaal van kastelein A. Dijkstra een bijeenkomst gehouden om de voorstellen van een voorlopig comitť te behandelen voor het reglementeren en oprichten van een begrafenisvereeniging. Voor deze bespreking waren zo'n 150 personen bijeengekomen 30. Hiermee krijgen we een indruk van de minimale grote van de zaal.
Op 15 april 1911 wordt wederom het Logement en Cafe De Klok met doorreed, stalling, bovenzaal et cetera - in eigen gebruik (en dat is opmerkelijk) bij A.J. Faber - verkocht. Ditmaal is de gezondheid de reden van verkoop. Het bod komt op É4328 en zal op zaterdag 29 april finaal publiek verkocht worden. Sj. Lep wordt de nieuwe eigenaar voor É4679.
Sjouke Hendriks Lep (Vrouwenparochie, 29-5-1872 - Oudebildtzijl, 9-5-1952) gaat binnen twee maanden op zoek naar een nette dienstbode. Deze voormalige smid is op 11 mei 1899 gehuwd met Ymkje Thomas Kingma (Vrouwenparochie, 28-2-1867 - Huizum, 21-11-1937) en ze hebben een dochter Johanna (Sint Jacobiparochie, 10-08-1901) 31.
Het wordt voortaan ook koffiehuis genoemd. Ook met Lep aan het roer vinden de gebruikelijke zaken gewoon doorgaan. Zo ook de gebruikelijke 'Buitengewone vergadering van het reciteercollege "Tot nut en genoegen" te Oudebildtzijl' met een opvoering van "Keapman Rouke" - toanielstik yn fiif ķtkomsten en het kluchtspil yn ien bidriuw 'Oanbarnd Iten' 32.
Op een gegeven moment merkte Sjouke op, dat er herhaaldelijk op maandag geld uit zijn lade verdween. Na overleg met de rijksveldwachter Buwalda - hij zou later nog eens de oudste bewoner van het Bildt worden - werd hierop actie door laatstgenoemde ondernomen. De munten in de lade werd gemerkt en Buwalda stelde zich verdekt op in de gelagkamer. Na geduldig wachten kon hij aantoonbaar de venter Hendrikus van O. uit Leeuwarden betrappen. Hoewel de beklaagde eerst ontkende, kwam er na fouillering een gemerkt É1 muntstuk tevoorschijn. De officier eiste É30 boete of 12 dagen hechtenis 33.
Zelf nam Sjouke ook deel aan de georganiseerde activiteiten. En ook won hij weleens een prijs. Zoals bij een reciteerwedstrijd, gehouden op 26 maart 1914, ter gelegenheid van het gouden jubilť van de ijsvereeniging te Arum. Hij won de premie prijs in de categorie Luim ŗ É10 met "De Suikertante" 34. Met "De suikertante" wordt vermoedelijk het verhaal van J.H. Speenhoff (1869-1945) bedoeld 35.
Als donderslag bij heldere hemel vernemen we op 21 januari 1915 dat De Klok wordt opgesplitst in een west- en oosthelft, waarin geen logement, cafť of melksalon in gevestigd mag worden. Het dient een koopmanshuis met pakhuis of iets dergelijks te worden. De aanvaarding is 12 mei 1915 36. Bij de veiling komen de boden te staan op É989 en É813 37.

Sjouke Lep verkoop het uiteindelijk voor É939 aan Cornelis Pieters Zijlstra uit Oudebildtzijl en voor É813 aan Ype Sipma uit Oudebildtzijl. Achttien jaar later lezen we dat de bewoner van de voormalige herberg "De Klok" de heer C.P. Zijlstra het pand heeft doorverkocht aan de Jac. G. Boersma. 38.

Hierna wordt het voor lange tijd stil rond deze naam.
Hoogste tijd om door deze voormalige doorreed het huidige multifunctionele gebouw te betreden.
In 2009 greep de gemeente Het Bildt in bij het Bildts Kultuurtoerisys Informasysintrum (BKI). Het ging niet goed met de exploitatie en bestuur van het centrum, dat voorlichting gaf over het Bildts eigene aan toeristen en de vier logementen in de panden "De Witte Klok" en "de Julianakerk" verhuurde. De gebouwen zijn verkocht aan de stichting Doarp en Bedriuw Frysl‚n DBF. De diverse losse onderdelen en ruimtes worden nu gehuurd van deze stichting. De verantwoordelijkheden zijn daarmee verkleind en overzichtelijker gemaakt 39. Binnenhuisarchitect Brenda van der Laan heeft voor een geheel vernieuwde inrichting gezorgd. Restauratieschilder Simon van der Meulen heeft zijn werk verricht in de voormalige kerk. En zoals we zullen zien, zien beide gebouwen er nog tiptop uit. Aerden Plaats is er klaar voor 40.

Wij gaan eerst even een bezoekje brengen aan de heemtuin om een wandelingetje te maken door de vlindertuin.
De opbouw van zo'n tuin met gebruik van 'bouwwerken' - of mogen we ze follies noemen? - om soorten te scheiden, om beelden te kunnen accentueren, om kunnen spelen in een 'amfitheater' of thee te kunnen drinken vergt een duidelijk plan. Kirsten Zwijnenburg, de coŲrdinator van het centrum, ging met kunstenares Janny Vellinga aan de slag. En maakten zo'n plan. Biologisch tuinarchitect en arnicakweker Henk Pleiter ging er met vrijwilligers mee aan de slag. Muren metselen van puinresten van afgebroken boerderijen. Bij de bouw werd rekening gehouden met de 160 zeldzame inheemse plantensoorten die deels in uitgespaarde gaten hun plekje dienen te krijgen. En vervolgens werd er voor gezorgd dat de tuin het hele seizoen b(l)oeiend blijft. Heeres Huys maakt het theehuis. AV tuinplanten vult de tuin met inheemse winterplanten. De beplanting is zoveel als mogelijk natuurlijk logisch bij elkaar geplant of juist gescheiden voor natuurlijke bufferzones. Aan de vele vrijwilligers de schone taak en kennis om 'het onkruid' te verwijderen 41. In een langzame rondgang door de tuin ontmoeten we alleen enkele exemplaren van de kleine vos. Voor ons gemak zijn er ook enkele neergestreken op het Vlinders informatiebord.
Aan de achterzijde van de kerk vinden we ook nog enkele informatieborden over het ontstaan van de geloofstroming, het gebouw en de langst dienende voorganger, Roelof Schuiling.


Binnen staan we al snel oog en oog met het fietsje van de Kleine Keizer, Gerrit Keizer (1874-1946). Eigenlijk waren er twee fietsjes. Een speciaal op maat gemaakte Crescent en een Gazelle uit 1920. Deze Gazelle heeft net zo'n wereldtour gemaakt als de Kleine Keizer, maar dan wel solo in Canada. Het was namelijk in zeventiger jaren meegenomen door een bezoekende Canadees, die bij de bevrijding van Ouwesyl betrokken was. Zo'n vier decennia later werd het mee teruggenomen uit Canada door de reŁnist Rutger Visser (trucker), die naar zijn reŁnie van de christelijke basisschool van Oudebildtzijl kwam 42.

De kleine Keizer / Jan van der Mast
Amsterdam : Nieuw Amsterdam, 2012. - ISBN 978-90-468-1216-7

Zoals we sinds gisteren bij het beeld van hem gewaar zijn geworden, leefde Gerrit Keizer van 4 maart 1874 tot 22 december 1946 . Het begin en einde vonden plaats in Oudebildtzijl. Tijdens zijn leven heeft hij veel gereisd. In het buitenland, maar ook in Nederland. Een andere woonplaats waar hij langdurig verbleef was Loosduinen (gemeente Den Haag).

Zo was hij een maand voor zijn zeventiende verjaardag in Parijs.
In Cirque Fernando had Gerrit Keizer zaterdag 7 februari 1891, zijn eerste tentoonstelling in Frankrijk, lezen we in de pers. Hier werd hij aangekondigd als prins Mignon, het grootste wonder van de eeuw, de koning van de acrobaten, de kleinste man ter wereld. "Il est merveilleux sur le trapŤze" en "il accomplit des prodiges d'ťquilibre comme le premier gymnaste venu." In het Cirque Fernando liet hij onder andere acrobatische oefeningen zien en deed hij pantomime.
Men is algemeen verrast, omdat deze kleine jongen niet zo is, zoals veelal het geval is bij soortgelijke verschijningen, die gekleed worden als atleet. Nee, zijn uitzonderlijke lichaamsbouw stelt hem juist in staat om verrassende oefeningen te doen, die de beste clowns en behendige acrobaten laat blozen: "Cette conformation exceptionnelle lui permet d'accomplir de surprenants exercices d'ťquilibre et de dislocation ŗ faire rougir le meilleur des clowns et le plus agile des acrobates", aldus Charles Martel.
"Agť de dix-sept ans, et ne pesant que dix kilogrammes, le prince Mignon n'est pas le nain habituel quůn exhibe, admirablement b‚ti et proportionnť." 43
En om de kwaliteit en het niveau van prins Mignon kracht bij te zetten, wordt een bonus van tienduizend frank uitgeloofd aan elke zeventienjarige die de oefeningen van Gerrit kan evenaren. Dat is een fors bedrag van omgerekend É 5.000, in waarde nu (anno 2011) Ä59.322,70. Kortom een overtuigend bedrag, dat de kunsten van Gerrit niet zomaar geŽvenaard kon worden. En natuurlijk een extra uitnodiging om vooral naar zijn kunsten te komen kijken.
Zijn debuut in dit circustheater was indrukwekkend. Helaas kon hij in zijn derde week even niet optreden, vanwege een zware griep.
En om de mensen te laten komen, ook degenen die al zijn geweest, had hij een maand later alweer nieuwe oefeningen op zijn repertoire staan 44. Een paar maanden later traden ze gedrieŽn op - le prince Pompťo, le prince Mignon en le prince Colibri en maakten ze een indrukwekkende entree met hun kleine wagen waarmee ze het podium opreden 45.

Charles Martel van La Justice schuift zijn enthousiasme over dit 'Klein duimpje' Tom-Pouce niet onder stoelen of banken en haalt daarbij de befaamde Robert Houdin - de Franse goochelaar - van stal. En wanneer heel Parijs in dit schitterend theater is geweest om te paraderen en het tot een succes hebben gemaakt, hebben we het alleen maar over deze Barnum-dwerg. Phineas Taylor Barnum heeft in Amerika het Cirque Barnum & Bailey opgericht, waar hij een rariteitenshow uitbaatte met onder andere generaal Tom Pouce, Charles Sherwood Stratton. Samen met die andere kleine man, Jan Hannema (Franeker, 23 april 1839 - Bergum, 26 december 1878), die admiraal Tom Pouce genoemd werd, zijn dit Gerrits voorgangers 46.

Ook in de Nederlandse kranten sijpelt het nieuws langzaam door en maakt Gerrits optreden in Parijs bekend. Zodoende weten we dat hij daar niet alleen is. Zijn moeder was eerst bij hem en is onlangs afgelost door zijn zus Taetske 47.
Na Parijs volgen Londen en Berlijn 48. Maar ook Rotterdam wordt aangedaan, waar hij door Tivoli wordt aangekondigd als Le plus petit homme du Monde. Chanteur et Equilibriste 49. Het jaar erop, in 1892 gaat hij als "eene eigenaardige verschijning" weer op tour in Europa tussen Budapest en Leipzig 50. Waarna in 1893 het laatste restje van Europa volgt, zodat hij alle hoofdsteden en/of grote steden heeft bezocht. Grootste discussie hierbij is echter zijn lengte. Hij laat zich, wanneer hij in de winterperiode in Oudebildtzijl terug is, inschrijven in het lotingsregister bij de secretarie in Sint Anna Parochie. Hij was uit Oudebildtzijl op de schaats ernaartoe gegaan. Mogelijk was de route over de Ouwe Faart naar Nij Altoenae en over de Noordervaart naar Sint Annaparochie. De afstand van dat ritje was en is zo'n 6Ĺ km. Met een zeer traag tempo (voor de schaats) van 15 km/u, duurt dat ritje een klein half uurtje. Gezien zijn atletische conditie zal dit een stuk sneller zijn gegaan.
Over zijn lengte is discussie, aangezien er twee lengtes worden genoemd, 66cM - 80cM. Ook in de roman wordt de lengte van Londen opgevoerd: 2 voet, 1 inch. Dit is omgerekend 63,5cM. Dit is mede de lengte van Jan Hannema. En uiteraard in advertenties en op posters een wervend argument.
Mogelijk speelt het ontbreken van standaardisatie in deze periode nog een rol 51. Dat jaar zal hij ook op gaan treden tijdens de wereldtentoonstelling van 1 mei 1893 - 3 oktober 1893 in Chicago, the World's Columbian Exposition of The Chicago World's Fair, vanwege de herdenking van de aankomst, 400 jaar geleden, van Columbus op dit continent 52.

Voor deze reis in 1893 naar de VS, deed hij eerst nog Den Haag aan, waar hij in het Casino optrad. Samen met z'n moeder Joukje werd hij op 15 april 1893 uitgeschreven 53.
Over de capaciteiten van 'prince Mignon' doet Nell Nelson in The evening world uitgebreid verslag. Vanwege de lange afwezigheid, zijn moeder ging ook mee naar Chicago, hebben ze het huis verhuurd. Hierdoor waren ze 'uitgeschreven'. Wegens de loting voor de nationale militie gaf dit echter scheve gezichten, echter door deze uitschrijving, voldeed het aan de wet en nam hij niet deel aan de loting, in tegenstelling tot de jongens die ook vertrokken waren, wiens ouders nog wel in Nederland woonden 54.
Na terugkomst in december van 1893 was het wel behelpen, want hun huis was immers verhuurd 55. Verzet van Gerrit door dreiging met een vuurwapen, toen hun ontruimde onderkomen op grond van art. 180 van de gemeentewet werd afgebroken, leverde hem 'slechts' een proces-verbaal op 56.

In mei 1895 bericht de pers dat Gerrit Keizer heilsoldaat is geworden in Almelo. De voormalige Admiraal Tom Pouce 'treedt', in het uniform van het Heilsleger, voortaan op als promotor en leidt daarbij soms de oefeningen. Hierbij licht uit zijn eigen ervaringen het een en ander toe 57. In maart 1896 treedt hij in de provincie Groningen op met zijn levensverhaal, hoe hij in een 'kermistent' optrad, maar zich nu alleen nog op het christelijk vlak wil uiten. Met zang blijft hij zijn toehoorders boeien 58. Ook laat hij zich zien en horen op grote anti-drankdemonstraties, waar zijn verschijning 23 jaar, 82 cM en 13 kg in de advertenties toch weer een verkoopargument wordt. Er wordt voor zo'n bijeenkomst, waar ook andere sprekers zijn, entreegeld gevraagd. Gerrit doet dan veelal zijn reizen uit de doeken en zingt opwekkingsliederen van Ira David Sankey en andere Engelse liederen, waarbij hij tevens op de dwarsfluit speelt 59. Dit soort optredens blijft hij geven zoals in de zaal van K. Kuipers in Woltersum 60 en in Cafť "Onder de Linden" in Steenwijk 61.
Zondag 22 augustus 1897 ging het tijdens een openluchtbijeenkomst op een weiland aan de Stationsweg in Sneek flink mis. De voor de optredens gebouwde tribune stortte 's middags om kwart over vier in. Enkele voor de regen schuilende jongeren kwamen hierdoor in problemen. Zes werden met min of meer ernstige verwondingen, als gebroken benen, bloedende hoofdwonden en kneuzingen aan de rug, behandeld. Een werd bewusteloos op een plank naar zijn huis vervoerd. De kleine Keizer werd nog juist op tijd door zijn buurman tussen de mensenmassa weggegrepen, anders was het waarschijnlijk slecht met hem afgelopen 62. Dat is dan weer een voordeel als je maar 13 kilo weegt.
In het voorjaar van 1899 krijgt hij de aandacht vanuit de wielerwereld, aangezien hij op een Crescent No. 8 rijdt. Deze is door de Leeuwardense vertegenwoordiger Titus Postma van de firma Joh. Koopmans en Co. uit Amsterdam, speciaal voor hem geschikt gemaakt 63. Deze "Crescent Cycles" komen uit de Western Wheelworks in Chicago. De typeaanduiding betreft een fiets voor Little Girls 64.
Het jaar erop, in 1900 komt hij in het nieuws als 'de kleinste prediker' 65, waarbij hij weer door het land reist om toespraken te houden over zijn belevenissen en christelijke liederen zingt. Hiervoor verschijnen ook weer de nodige advertenties 66 en kleine besprekingen nadat hij is langs geweest 67. Ook laat hij zich inhuren om tijdens de vele reciteerwedstrijden die in het land worden georganiseerd, te zorgen voor de invulling van de pauze-momenten tussen de verschillende voordrachten 68.
Langzaamaan verandert de toon van "De kleinste prediker" 69 naar "anti kermis bijeenkomsten" 70. In 1905 zien we hem nog steeds op deze bijeenkomsten voordrachten geven en solo of duetten zingen, dan wel muziek maken 71.

In de zomer van 1907 vertrekt hij met de stoomboot "Postdam" naar New York, waar hij in de eerste week van augustus in Hoboken arriveert. Op z'n 33e laat hij zich nogmaals in verschillende musea tentoonstellen als curiositeit 72.
Terug in Nederland pakt hij zijn oude draad weer op en reist door Nederland met zijn verhalen en muziek. In de herfst van 1911 wordt de toon in de pers serieus anders wanneer ze hem van heiligschennis betichten 73. Het blijft daarna ook rustig om zijn persoon. Hij vertrekt naar Loosduinen en komt weer in het nieuws als zijn 50e verjaardag uitbundig gevierd wordt. Gegroeid als hij inmiddels is, hij meet onderhand zo'n 95 cm, krijgt hij een nieuwe fiets 74.
Op zijn 62e gaat hij naar het gouden jubileum (1886-1936) van zijn Christelijke school in Oudebildtzijl 75. Op zijn 70e verjaardag, dat hij op zaterdag vierde, heeft het hem niet aan aandacht ontbroken 76.
Een jaar na zijn dood wordt zijn terugkeer naar Oudebildtzijl gememoreerd 77. In 1982 kijkt men terug met 'Photo's uit oerpake's tijd' en zien we Gerrit met zijn Crescent-fiets 78.

Het levensverhaal van Gerrit Keizer werd door Jan van der Mast in romanvorm gegoten. Zaterdag 12 mei 2012 om 16.00 uur werd het boek ďDe Kleine KeizerĒ in cafť het Graauwe Paard gepresenteerd 79.


Catalogus 1978-9078 : reis mee door de millennia... / Janny Vellinga-Hooghiemstra
Oudebildtzijl : JF Books, 2018. - ISBN 978-90-829580-0-3
Een heel ander verhaal is wat we vervolgens in het museum onder ogen krijgen.
Niet in dit bezoekerscentrum Aerden Plaats. We bevinden ons plotsklaps in het Bildts Familie Museum in het jaar 9078. Gelukkig zullen we eerder bij toeval de Catalogus 1978 - 9078 Reis mee door de millennia... in handen krijgen, zodat we het een en ander nog even kunnen nalezen.
En dat blijkt ook wel nodig te zijn. Het begon namelijk al enige tijd geleden. Er valt dan een Pypskoft poster door de brievenbus, waarin een oproep wordt gedaan. Verzamel alle 'schone' afvalplastic en ga daarvan iets maken. De familie gaat "subtiel wat filosoferen over de geschiedenis van de toekomst" 80.

Poster Pypskoft
En dat zal leiden tot vele archeologische bodemvondsten door de eeuwen en millennia heen, die we in dit Bildts Familie Museum kunnen aanschouwen. We komen hier onder andere een schitterend landschap tegen, Sunset. Zoals bekend startte vanaf 6200 de "Plastic Periode", waarbij de meeste kunstenaars nog alleen werken met tijdens de opgravingen gevonden en her te gebruiken afvalplastic. Dit 91e-eeuwse werk is daarvan een prachtvoorbeeld. Het is gemaakt door Janny Vellinga-Hooghiemstra.

Zonsondergang / Sunset | 2018 | Janny Vellinga-Hooghiemstra, Oudebildtzijl

Mogelijk een zeer verre nazaat van iemand met toevallig exact deze naam die hier millennia geleden leefde.

Later zullen we nog andere bijzondere verhalen archeologische opgravingen tegenkomen. Eerst keren we weer terug naar het bezoekerscentrum Aerden Plaats in de 21e eeuw.
Aangezien een volgeling van Menno Simons, Leenaerts of Leendert Bouwens (1515-1582) een belangrijke rol heeft gespeeld op het Bildt, is het niet zo gek dat we hier een afbeelding van Menno Simons vinden. We zijn laatstgenoemde al eerder tegengekomen - - - , zodat we het slechts laten bij het tonen van deze beeltenis.

We komen bij een doorgang een "voormalige klepel van de Julianaklok" tegen. Welke vorige klepel dit zou moeten zijn, blijft een beetje vaag. Immers de vorige klok is in 1943 geroofd. Zouden ze de klepel daarbij achtergelaten hebben?

Een ander object dat om aandacht vraagt, is een werkje van David van Kampen, dat de Het Bildt draagt. Aan het einde van deze dag zullen zien wat hier is uitgebeeld, de monding van de Kouwe Faart. David van Kampen (Leeuwarden, 1-9-1939) heeft zijn atelier namelijk dicht bij dit beeld staan 81. Mogelijk heeft hij dit gemaakt in 2019, het vertoont veel overeenkomsten met 'recent werk 2019'.

De zaken die we zien in het deel van het Archeologisch Steunpunt hebben een bijzonder verhaal. Ze zijn tweemaal opgegraven.
Wat wil namelijk het geval, in de nacht van donderdag de 12e en vrijdag de 13e mei, net voor het pinksterweekend, zijn de vitrines na een inbraak leeggehaald. Ook andere zaken als particulier bezit en apparatuur voor informatieoverdracht werden gestolen 82. Nadat in maart 2017 nogmaals een poging tot inbraak werd gedaan vraagt de coŲrdinator Kirsten Zwijnenburg zich hardop af waarom ze dit toch doen. "Er valt niets te halen! Behalve dan mijn vrijwilligersplezier..." 83.
Verbaasd is ze dan ook wanneer voor Pasen 2017 een vrouw en inwoner van Oudebildtzijl een baardmankruik komt aanbieden, in de veronderstelling dat het wel een mooie aanvulling zou zijn voor de vitrines. Zwijnenburg herkende het als onderdeel van de collectie. En toen ging het balletje rollen. Het zoontje van de vrouw had de baardmankruik in een sloot gevonden.
Gekleed met lieslaarzen gingen de medewerkers van het Archeologisch Steunpunt naar de vindplaats en vonden zo de helft van het gestolen waar weer terug. De apparatuur was onbruikbaar geworden, maar de voormalige bodemvondsten als muntjes en aardewerk konden na een schoonmaakbeurt weer de vitrines in 84.

Een serieuze vondst is de haardsteen uit 1561 met beeldenaar van Karel V en Filips II dat in 2012 naar boven kwam. Het kwam uit de in dat jaar herbouwde huis. De voorganger, de ambtwoning - het exchyshuis van een accijnsmeester stond hier sinds 1527 en had tot doel invoerrechten op bier, wijn en laken te heffen en exportrechten op de hier geproduceerde boter. Met de bouw van de sluis was dit tevens een toegangspoort tot het achterland geworden. De drie morgen grond (zo'n 2,7 ha) omvatte het Leysterstreek en Keuningsstreek. De Keuningsstreek is het gebiedje tussen de dijk, de Rijd en de dijkvaart. De nieuwbouw uit 1561 - of met gebruik van deze steen uit 1561, zoals aan weerszijden van de hoofden te lezen is - werd Koningshuis of Keuningshuus genoemd en heeft er tot 1934 gestaan, al worden er ook andere afbraakjaartallen genoemd, variŽrend van 1929-1933.

haardsteen Kamstra-state te Firdgum | Ī1938 | Ids Wiersma
uit: Van den mond der oude Middelzee : Nieuwe serie schetsen uit het oude leven op het land / K.J. van den Akker. - Leeuwarden : Friesche Maatschappij van Landbouw Leeuwarden, 1940. - p. 159
Een soortgelijke steen is ook aangetroffen in de Kamstra-state te Firdgum, een grote boerderij met gemengd bedrijf. Het wordt ook wel geschreven als Camstra State. In het museum Yeb Hettinga is een soortgelijke de steen te bewonderen.
Conservator van het Friesch Museum te Leeuwarden, Nanne Ottema (Leeuwarden, 4-5-1874 - Leeuwarden, 20-6-1955 86) meldt over deze steen dat er nu (1938) zo'n 40-50 in het Friesch Museum bekend zijn. Maar ook elders zijn er nog honderden bekend. Waarschijnlijk stonden er meerdere fabrieken in zowel Noord- als Zuid-Nederland, die ze gemaakt hebben. Of de stenen ook in het midden van de zestiende eeuw zijn aangebracht, durft hij niet te zeggen, de vorm van de cijfers werden ook in latere jaren gebruikt. Maar het lijkt hem zeer aannemelijk dat ze voor 1600 zijn gebruikt.
Ids Wiersma (Brantgum, 21-6-1878 - Dokkum, 24-8-1965 87), vriend van de auteur, was 'zoo kranig geweest een paar steenen van dien mantel uit te teekenen, zoo goed en zoo kwaad als dat ging".
De sluis was tevens de plek geworden waar de veer naar Ameland vertrok. Deze lag voor de bouw van de sluis een stuk landinwaarts aan de Leije, waar al sinds 1477 boten vertrokken 85.

In het verdwenen Koningshuis, Keuningshuis, Koaningshuus of Keuningshuus, waarvan nog enkele foto's bekend zijn, zou ook nog een steen met opschrift gezeten hebben 88.

Wij kijken nog even verder wat er nog meer zoal te zien is. We treffen twee soorten schoeisels aan - zonder beschrijving. Het eerste setje lijkt meer voor een paard, met als doel om iets minder snel in drassige gronden weg te zakken. De andere is wel voor de mens ontwikkeld, maar hoopt er meer droge voeten bij te houden. Hij lijkt wel gemaakt te zijn van een houten klomp met daaromheen een stuk binnenband.

Ten slotte lopen we langs het winkeltje met onder andere losse informatie en boeken. We selecteren ons pakketje dat we nodig denken te hebben en gaan de tocht beginnen.

We volgen eerst maar eens deze afsluitdijk, de Oudebildtdijk, dat ook de langste straat van Nederland 89 wordt genoemd. Met daarnaast de Ouwe Faart waarover mogelijk geschaatst werd naar de andere dorpen.
We komen al vlot onze eerste winkelhaakboerderij tegen. Deze heeft - zoals we kunnen zien - niet de gebruikelijk kop-hals-romp achterelkaar, maar heeft een winkelhaak, zodat kop-hals in een hoek van 90 graden op de schuur staan.
In het algemeen wordt dit in de provincie Friesland als typisch Bildts beschouwd. Van de Bildtboer Dirck Jansz horen we voor het eerst met zekerheid van het bestaan van zo'n winkelhaakboerderij. Hij beschrijft het in 1604 namelijk in zijn dagboek 90. De discussie of het een Bildtse uitvinding is, wordt beslecht met een kaart uit 1591 van de omgeving van Hillegom. In het hierbij gelegen buurschap De Zilk staan vijf als winkelhaakboerderij te herkennen type boerderijen. En laat dat nou net de omgeving zijn waar een van de pachter van de Bildtse percelen vandaan kwam. Deze Klaas Willems pachtte het in 1527. Daarvoor was het van 1505 tot 1526 van de investeerder Gerrit van der Laan, die een nichtje Dieuwke had, die in 1591 een van boerderijen - de zogenaamde krukhuizen - in De Zilk in eigendom had. Hierdoor kan op z'n minst worden ontkracht dŗt het een Bildtse uitvinding is, al sluit het dat niet uit. Wel geeft het de optie aan dat het ook mogelijk van elders zou kunnen komen. Het wijst in ieder geval op een link tussen de twee gebieden. En dan is het niet vreemd dat onderling tussen deze twee streken gebruiken en nieuwigheden uitgewisseld blijven worden 91. Naast het voorkomen van krukhuizen op de Zuid-hollandse weidegronden, trof men ze ook al aan in het noordelijk deel van Brabant en Limburg. Het werd ook wel T-huis genoemd 92. En in dit rivierengebied mixten vanuit allerlei contreien komende mensen door de eeuwen heen.

Verderop komen we langs de dijk nog een tiental monumentale boerderijen tegen. Tot Nij Altoenae volgen er drie. Een boerderij van het kop-hals-romptype (9528), een boerderij met dwarsgebouw onderkelderd voorhuis onder schilddak (9503) en een van karakteristieke noordwest Friese type (9504).

noten:

1.
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0063100000007400;
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0063100000006922;
De Sneuper, nummer 74 (maart 2005) Ouwe Syl (Oude Bildtzijl) / J. Roosma, p. 51 (Julianatoren);
Delpher:
Leeuwarder Courant, 20-07-1909 Uit de Provincie;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 21-07-1909 Een Juliana-toren met Juliana-klok.;

2.
Friesland Holland Tourist information, 18 april 2019: Linda Kalkhuis keerde onderwijs en zorg de rug toe en werd hotelier : Nieuw elan in oude herberg in Waddenland: De Witte Klok in Oudebildtzijl / Albert Hendriks;
De krant van toen:
Friesch Dagblad, 24-04-2019 Torenklok zwijgen opgelegd voor een goede nachtrust / Hinne Bokma;
Leeuwarder Courant, 22-03-2019 Klok Oudebildtzijl zwijgt voor nachtrust van toeristen / Maria del Grosso;
Leeuwarder Courant, 11-09-2008 Klaarwakker in de Witte Klok / Josť Hulsing;

3.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 03-12-2013 Andriesenprijs naar Dbf;

4.
Tresoar:
Fries Fotoarchief (10-09-1910 poststempel) E173;

5.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 27-09-1820 Advertentie;

6.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 01-02-1822 Advertentie;

7.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 20-08-1824 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 19-09-1834 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 04-03-1836 Advertentie;
HisGis:
kadaster 1832 Advertentie;

8.
Alle Friezen:
Abraham Jans Borger (geboren) - (huwelijk) - (overlijden), zoon van Jan Jacobs Borger en Tjitske Abrahams. Gehuwd met Trijtje Scheltes Cats; Memories;

9.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 15-08-1837 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 26-07-1839 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 06-03-1840 Advertentie;
Alle Friezen:
Trijntje Scheltes Kats (geboren) - (huwelijk) - (overlijden), dochter van Scholte Simons Kats en Rinske Syskes;

10.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 28-07-1854 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 03-08-1860 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 25-07-1862 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 29-07-1864 Advertentie;

11.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 13-12-1861 Advertentie;
Stichting Maritiem-Historische Databank Kronieken uit 1861;

12.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 09-11-1855 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 04-09-1863 Advertentie;
Uit de oude en nieuwe doos : herinneringen uit de school en het leven van een 80jarigen oud-hoofdonderwijzer : ernst en luim / B.L. van Albada. - Groningen : W. Versluys, 1875. - p. 77, 78, 105, 106, 107;

13.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 12-11-1869 Advertentie;

14.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 14-07-1871 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 27-12-1872 Advertentie;
AlleFriezen:
Minuut-akte Repertoire 134040;
inschrijving bevolkingsregister;
geboorte - overlijden Ytske Hofman;
overlijden Lambertus van der Woud;

15.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 04-07-1873 Advertentie;

16.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 10-01-1873 Advertentie;

17.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 29-06-1877 Advertentie;

18.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 18-03-1882 Advertentie;

19.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 06-10-1884 Advertentie;

Kornelis de Boer - Wikje Dijkstra x 09-10-1891 (8-8-1887)
Joon Dijkstra - Anna van der Meer - (8-8-1887)
W.J. Koopman - K.C. Hornstra -
S. Schaap - J.G. Nijdam x 26-05-1892 (05-08-1889)
P. de Vries - J. Kuiders -
H. Voortwijs - P. Brandsma x 28-10-1897 (19-4-1894)
S. Tolsma - U. Hoekstra -
Sikke Tolsma - Aaltje de Boer x 15-02-1896 (30-09-1895)
Pier Hiemstra - IJke Tijmstra x 14-11-1895 (30-09-1895)
Gossen Zondervan - Grietje de Vries -
Willem Bergsma - Teatske de Groot x 27-05-1897 (08-09-1896)
Evert Postma - Maaike Bergsma -
Jan Leistra - Joukje Aukema -
H. Wiersma - T. Ruigh -
J. Terpstra - T. v.d. Schel x 02-06-1900 (28-07-1897)
Van de 15 koppeltjes (koppels met dezelfde familienaam zijn in deze beschouwing niet meegeteld) die tussen 1891 en 1897 met naam hebben meegedaan en gewonnen zijn er 7 tussen 1Ĺ maand en ruim 4 jaar getrouwd.
Nieuwe encyclopedie van Frysl‚n / Meindert Schroor (hoofdredactie). - Gorredijk : Bornmeer, 2016. - p. 2253;

20.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 29-01-1885 Advertentie;

21.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 02-07-1897 Advertentie;

22.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 02-07-1897 Advertentie;

23.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 18-08-1899 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 25-08-1899 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 08-09-1899 Advertentie;

24.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 13-11-1899 Advertentie;

25.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 18-04-1904 Advertentie;

26.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 16-02-1905 Advertentie;

27.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 27-06-1905 Advertentie;

28.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 22-12-1905 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 29-12-1905 Uit de Provincie;

29.
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 08-12-1906 Advertentie;

30.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 18-04-1907 Advertentie;

31.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 03-04-1911 Advertentie;
Leeuwarder Courant, 21-04-1911 Advertentie;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 03-05-1911 Afloop Verkoopingen.;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 12-07-1911 Advertentie;
AlleFriezen
inschrijving - inschrijving - inschrijving - huwelijk
overlijden Lep
overlijden Kingma
geboorte en huwelijk dochter

32.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 29-05-1911 Advertentie;

33.
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 20-12-1913 Oude Bildtzijl.;
Deze rijksveldwachter zou de oudste inwoner van het Bildt worden (Oudebildtdijk, 24-6-1855 - ), met foto in: De Heerenveensche koerier, 02-06-1955 Oudste inwoner van het Bildt wordt 24 Juni honderd jaar;

34.
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 28-03-1914 Berichten uit Stad en Dorp - Arum;

35.
Voor de voordracht gebruikte tekst komen - gezien de periode - slechts twee in aanmerking, waarvan de laatste - gezien de context - het meest aannemelijk is. Het werd namelijk al eerder gebruikt voor het tentoonspreiden van de kunst van voordragen. De Suikertante / Ernest Ternest (tooneelstukjes voor scholen) (dbnl) De suikertante / Speenhoff (dbnl) Delpher:
Liedjes, wijzen en prentjes / J.H. Speenhoff. - W.L. Brusse, [1903] p. 119-124;

36.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 21-01-1915 Advertentie;

37.
Delpher:
Leeuwarder Courant, 04-02-1915 Advertentie;

38.
Delpher:
Friesch dagblad, 20-12-1934 Uit Friesland - Oude-Bildtzijl;
AlleFriezen:
Notarieel archief akte, Repertoire: 128095, 13-02-1915 aktenummer 02653;

39.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 02-03-2009 Bildt grijpt in bij Informasysintrum;

40.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 28-05-2010 Steunpunt vernieuwd;
Franeker Courant, 26-05-2010 Aerden Plaats klaar;
Leeuwarder Courant, 20-04-2010 Aerden Plaats;
Leeuwarder Courant, 15-12-2012 Opgefriste kerk wordt ingewijd;
Leeuwarder Courant, 11-12-2012 Julianakerk intern opgeknapt;

41.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 05-01-2013 Amfitheater van oude brokstukken / Tim Fierant;
Leeuwarder Courant, 05-06-2014 Met je neus in de vlinderstruiken / Maria del Grosso;

42.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 05-01-2013 De wonderbaarlijke tocht van het fietsje van de Kleine Keizer / Kirsten van Santen;

43.
La Lanterne de Boquillon, 08-02-1891 Thťatres et concerts / Paul de Flťac;
La Lanterne de Boquillon, 15-02-1891 Thťatres et concerts / Paul de Flťac;
La Lanterne de Boquillon, 01-03-1891 Thťatres et concerts / Paul de Flťac;
La Libertť, 01-02-1891 Thťatres / Jennius;
La Justice, 05-02-1891 Thťatres / Charles Martel;

44.
La Justice, 31-01-1891 Echos des thťatres / Charles Martel;
Gil Blas, 24-02-1891 Propos de Coulisses / Gaultier-Garguille;
La Justice, 03-03-1891 Echos des thťatres / Charles Martel;
Nederlandse PoŽzie Encyclopedie 1900 / Bart FM Droog. - 2012;

45.
La Presse, 05-06-1891 Premiťres representations;

46.
La Justice, 05-02-1891 Thťatres / Charles Martel;
Wikipedia Jean EugŤne Robert-Houdin;
Wikipedia Dwerg - Midget;
Wikipedia PT Barnum - P. T. Barnum;
Wikipedia Jan Hannema;

47.
Nieuwe Veendammer courant, 14-03-1891 Binnenland Oldebildtzijl [Mignon - circus monsieur Fernando - rue des Martyrs, Parijs];
Provinciale Drentsche en Asser courant, 14-03-1891 Binnenland Oldebildtzijl [Mignon - Cirque Fernando - rue des Martyrs, Parijs];
De Volksvriend, 09-04-1891 Nederlandsch Nieuws Oldebildtzijl;

48.
Leeuwarder courant, 17-07-1891 Particuliere Correspondentie Oldebildtzijl [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
Rotterdamsch nieuwsblad, 18-07-1891 Binnenland Oldebildtzijl [Parijs, Londen];
De Maasbode, 19-07-1891 Allerlei Oldebildtzijl [Parijs, Londen];
Het nieuws van den dag : kleine courant, 20-07-1891 Gemengd Nieuws De bekende Friesche dwerg [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 21-07-1891 Allerlei Sedert eenige dagen ... [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
Provinciale Drentsche en Asser courant, 21-07-1891 Allerlei De bekende Friesche dwerg [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
Nieuwe Veendammer courant, 22-07-1891 Binnenlandsch Nieuws De bekende Friesche dwerg [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
De Maasbode, 22-07-1891 Allerlei De bekende Friesche dwerg [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
Arnhemsche courant, 24-07-1891 Binnenland Een klein man en villegiature [Parijs, Londen, Berlijn en andere grote steden];
Delftsche courant, 24-07-1891 Binnenlandsche Berichten Sedert eenige dagen vertoeft [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
De Graafschap-bode, 25-07-1891 Geschiedenis van de week. Met een tevreden en ['kunstreis' Duitschland - Parijs];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 25-07-1891 Binnenland De bekende Friesche dwerg [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
Opregte Steenwijker courant, 27-07-1891 Gemengd Nieuws Sedert eenige dagen vertoeft [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];
De grondwet, 11-08-1891 Buitenlandsch Nieuws. Nederland. De bekende Friesche dwerg [Parijs, Londen - Parijs, Berlijn];

49.
Rotterdamsch nieuwsblad, 13-08-1891 De Kermis Tivoli-Wintertuin;
Rotterdamsch nieuwsblad, 18-08-1891 Advertentie [Tivoli-Wintertuin] "le plus petit homme du Monde. Chanteur et Equilibriste.";
Weekblad voor IsraŽlietische huisgezinnen, 07-08-1891 Advertentie [Tivoli-Wintertuin];
Weekblad voor IsraŽlietische huisgezinnen, 14-08-1891 Advertentie [Tivoli-Wintertuin];
Weekblad voor IsraŽlietische huisgezinnen, 21-08-1891 Advertentie [Tivoli-Wintertuin] "De kleinste Artist van de Wereld";

50.
Leeuwarder courant, 26-01-1892 Buitenlandsch Nieuws. Nederland. Eene eigenaardige verschijning [Ofen-Pest (huidig Boedapest) - Leipzig];
Algemeen Handelsblad, 26-01-1892 Onderstaande berichten [...] eerder medegedeeld Eene eigenaardige verschijning [Buda-Pest - Leipzig];
De Maasbode, 27-01-1892 Allerlei Eene eigenaardige verschijning [Buda-Pest - Leipzig];
Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, 27-01-1892 Gemengd Nieuws Eene eigenaardige verschijning [Buda-Pesth - Leipzig];
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 27-01-1892 Binnenland Eene eigenaardige verschijning [Ofen-Pest (huidig Boedapest) - Leipzig];
Provinciale Drentsche en Asser courant, 28-01-1892 Allerlei Eene eigenaardige verschijning [Ofen-Pest (huidig Boedapest) - Leipzig];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 29-01-1892 Allerlei Te Oudebildtzijl kon men [Budapest - Leipzig];
Nieuwsblad van het Noorden, 29-01-1892 Binnenland Eene eigenaardige verschijning [Ofen-Pest (huidig Boedapest) - Leipzig];
Het nieuws van den dag : kleine courant, 29-01-1892 Gemengd nieuws Eene eigenaardige verschijning [Budapest - Leipzig];
Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 29-01-1892 Binnenland Eene eigenaardige verschijning [Ofen-Pest (huidig Boedapest) - Leipzig];
Arnhemsche courant, 29-01-1892 Binnenland Op de ijsbaan te Oudebiltzijl;
Delftsche courant, 29-01-1892 Binnenlandsche Berichten. Te Oudebildzijl kon men [Buda-Pest - Leipzig];
Vlaardingsche courant, 30-01-1892 Nieuwsberichten Eene eigenaardige verschijning [Budapest - Leipzig];
Tubantia, 30-01-1892 Binnenland Eene eigenaardige verschijning [Budapest - Leipzig];
Opregte Steenwijker courant, 01-02-1892 Gemengd nieuws De 18-jarige dwerg [Hongarije, Budapest - Leipzig];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 03-02-1892 Binnenland Eene eigenaardige verschijning [Budapest - Leipzig];
Nieuwsblad, gewijd aan de belangen van de Hoeksche Waard en IJselmonde, 03-02-1892 Binnenland Eene eigenaardige verschijning [Budapest - Leipzig];
Java-bode : nieuws, handels- en advertentieblad voor Nederlandsch-Indie, 03-03-1892 Nederlandsch-IndiŽ Eene eigenaardige verschijning [Budapest - Leipzig];

51.
Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, 18-01-1893 Gemengd nieuws De kleinste loteling [nagenoeg alle hoofdsteden in Europa];
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 18-01-1893 Binnenland Onder de jongelingen [tussen Londen en Pest];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 18-01-1893 Allerlei De kleine Gerrit [geheel Europa; 66cm];
Algemeen Handelsblad, 18-01-1893 Laatste berichten Tot de jongelieden [de hoofdsteden in Europa];
Het vaderland, 19-01-1893 Binnenland Onder de jongelingen [nagenoeg alle hoofdsteden in Europa];
De Zuid-Willemsvaart, 19-01-1893 Binnenlandsche berichten Tot de jongelieden [nagenoeg alle hoofdsteden in Europa];
Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 19-01-1893 Tweede Blad. De kleine Gerrit [geheel Europa; 66cm];
Arnhemsche courant, 19-01-1893 Binnenland Aan de loting [half Europa; 8 cm];
De Maasbode, 19-01-1893 Allerlei Tot de jongelieden [alle groote steden in Europa];
Nieuwsblad van het Noorden, 20-01-1893 Kort berichten De kleine Gerrit [geheel Europa; 66cm];
De Graafschap-bode, 21-01-1893 Geschiedenis van de week Niet veel aan den [half Europa];
Vlaardingsche courant, 21-01-1893 Nieuwsberichten De kleinste loteling [bijna alle hoofdsteden van Europa];
Tubantia, 21-01-1893 Binnenland Onder de jongelingen [nagenoeg alle hoofdsteden in Europa];
Venloosche courant, 21-01-1893 Vervolg Buitenland. De kleinste loteling [bijna alle hoofdsteden in Europa];
Tilburgsche courant, 22-01-1893 Binnenland Tot de jongelingen [nagenoeg alle hoofdsteden in Europa];
Opregte Steenwijker courant, 23-01-1893 Gemengd Nieuws Tot de jongelingen;
De Volksstem, 15-02-1893 Nieuws van de week. De kleinste loteling [bijna alle hoofdsteden van Europa];
De Volksvriend, 16-02-1893 Uit Holland. De kleinste loteling [bijna alle hoofdsteden van Europa];
Java-bode, 21-02-1893 Nederlandsch-IndiŽ. Tot de jongelieden [nagenoeg alle hoofdsteden in Europa];
De nieuwe vorstenlanden, 22-02-1893 Nederlandsch-IndiŽ. Onder de jongelieden [nagenoeg alle groote steden in Europa];
De kleine Keizer / Jan van der Mast. - Amsterdam : Nieuw Amsterdam, 2012. - ISBN 978-90-468-1216-7. - p. 107, 117;

52.
Nieuwsblad van het Noorden, 01-03-1893 Korte berichten. De dwerg Gerrit [wereldtentoonstelling te Chicago];
Nieuwsblad, gewijd aan de belangen van de Hoeksche Waard en IJselmonde, 01-03-1893 Binnenland. De dwerg Gerrit [wereldtentoonstelling te Chicago];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 01-03-1893 Binnenland. De dwerg Gerrit [wereldtentoonstelling te Chicago];
Limburger koerier, 01-03-1893 Gemengd Nieuws. De dwerg Gerrit [wereldtentoonstelling te Chicago];
Tilburgsche courant, 02-03-1893 Binnenland. De dwerg Gerrit [wereldtentoonstelling te Chicago];
Wikipedia World's Columbian Exposition;

53.
AlleFriezen
15 april 1893 worden zowel moeder Joukje als Gerrit uitgeschreven uitschrijving;
Het vaderland, 19-04-1893 Binnenland. Prins Mignon, alias Gerrit [Casino Den Haag];
Haagsche courant, 19-04-1893 Gemengd nieuws. Prins Mignon, de 19-jarige [Casino Den Haag - Chicago];
Het vaderland, 24-04-1893 Binnenland. Prins Mignon, alias Gerrit [Casino Den Haag];

54.
The evening world (New York, N.Y.), July 22, 1893 Prince Mignon and his ways : Personal Vieuws and Characteristics of a Very Small Man / Nell Nelson;
Uit deze periode komen we ook nog een foto van hem in uniform tegen: alamy, Image ID: 2AJD1YM;
Limburger koerier, 30-10-1893 Gemengd nieuws. Onze bekende dwerg Gerrit [(voorjaar) met moeder naar Chicago];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 31-10-1893 Allerlei. Onze dwerg Gerrit Keizer [(voorjaar) met moeder naar Chicago];
Nieuwsblad van het Noorden, 01-11-1893 Allerlei. Onze dwerg Gerrit Keizer [(voorjaar) met moeder naar Chicago];
Algemeen Handelsblad, 12-11-1893 Allerlei. Door Gedep. Staten [(voorjaar) met moeder naar Amerika - verhuisd];
Het nieuws van den dag : kleine courant, 13-11-1893 Vervolg Nieuwstijdingen. Aan de loting in [(zomer) met moeder naar Amerika];
Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, 14-11-1893 Binnenland. Door eenige lotelingen [(zomer) met moeder naar Amerika];
De Zuid-Willemsvaart, 14-11-1893 Binnenlandsche berichten. Aan de loting in [met moeder naar Amerika];
De Maasbode, 14-11-1893 Binnenland. Aan de loting in [(zomer) met moeder naar Amerika];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 15-11-1893 Vervolg Binnenland. Het protest door eenige [met moeder naar Amerika];
De grondwet, 21-11-1893 Buitenlandsch nieuws. Onze bekende dwerg Gerrit [(voorjaar) met moeder naar Chicago];

55.
Leeuwarder courant, 23-12-1893 Particuliere Correspondentie. Oudebildtzijl, 21 dec [terug uit Chicago];
Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 25-12-1893 Binnenland. Uit Oudebildtzijl schrijft men: [terug uit Chicago];
Nieuwsblad, gewijd aan de belangen van de Hoeksche Waard en IJselmonde, 01-01-1894 Binnenland. Uit Oudebildtzijl schrijft men: [terug uit Chicago];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 01-01-1894 Binnenland. Uit Oudebildtzijl schrijft men: [terug uit Chicago];

56.
Het nieuws van den dag : kleine courant, 14-05-1894 Binnenland. De bekende dwerg Gerrit [procesverbaal wapenwet];
Algemeen Handelsblad, 16-05-1894 Allerlei. De bekende dwerg Gerrit [procesverbaal wapenwet];

57.
Rotterdamsch nieuwsblad, 13-05-1895 Binnenland. Tom Pouce! [heilsoldaat Almeloo];
Het nieuws van den dag : kleine courant, 14-05-1895 Gemengd Nieuws. De bekende dwerg Gerrit [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Nieuwsblad van het Noorden, 15-05-1895 Een miniatuur-Heilsoldaat. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Limburger koerier, 15-05-1895 Gemengd Nieuws. De bekende dwerg Gerrit [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 15-05-1895 Binnenland. De bekende dwerg Gerrit [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Haagsche courant, 15-05-1895 Gemengd Nieuws. "Admiraal Tom Pouce", [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 16-05-1895 Tom Pouce. [heilsoldaat Almelo - Admiraal Tom Pouce];
Leeuwarder courant, 16-05-1895 Tom Pouce. [heilsoldaat Almelo - Admiraal Tom Pouce];
Algemeen Handelsblad, 16-05-1895 Allerlei. [heilsoldaat Almelo - Admiraal Tom Pouce];
Arnhemsche courant, 16-05-1895 Binnenland. [heilsoldaat Almelo];
Provinciale Drentsche en Asser courant, 17-05-1895 Allerlei. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Delftsche courant, 17-05-1895 Binnenlandsche Berichten. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
De Maasbode, 17-05-1895 Allerlei. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
De Graafschap-bode, 18-05-1895 Geschiedenis van de week. [heilsoldaat Almeloo];
Nieuwsblad, gewijd aan de belangen van de Hoeksche Waard en IJselmonde, 18-05-1895 Allerlei. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 18-05-1895 Binnenland. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Nieuwe Tilburgsche Courant, 18-05-1895 Binnenland. [heilsoldaat Almeloo - Admiraal Tom Pouce];
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 18-05-1895 Binnenland. [heilsoldaat Almelo - Admiraal Tom Pouce];
Friesch volksblad, 26-05-1895 korte meededeelingen Een kleine, ja, [heilsoldaat Almelo];
De Volksvriend, 13-06-1895 Uit Holland. Een dwerg-heilsoldaat! [heilsoldaat Almelo - Admiraal Tom Pouce];

58.
Nieuwsblad van het Noorden, 07-03-1896 Stad en Dorp. Dinsdagavond treedt hier [Admiraal Tom Pouce - 22jr, 82cM, 13kg];
Nieuwsblad van het Noorden, 10-03-1896 Agenda. Dinsdagavond 10 maart [Admiraal Tom Pouce];
Leeuwarder courant, 13-03-1896 Binnenland. Admiraal Tom Pouce [Admiraal Tom Pouce - 22jr, 82cM, 13kg];
Nieuwsblad van het Noorden, 14-03-1896 Agenda. Zaterdag 14 maart [Admiraal Tom Pouce];
Het nieuws van den dag : kleine courant, 14-03-1896 Binnenland. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer - 82cM, 13kg];
Algemeen Handelsblad, 14-03-1896 Allerlei. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];
De Amsterdammer : dagblad voor Nederland, 15-03-1896 Over een anderen boeg. [Gerrit Keizer - 82cM, 13kg];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 17-03-1896 Binnenland. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];
Middelburgsche courant, 17-03-1896 Verschillende Berichten. Een nieuwe attractie [Gerrit Keizer];
Delftsche courant, 17-03-1896 Binnenlandsche Berichten. De bekende dwerg [Gerrit Keizer];
Nieuwsblad, gewijd aan de belangen van de Hoeksche Waard en IJselmonde, 18-03-1896 Vervolg Binnenland. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];
Tubantia, 18-03-1896 Binnenland. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];
Nieuwe Vlaardingsche courant, 18-03-1896 Vervolg Binnenland. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];
De Volksvriend, 09-04-1896 Uit Holland. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];
Java-bode, 15-04-1896 De Mail. Te Groningen heeft [Gerrit Keizer];

59.
Opregte Steenwijker courant, 23-03-1896 advertentie Groote Anti-Drankdemostraties [Gerrit Keizer - 22jr, 82cM, 13kg - dwarsfluit];
Wikipedia Ira David Sankey;

60.
Nieuwsblad van het Noorden, 11-04-1896 Stad en Dorp. Gisterenavond trad in [Admiraal Tom Pouce Gerrit Keizer - 22jr, 82cM];

61.
Opregte Steenwijker courant, 01-02-1897 advertentie Op woensdag 3 maart [Gerrit Keizer - 22jr, 83cM, 13kg];

62.
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 24-08-1897 Binnenland. Zondag namiddag werd [Gerrit Keizer - 24jr, 82cM];
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 26-08-1897 Binnenland. Nopens het ongeluk [Gerrit Keizer - bijtijds door buurman gegrepen];

63.
Het nieuws van den dag : kleine courant, 10-06-1899 Wielrijden Op woensdag 3 maart [Generaal Tom Pouce Gerrit Keizer - 25jr, 90cM - crescent-karretje No. 8];
Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, 24-08-1899 Prins Mignon;

64.
Algemeen Handelsblad, 01-03-1895 Sport en wedstrijden.;
WorthPoint Crescent Bicycles. - Chicago, Illinois : Western Wheel Works, 1898;
Hallands kulturhistoriska museum / Charlotta Sandelin;

65.
De Maasbode, 25-09-1900 de kleinste prediker [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg - Evangelisatie lokvogel];
Vlaardingsche courant, 26-09-1900 nieuwsberichten [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg];
Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij, 27-09-1900 Een curiositeit [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 27-09-1900 Van beroep veranderd. [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg];
Tilburgsche courant, 27-09-1900 De kleinste prediker [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg - Evangelisatie lokvogel];
Haagsche courant, 27-09-1900 Gemengd nieuws. Woensdag-avond zal in [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg];
Dagblad van Noord-Brabant, 29-09-1900 De kleinste prediker [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg];
De Peel- en Kempenbode, 29-09-1900 De kleinste prediker [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg - Evangelisatie lokvogel];
Provinciale Drentsche en Asser courant, 29-09-1900 Allerlei. Te Charlois, gemeente Rotterdam [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg];

66.
Delftsche courant, 06-10-1900 Binnenlandse berichten. in verband met eene advertentie [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce - 26jr, 90cM, 13kg - exploitatie];
Delftsche courant, 06-10-1900 advertentie. [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce];
Delftsche courant, 07-10-1900 advertentie. [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce];
Delftsche courant, 09-10-1900 advertentie. [Gerrit Keizer, admiraal Tom Pouce];

67.
Nieuwsblad van het Noorden, 01-02-1901 Stad en Dorp. Assen, 31 Jan. [Gerrit Keizer - 26jr, 90cM];

68.
Leeuwarder courant, 28-02-1901 Reciteerwedstrijd. [Gerrit Keizer Jzn. - voordrachten zingend scheidde];

69.
Nieuwe Vlaardingsche courant, 21-09-1901 advertentie. [Gerrit Keizer, Prins Michon - De kleinste prediker - 27jr, 93cM, 15kg];

70.
Provinciale Drentsche en Asser courant, 27-09-1901 Binnenland Zevenwouden, 25 Sept. [Gerrit Keizer - levensverhaal, anti kermisvergadering];
Het nieuws van den dag : kleine courant, 30-09-1901 Gemengd nieuws Te Wolvega (Fr.) [Gerrit Keizer - levensverhaal, anti-kermisvergadering];
Het volksblad, 01-10-1901 Een anti-kermisvergadering [Gerrit Keizer - levensverhaal, anti-kermisvergadering];
Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-IndiŽ, 07-11-1901 Een Christelijk dwergje. [Gerrit Keizer - levensverhaal, anti-kermisvergadering];

71.
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 29-07-1905 Zwolle, 28 Juli In't lokaal Geloof [Gerrit Keizer 35jr, 80cM - anti kermis-vergaderingen];

72.
De Volksstem, 14-08-1907 Een Hollandsche Dwerg. [Gerrit Keizer 33jr, 30inches - museaal curiositeit];

73.
Het vaderland, 07-10-1911 "Predikant" ŗ la Barnum en Baily [Gerrit Keizer 37jr, 79cM];
De Graafschap-bode, 11-10-1911 Geschiedenis van de week [Gerrit Keizer 37jr, 79cM];
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 11-10-1911 "Heiligschennis" [Gerrit Keizer 37jr, 79cM];
Leeuwarder courant, 13-10-1911 Binnenland [Gerrit Keizer 37jr, 79cM];
De nieuwe vorstenlanden, 13-11-1911 Soerakarta, den 13 November 1911 [Gerrit Keizer 37jr, 79cM - Barnum en Bailey-godsdienst!];

74.
Haagsche courant, 06-03-1924 Kleine Gerrit vijftig jaar [Gerrit Keizer - Loosduinen 50jr, 93cM - nieuwe fiets foto];
Delftsche courant, 08-03-1924 Kleine Gerrit 50 jaar [Gerrit Keizer - Loosduinen 50jr, 93cM - nieuwe fiets foto];
Tresoar heeft ook een foto van Gerrit met fiets;
Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij, 15-03-1924 Een en ander over dwergen. / W.A.Z. [Gerrit Keizer - Loosduinen 50jr, 98cM];
Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 15-03-1924 Haagsche Brieven / Jan Hagenaar [Gerrit Keizer - admiraal Tompouce / Tompoes - Loosduinen 50jr, 95cM - levenverhaal];

75.
Leeuwarder courant, 02-09-1936 Gouden Jubileum Chr. school Oudebildtzijl. [Gerrit Keizer - Loosduinen 62jr];
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 02-09-1936 Chr. school Oudebildtzijl. : 1886-1936 [Gerrit Keizer - Loosduinen 62jr];

76.
Het Vaderland : staat- en letterkundig nieuwsblad, 08-03-1944 De kleinste man van Nederland [Gerrit Keizer - Loosduinen 70jr, 96cM];

77.
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 25-08-1947 Door de Noorder bouw : Over mensen en vruchten [Gerrit Keizer - terug naar de zeedijk];

78.
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-06-1982 Photo's uit oerpake's tijd [Gerrit Keizer, lytse Keizer, foto];

79.
Nieuwsbrief Borpsbelang Oudebildtzijl e.o. Nummer 11, mei 2012 ďOuwe-Syl draait deur in ďDoch it foar dyn doarpĒ!;
Leeuwarder courant, 27-04-2012 Blikvanger;
Leeuwarder courant, 28-04-2012 Keizer wil biografie Ďkleine Keizerí schrijven;
Leeuwarder courant, 01-05-2012 - te gast Roman ĎDe kleine Keizerí heeft vele bronnen / Irma Keizer;

80.
Dit prachtige citaat lezen we in:
Catalogus 1978-9078 : reis mee door de millennia... / Janny Vellinga-Hooghiemstra. - Oudebildtzijl : JF Books, 2018. - ISBN 978-90-829580-0-3. - [p. 9]
"De geschiedenis van de toekomst" is ook een boektitel van Ton Oosterhuis, 1994
Maar ook in het Algemeen Handelsblad (die het heeft overgenomen uit Journal de Francfort) van 26-10-1832, kunnen we deze zinsnede reeds terugvinden.

81.
Wikipedia David van Kampen;
rkd David van Kampen;

82.
YouTube: GPTV Aerden Plaats Oudebildtzijl leeggeroofd;
Omrop Frysl‚n Archeologisch steunpunt van de Aerden Plaats leeggeroofd;
Leeuwarder Courant, 18-05-2016 Lege vitrines door inbraak Aerden Plaats / Maria del Grosso;
Friesch Dagblad, 19-05-2016 Archeologisch steunpunt beroofd;

83.
Leeuwarder Courant, 15-03-2017 Aerden Plaats in trek bij dieven / Maria del Grosso;

84.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 21-04-2017 Gestolen historische spullen teruggevonden in sloot / Maria del Grosso;

85.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 78, 97, 155 (afb);
Oudebildtzijl, gemeente Het Bildt : Beschermde stads- en dorpsgezichten / A.L. Vernooij (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1133-7. - p. 3;
Delpher:
Van den mond der oude Middelzee : Nieuwe serie schetsen uit het oude leven op het land / K.J. van den Akker. - Leeuwarden : Friesche Maatschappij van Landbouw Leeuwarden, 1940. - p. 154 - p. 159;
De wandelaar; geÔllustreerd maandblad gewijd aan natuurstudie, natuurbescherming, heemschut, geologie, folklore, buitenleven en toerisme, jrg 13, 1941, no 3, 01-03-1941 p. 99 meldt dat Koningshuis / Keuningshuus in 1932 is afgebroken;
Friesch dagblad, 03-12-1948 Oude-Bildtzijl: het vierde Bildt-dorp!, meldt het het 15 jaar geleden is afgebroken: 1933;
Ouwe Syl : Verklaring van de straatnamen Oversicht straatnamen Ouwe-Syl / Sytse Keizer: Keuningsstreek; p. 4 meldt dat Koningshuis / Keuningshuus in 1929 is afgebroken;

86.
Delpher:
Bulletin Nederlandsche Oudheidkundige Bond, jrg 13, 1920 p. 3, p. 196;
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 21-06-1955 Nanne Ottema overleden;
De Heerenveensche koerier, 21-06-1955 Nanne Ottema overleden;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-06-1955 Notaris Ottema stichtte zich monument met Princessehof : Grote belangstelling bij begrafenis;
De Heerenveensche koerier, 24-06-1955 Nanne Ottema gisteren ter aarde besteld;

87.
Wikipedia Ids Wiersma;
rkd Ids Wiersma;

88.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 13-11-1971 Ouwesyl dat plakky sil ik nooit fergete : Op kruising van dijk en vaar ontstond de 'buurte' Oude Bildtzijl;
Friesch dagblad, 03-12-1948 Oude-Bildtzijl: het vierde Bildt-dorp! - met afbeelding "Keuningshuis", 1907 ;
De wandelaar; geÔllustreerd maandblad gewijd aan natuurstudie, natuurbescherming, heemschut, geologie, folklore, buitenleven en toerisme, jrg 13, 1941, no 3, 01-03-1941 p. 99;
Of de aangehaalde tekst dat op de steen zou hebben gestaan en of de verklaring van de afkortingen ook klopt, heb ik niet kunnen verifiŽren.
Tresoar : Fries Fotoarchief Identificatienummer 90327 (Gezicht op de rechterkant van het Keuningshuus, ca. 1900);

89.
111 plekken in Friesland die je gezien moet hebben / Maarten Boersema. - 111 plekken-serie. - Bussum : Uitgeverij THOTH, 2018. - ISBN 978-90-6868-747-7. - p. 162;
Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad, 21-06-1993 Friesland showt zijn monumentenschat / W. Smit;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-06-1993 Bildtdijken zijn nu op hun mooist : Monument van de maand in juni;
De Telegraaf, 27-05-1992 Langste straat onder het mes / Albert van Keimpema;
Trouw, 22-05-1992 Verpaupering nieuwe bedreiging Oude Bildtdijk / Jan Sloothaak;
Algemeen Dagblad, 16-05-1992 Binnenland Kort;
Dat claim doet Den Haag met de Laan van Meerdervoort ook in 'De Schatkamer', maar deze haalt de 6 km nog niet. Delpher:
De Volkskrant, 27-09-1995 Vandaag / Ellen van den Boomgaard - De schatkamer;

90.
Het landschap van de Friese klei, 800-1800 / Philippus Breuker. - Leeuwarden : Wijdemeer, 2017. - ISBN 978-94-9205226-1. - p. 188, 192 (tekening 163);

91.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 7-8, 27 (tekening afbeelding 1), 97;

92.
Delpher:
De jonge vrouw, geÔllustreerd Christelijk tijdschrift voor de vrouwelijke jeugd ter voorbereiding van de taak der vrouw in huis en maatschappij, jrg 15, 1933, no 7, 1933 Onze Boerenhuizen / Jo Veldheim;

internetraadpleging: 20-6 - 8-7-2020



heemtuin, Oudebildtzijl


fietsje Gerrit Keizer, Oudebildtzijl


Menno Simons, Oudebildtzijl


klepel Julianaklok, Oudebildtzijl


Het Bildt | David van Kampen, Oudebildtzijl


Hedendaags muntschat, Oudebildtzijl


haardsteen 1561 met Karel V en Filips II, Oudebildtzijl


hoefschoen ?, Oudebildtzijl


klomplaars ? , Oudebildtzijl


winkelhaakboerderij, Oudebildtzijl


      Nij Altoenae
Op weg naar Nij Altoenae zien we van verre al 'buitendijks' de Kerk tussen de dijken liggen. Het hele dorp ligt zo goed als buitendijks, waarmee het al enigszins haar ontstaansgeschiedenis verraad. Het begon als 't Wechy langs de weg naar de volgende buitendijk dat in 1929 Nieuweweg genoemd werd. Het woongebied is ook de kerkzijde van de straat begonnen. In 1903 werd er een school gebouwd en vijftien jaar later een eerste kerk.

100 jaar Kerk tussen de Dijken / Adriaan Stap
Nij Altoenae, 2019


De huidige kerk - dat tussen 1927 en 1928 gebouwd is naar een ontwerp van Architect J. Bosma uit Drachten - verving de eerste dat door Timmerman Wybren Stap gebouwd is. De eerste kerk was van meet af aan te klein. De nieuwe kerk werd ten zuiden van de school gesitueerd, maar wel zover van de weg af, dat het lichtinval voor de school niet werd gehinderd. Het werd op 29 maart 1928 ingewijd door dominee K. Veen. Timmerman Wybren Stap tekende de nieuwbouw van de pastorie, dat voor É 13.500 gebouwd werd 1 en dat rechts voor de kerk staat.

Wybren Stap is de vierde in lijn van timmermannen. De zoon van Anne Jacobs Stap (Sint Annaparochie, ?-12-1784 - Sint Annaparochie 9-9-1857) timmerman te Vrouwen Parochie, Marten Annes Stap (Oude Bildtzijl, 19-11-1812 - Sint Annaparochie, 3-5-1879) was timmerman te St. Jacobiparochie. Zijn beide zoons Jacob (Sint Annaparochie, 21-11-1845 - Sint Annaparochie, 07-06-1904) en Jan (Sint Annaparochie, 16-10-1848 - Sint Annaparochie, 10-1-1929) begonnen rond 1870 samen het timmerbedrijf Stap op de Oude Bildtdijk 645 (het huidige nr. 504). De zoon van Jan, Wybren Jans Stap (St. Annaparochie, 21-11-1885 - St. Annaparochie, 26-12-1928) neemt de zaak in 1909 over. Door zijn vroegtijdige dood neemt zijn zoon Jan Wybrens Stap (Sint Annaparochie, 24-2-1910 - Sint Annaparochie, 16-9-1984) de zaak al over op 18-jarige leeftijd. Omdat er deze contreien al vroeg elektra is aangelegd gaat de zaak J. W. Stap, electrische timmerfabriek ďHet NoordenĒ heten.

Stap timmerfabriek ďHet NoordenĒ bv
afbeelding: Adriaan Stap
De volgende generatie, Frans Stap (Sint Annaparochie, 4-11-1941) komt in 1957 bij de zaak en in 1973 treedt broer Adriaan Stap (Sint Annaparochie, 25-5-1952) toe. De zaak J. W. Stap timmerfabriek ďHet NoordenĒ bv. gaat in 1980 verhuizen naar St. Jacobiparochie. Na de eeuwwisseling gaat eerst Frans Stap in 2003 met pensioen. Vijf jaar later doet ook de laatste familietelg Adriaan Stap zijn "stapje terug". De zaak heet door het nieuwe logo al enige tijd Timmerfabriek Stap bv en blijft ook zo heten. Na zes generaties is er echter geen familie Stap meer aanwezig in dit voormalig familiebedrijf 2.
Adriaan Stap zette zich vervolgens - met andere buurtgenoten - in om Nij Altoenae beter op de kaart te zetten en meer als eenheid erkenning te krijgen. Men ging verder werken aan een dorpsstatus voor Nij Altoenae. Dat idee heeft heel wat voeten in aarde gehad. Vier pogingen waren er voor nodig. De eerste drie kregen er onvoldoende handen voor op elkaar. De eerste poging in 1982 werd door een handtekeningactie tegengehouden. Een tweede poging in 1991 kreeg ook geen twee derde meerderheid. Bij de derde poging in 1999 voor een referendum werd de vereiste opkomstdrempel van 50% niet eens gehaald. Zeven jaar later, in 2006, kreeg de buurt de status van dorp. Het 500-jarig bestaan van Het Bildt, in 2005, gaf het gemeentebestuur een extra motivatie om overstaag te gaan. "'t Sou 'n mooi kedo weze at onze gemeente nag dut jaar d'r 'n seuvende dorp bij krijt", vond burgemeester Aucke van der Werff toen. Een referendum het jaar erop bepaalde dat het buitengebied onder Sint Annaparochie blijft vallen en dat de status vanaf 1 mei 2008 alleen geldt voor de 'kom' 3.

Nij Altoenae Kroan op ít Bildt | 2018 | Bert Stekelenburg / Adriaan Stap
de onthullingspeech van Adriaan Stap op zaterdag 20 oktober 2018
foto: Adriaan Stap
Op de hoek Oudebildtdijk / Stadhoudersweg vinden we tegenover de nrs. 388-390 een kroon op deze dorpstatus. Vanwege de nieuwe gemeentelijke herindeling en daarmee de opheffing van de gemeente Het Bildt en de geboorte van de gemeente Waadhoeke op 1 januari 2018 kregen alle zeven dorpen geld voor een beeld. Het idee voor het beeld kwam van Adriaan Stap. Hij mocht het dan ook zaterdag 20 oktober 2018 onthullen. We zien "een afbeelding van ít Bildt met het kenmerkende haakse beeld van de wegen." Het beeld Kroan op 't Bildt laat de plattegrond van de voormalige gemeente Het Bildt zien, met op de plek Nij Altoenae een kroontje. Het kroontje verbeeldt tevens dat om het noordelijkste dorp gaat. Kunstenaar Bert Stekelenburg ontwierp dit werk, met wederom een hoek. De symboliek naar een boerderij-type kan ons niet ontgaan 4.

Wanneer we naar de voorkant van de kerk willen rijden, komen we langs de binnendijks gelegen boerderij die de naam Sathe Haanburg heeft gekregen. De boerderij is in 1877 herbouwd door J.D. Swart. De boerderijnaam is afkomstig van de IJde Frederiks de Haan uit Lemmer, die het in mei 1827 had gekocht 5.
Na verdere bezichtiging van de voorzijde van de kerk aan de Schuringaweg - zoals de Nieuweweg vernoemd is naar de hoofdonderwijzer Johannes Schuringa (1867-1924) - gaan we weer de dijk op. We moeten echter eerst nog even stoppen om het elektra-huisje te bewonderen. De aandacht voor het gebouwtje lokt een gesprek uit met de buurman van het gebouwtje.
De leden van "het Noorderlicht", ruim honderd man, hebben deze vereniging 4 april 1912 opgericht en zijn allemaal tevens belanghebbende. Bij deze honderd man zit ook timmerman Wiebren Jans Stap. Het waterschap "het oud-Bildt" geeft in de vergadering van 16 april 1912 toestemming aan de coŲrperatieve vereeninging "het Noorderlicht" in Oudebildtzijl om ondergrondse hoogspanningskabels te leggen en daarnaast bovengronds laagspanningsgeleidingen te maken, in en boven de Oudebildtdijk. Ook krijgen ze de vergunning om de vier of vijf transformators te bouwen. De benodigde plekken werden in oktober 1913 uitgegeven 6.

Bovenaan de dijk staan we oog en oog met een kop-hals-romp boerderij (9507).
Voorbij Kroan op 't Bildt en 'binnendijks' - dus buiten het dorp Nij Altoenae gelegen - staat er nog een (9505). Hiernaast staat een boerderij van het type winkelhaak, dat de naam De Fonteinplaats draagt. Deze naam is een vernoeming naar de familie Fontein, die de plaats van 1681 tot Ī 1748 in bezit had 7.

Voordat we het dorp Nij Altoenae op de Oudebildtdijk verlaten willen we natuurlijk ook weten waar deze naam vandaan komt. Het 'Nij' komt van 'nieuw'. Altoenae is een verwijzing naar een van drie werkkampen die hier waren om de afsluitdijk - de huidige Oudebildtdijk, te bewerkstelligen. Deze drie werkkampen kregen de naam van de plek waar de meeste werkers vandaan kwamen, te weten Wijngaarden, Altena en Kijfhoek. Kees Kuiken weet echter aannemelijk te maken, dat deze namen echter pas worden gehanteerd vanaf de Hervorming en de beeldenstorm van 1566. Na 1570 verschenen ze pas op een kaart, in contracten en in persoonsnaamgevingen. De reden was dus om katholieke heiligen namen Jacobus, Sint Anna en O.L. Vrouwe weg te poetsen bij de daarna vernoemde plaatsnamen Sint Jacobiparochie, Sint Annaparochie en Vrouwenparochie. De meeste contractarbeiders die hier in 1505 zijn begonnen, waren na een jaar alweer vertrokken uit dit gebied, op weg naar de volgende klus. Sint Annaparochie (waaronder Nij Altoenae valt) werd voor alle duidelijkheid Altena 8.
Zo blijkt de huidige beeldenstorm (in 2020 9) met bijbehorende naamsverandering van straten, tunnels et centra, ook van alle tijden te zijn. We zien echter ook het resultaat van de zestiende-eeuwse aanpassingen van Jacobus, Sint Anna en O.L. Vrouwe in Wijngaarden, Altena en Kijfhoek!

Vanaf de dijk krijgen we zicht op de Watertoren Sint Jacobiparochie, dat in 1957 is gebouwd. Dit ontwerp van architect A.P. Wesselman van Helmond (Helmond, 30-5-1908 - Nijmegen, 8-11-1968), werkzaam bij het Raadgevend ingenieurs- en architectenbureau v.h. Van Hasselt en De Koning te Nijmegen, werd ook gebruikt voor de watertoren van Akkrum. Het is de bedoeling dat de toren van Akkrum 41.83 meter hoog wordt en die van Sint Jacobiparochie 41.14 meter. En tja, dat was alweer hoger dan de Oldhove in Leeuwarden. Maar eigenlijk is de toren van Sint Jacobiparochie veel hoger dan die van Akkrum. Immers, de watertoren van Akkrum staat op palen van 10 meter gefundeerd, terwijl die van Sint Jacobiparochie 17 meter lang zijn. De schacht dat het reservoir van 500 m3 draagt is - en dat is opmerkelijk - geheel opgemetseld. De gele Friese handvormsteen zijn gemaakt in de steenfabriek Schenkenschans (1857-1980) te Leeuwarden. De bouwkosten waren É 235.000 10.

noten:

1.
Wikipedia Nij Altoenae;
Frysl‚n = Friesland : Ī1926-1934 : schaal 1:25.000 / Anoek van der Leest, Meindert Schroor, Huib Stam (samenstelling, redactie); Thijs Caspers (eindredactie). - Grote historische topografische atlas. - Tilburg : Nieuwland, 2006. - ISBN 90-8645-006-7. - No 57;
Gereformeerde Kerken: Het ontstaan van de Gereformeerde kerk Oude en Nieuw Bildtdijk ĎInstitueren en een kerk bouwen!í;
Delpher:
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 30-03-1928 Inwijding Gereformeerde Kerk.;
De krant van toen:
Friesch Dagblad, 17-02-2018, p. 12 Nij Altoenae: jubilerende gemeente en godshuis tussen de beide Bildtdijken / Lodewijk Born, Marchje Andringa (foto);
Leeuwarder Courant, 19-02-2018, p. 20 Kindje in ongerechtigheid 100 jaar / Wiebe van der Hout;
Telefoongesprek Adriaan Stap, 10-07-2020;

2.
Timmerfabriek Stap Informatie;
AlleFriezen:
Anne Jacobs Stap geboorte - overlijden;
Marten Annes Stap geboorte - overlijden;
Jacob Martens Stap geboorte - overlijden;
Jan Martens Stap geboorte - overlijden;
Wybren Jans Stap (W Stap timmerman en aannemer) geboorte - overlijden;
Jan Wybrens Stap (J. W. Stap, electrische timmerfabriek ďHet NoordenĒ.) geboorte - overlijden;
Frans Stap (J. W. Stap timmerfabriek ďHet NoordenĒ bv.) geboorte;
De vader van de eerste timmerman was Jacob Jans Stap (Vrouwenparochie Ī1752 - Vrouwenparochie, 9-12-1826). Hij was gardenier, zoon van (coopman) Jan Gerbens Stap (vrouwenparochie, aktedat.31-03-1726) en Arjaantje Annes;
Telefoongesprek Adriaan Stap, 10-07-2020;

3.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 22-10-2018, p. 20 Dorpsstatus op kunstwerk vereeuwigd / Maria Del Grosso, Jan Spoelstra (foto);
Leeuwarder Courant, 02-05-2008, p. 10 Wel dorp? Geen dorp? Wel dorp! / Robert Jan Speerstra, Paul Janssen (foto);

4.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 22-10-2018, p. 20 Dorpsstatus op kunstwerk vereeuwigd / Maria Del Grosso, Jan Spoelstra (foto);
Mail Adriaan Stap, 11-07-2020;

5.
Nieuwsblad De Bildtse Post Haanburg;

6.
Gereformeerde Kerken: Het ontstaan van de Gereformeerde kerk Oude en Nieuw Bildtdijk ĎInstitueren en een kerk bouwen!í;
Delpher:
Leeuwarder courant, 18-04-1912 Uit de Provincie. St. Jacobiparochie, 16 April.;
Leeuwarder courant, 18-04-1912 Akten betreffende coŲperatieve vereenigingen No. 3113 coŲrperatieve vereeninging "het Noorderlicht";
Leeuwarder courant, 17-10-1913 Uit de Provincie. St. Annaparochie, 15 Oct.;

7.
Bildtse Post, 17-8-2005: Bildtse plaatsen Ė nr 33 Ė Ouwedyk 433 IJbeltie Reiners Fontein / Douwe Zwart;

8.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 65;

9.
Elseviers Weekblad, 14 jun 2020 Onderschat deze beeldenstorm niet / Gertjan van Schoonhoven;
de Volkskrant, 11 juni 2020 18:00 Beelden zijn gebeiteld in steen, maar de geschiedenis niet / Wieteke van Zeil;
Algemeen Dagblad, 11 juni 2020 22:28 Nieuwe beeldenstorm: 'Foute helden' moet het ontgelden / Raymond Boere;
De Dagelijkse Standaard, 18 juni 2020 Beeldenstorm gaat burgeroorlog worden: beeld zwarte tennisheld beklad met 'White Lives Matter' / Bart Reijmerink;
Joop, 11 juni 2020 De beeldenstorm van 2020 / Marc-Jan Janssen;
Trouw, 15 juni 2020 3:52 Britse premier over beeldenstorm: ĎWe kunnen de geschiedenis niet fotoshoppení / redactie;
OnsWestfriesland, 18 juni 2020 Column : Beeldenstorm / Peter Ursem;
Scientias, 20 juni 2020 Geen echte beeldenstorm, maar wel een frisse beeldenbries in Nederland / Monique Siemsen;
Stroom Den Haag Webdossier Beeldenstorm 2020;

10.
Overzicht watertorens Nederland Sint Jacobiparochie;
Wikipedia Adriaan Pieter Wesselman van Helmond;
rkd A.P. Wesselman van Helmond;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 08-10-1956 Nieuwe watertorens in Sint Jacobi Parochie en Akkrum : Meer dan veertig meter hoog;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-02-1958 Nieuwe tweeling-watertorens bij St. Jacob en Akkrum : Functionele bouwwerken met een architectonische schoonheid;
Stichting Historie Grofkeramiek B.V. Steenfabriek "Schenkenschans";

internetraadpleging: 9 - 10-7-2020



Kerk tussen de dijken, Nij Altoenae


toren en windvaan Kerk tussen de dijken, Nij Altoenae


Sathe Haanburg, Nij Altoenae


Kerk tussen de dijken, Nij Altoenae


windvaan, Kerk tussen de dijken, Nij Altoenae


transformatorgebouw, Nij Altoenae


De Fonteinplaats, Nij Altoenae


Watertoren Sint Jacobiparochie | 1957 | A.P. Wesselman van Helmond, vanuit Nij Altoenae


      Sint Jacobiparochie
De Oudebildtdijk voert ons verder langs het voormalige pand van de timmerfabriek, waarna we weer een boerderij tegenkomen van het hoekplaatstype, genaamd 't Weeskind (9514). Deze naam is terug te voeren op Doetje Jan Jaspers, die wees werd. Haar ouders waren Jan Jaspers en Jannichie Willem Stevens de jonge. Ze huwden met elkaar ca 1620. Nadat haar moeder voor 1633 was overleden, hertrouwde haar vader ca. 1634 met Marichie Barthoutsdr. Zij kregen twee kinderen. Echter nu overleed haar ca. 1590 geboren vader voor 22 februari 1642, zodat Doetje dus wees was geworden 1.

Met nog een boerderij verderop, zijn we bij het kruispunt van de waterwegen Ouwe Faart en Kouwe Faart aangekomen. De Kouwe Faart loopt van de sluis in de Wiersylster Rak bij Wier (op het oude land) via Blikfaart naar het noorden, om bij Zwarte Haan het overtollige water te spuien. Dit was echter 50 jaar geleden nog niet zo. Toen was het een T-splitsing en liep de Koude Vaart vanaf hier, de Oosthoek, naar Blikvaart 2.

In de jaren 70 van de twintigste eeuw werd de Koude Vaart doorgetrokken naar het nieuw gemaakte en op 6 september 1973 officieel in werking gestelde gemaal Swarte Harne 3. En omdat we nu enigszins de draad kwijt zijn met de benamingen Swarte Harne en Zwarte Haan, slechten we dit meteen maar even. Volgens Hotse Buwalda, is het woord zwart afkomstig van het op de waddenkust fijngeslagen zeewier, dat zwartgekleurd is. Hotze Sytses Buwalda (Sint Jacobiparochie, 14-9-1915 Ė Sint Annaparochie, 5-2-1994) schreef onder andere het Woordboek fan 't Bildts: en list fan toponimen. Ook schreef hij de vierluik Geschiedenis van Het Bildt van Hartman Sannes af, nadat deze vroegtijdig was overleden. Dat zwarte spul zou op deze plek meer aangetroffen worden dan elders. Swarte Harne betekent Zwarte Hoek. Hoe de verwarring is ontstaan, is onduidelijk, maar een oplossing vinden we aan het einde van de dag 4.


Even verderop staat Cafe de Oasthoek, anno 1889 als muurschildering. Op de schildering zien we drie oude mannen op hun 'leugenbankje' zitten. Eentje - met herstelde kledij - staat achter een tonnetje dat als tafeltje dient. Er staat een fles op. Dit beeld is in 2001 door Gerrit Dijkstra voor Cafe de Oosthoek gemaakt.
De uitbater Jappie Groeneveld had zich laten ontvallen - toen hij bezoek had van twee schilders die bij het verkeerde cafť op de dijk waren aanbeland - dat hij zo'n ouwe muurschildering zoals ze in BelgiŽ en Frankrijk te zien zijn, wel mooi zou vinden om dat op de muur te hebben. Gerrit zei dat hij dat wel kon. En dus ging Gerrit er mee aan de slag. Bij zijn volgende bezoek had hij een boek meegenomen met oude reclames, waaruit een afbeelding van 3 bij 3 cm werd gekozen. Na diverse bezoekjes, waarvoor Gerrit telkens op de fiets uit Beetgum diende te komen, was de muurschildering op basis van acrylverf klaar. Het vertoont een eigen interpretatie van het impressionistisch voorbeeld dat een Frans visserstafereel liet zien 5.
In 2014 vierde het cafť haar 125-jarig bestaan. Gerrit Breteler bracht ter gelegenheid van deze gebeurtenis zijn geschreven lied "De Oasthoek" ten gehore.
Omdat we het hier over het Oosthoek hebben - we zitten op de lijn van de Oudebildtdijk toch zeker op de westelijke helft van de dijk - roept dit toch wel een vraag op. De vraag wordt deels beantwoord, wanneer we weten dat aan de westzijde van deze afsluitdijk bij Dijkshoek de buurtschap Westhoek ligt. Een tegenhanger Oosthoek ligt dan voor de hand. En in dit geval is het kader de gemeente Sint Jacobiparochie.
De zoon van de al eerdergenoemde Hotze Sytses Buwalda, Sytse Buwalda schreef over beide hoeken een boek. In 2013 verscheen het De Westhoek - Levend ferleden en in 2016 De Oasthoek - 150 jaar. De laatste is verkrijgbaar bij Bildts Aigene 6.

Een kleine kilometer verderop treffen weer een transformatorgebouw aan. Deze is in dezelfde bouwstijl gemaakt, met gebruikmaking van hetzelfde ontwerp.

Omdat we naar Sint Jacobiparochie willen, rijden we de volgende straat naar het zuiden in, genaamd Kadal. Bijzondere straatnaam. Men vermoed dat het om een oude kadijk gaat. Tot halverwege de jaren 60 van de twintigste eeuw werd de straat nog Kadalsterweg genoemd, waarna het kennelijk is afgekort. Hoe het van kadijk naar kadal is gekomen is onbekend 7.

Wanneer we over de Kadal de bebouwde kom van het dorp binnen rijden, zien we tussen de huidige Van Wijngaardenstraat - een verwijzing naar de familie Van Wijngaarden van het consortium dat de afsluitdijk bouwde - en de K.L. de Vriesstraat een groenstrook met voetpad. Dit soort stroken zijn we al eerder gekomen tijdens deze ontdekkingstochten. Ook nu blijkt het te gaan om een voormalig spoorweg.
Op 24 december 1900 / 8 januari 1901 komt de Staat met de Noord-Friesche Locaalspoorwegmaatschappij (NFLS) te Leeuwarden overeen dat er onder andere een concessie wordt verleend voor de aanleg van een spoorweg van Leeuwarden over Stiens en St. Jacobi Parochie naar Harlingen.

spoortraject Het Bildt
ArcGIS AHN2 50cm maaiveld - Hillshade
Esri Nederland, Rijkswaterstaat, Waterschapshuis en de provincies

spoortraject Stiens - Harlingen door Het Bildt
Door OpenStreetMap contributors - openstreetmap.org., CC BY-SA 2.0
Landschap beÔnvloedend lijkt daarbij de eis, dat het bovenvlak van de spoorstaven overal ten minste 75cm hoger moet liggen dan de hoogst bekende lokale waterstand 8.
Dit zal leiden tot een dijklichaam die we in het landschap moeten kunnen herkennen. Echter, tegenwoordig kunnen we er nog nauwelijks iets van terugvinden. Het traject Leeuwarden-Stiens-Harlingen werd namelijk alweer in 1936 opgeheven 9.

De Kadal brengt ons naar de Middelweg dat als kaarsrechte lijn horizontaal - als een centrale as - in het midden van Het Bildt (de voormalige Middelzee) ligt. Naar aanleiding van de vondst in 1998 van de polderinrichting, dat door Vitus von Drachsdorf ( -1526) in 1505 op een papiertje werd gekrabbeld, werd opnieuw onderzocht of Het Bildt niet een renaissancepolder zou zijn, een met een grand designs of een polder met een masterplan. En dan mogelijk de eerste van Nederland. Met een 10 kilometer lange Middelweg van oost naar west, haaks hierop 7 noord-zuid wegen met op drie kruispunten woonplaatsen 10.

In deze hoek - van de Kadal en Middelweg - staat de boerderij (9509) die een bepaalde periode De Schierhuisplaats werd genoemd, als vernoeming naar een familie Schierhuis. Deze werd gebouwd door Barthout Willems. Deze Barthout kwam in de eerste helft van de zestiende eeuw met zijn drie broers vanuit Sassenheim (oudtijds Ambachte Sassen) hier naartoe met hun gezinnen. De andere vestigden zich ook in deze contreien. Barteld Willems staat in 1527 en 1537 genoteerd als Bildtmeier. In 1849 werd de boerderij aanzienlijk verbouwd, zodat de oorspronkelijk vorm vrijwel onherkenbaar is geworden 11.

We rijden naar het "centrum" van het dorp, dat het beste met "het begin" kan worden aangeduid. Hier vandaan lopen de wegen Oosteinde (waar we net overheen reden), Zuideinde, Westeinde en Noordeinde. Al wordt deze laatste straat van het kruispunt gedrukt door De Groate Kerk (9511). Maar daarover zo meer, want we zijn net te vroeg aangekomen.
Daarom maken we alvast een rondje om de kerk.
Als eerste valt aan dit weids kruispunt het gebouw De Valk op, dat duidelijk door Mient de Vries wordt geŽxploiteerd. Hoewel je een cafť of restaurant in dit pand zou verwachten, blijkt het gaan om een fietsenwinkel. Het fraaie pand is in 1920 gebouwd 12.

Aan de overkant van het plein staat een Markering pelgrimsroute dat Henk Rusman (Hillegom, 30-10-1950) in opdracht 1998 gemaakt heeft 13.
Sint Jabik, zoals Sint Jacobiparochie ook wordt genoemd, mag als plaatsnaamdrager van Sint Jacobus, de patroon van pelgrims en reizigers niet ontbreken in het netwerk van bedevaart wegen. 't Jabiksp‚d is de eerste dat voor 2000 door de Werkgroep Jabikspaad Frysl‚n wordt gerealiseerd. Omdat de route van Santiago de Compostella van hier naar Finisterra, het einde van de wereld, in Spanje loopt, wordt Zwarte Haan, waar de route uiteindelijk zal beginnen gekscherend het begin van de wereld genoemd 14.

Yde Westra in bijdrage Omrop Frysl‚n
Hea! fan 11 oktober 2016 17:35:
Strune op It Bilt
We lopen de Georg van Saksenstraat in en komen uit bij de sneuphok van Yde Westra, waar we 'even' gaan Strune. De verleidingen zijn er veel, want er is op allerlei gebied wel iets te vinden. Helaas vinden we tussen de boeken geen uitbreiding van de eigen collectie, zodat we na een complete rondleiding met allerlei verhalen van Yde, toch met lege handen vertrekken. Maar zeker 'even' de moeite waard.
Niet wetend dat we nog geen 40 meter afstaan van Het Spoorrondsy, de lange bocht van de spoorlijn Sint Jacobiparochie - Minnertsga, dat nu dienst doet als wandelpad, lopen we ons rondje via Noordeinde af. Hier komen een aantal oude panden tegen waaronder een boerderij uit 1820 15. Het monument (9521) uit 1760 aan de andere kant van straat laat zich door het vele omringende groen iets minder goed vastleggen.

Vriesche Courant, 3-10-1807


Rotterdamse Courant, 10-10-1807


Oprechte Haarlemse Courant, 10-10-1807


Amsterdamse Courant, 10-10-1807


Nederlandsche Staatscourant, 27-2-1826


En dan zijn we alweer bij de achterkant van de kerk aangekomen. We lopen via die achterzijde naar de ingang van het gebouw, maar komen op het grasveld nog een herinneringsmonument tegen. Het is plek waar de verdronken zeelieden werden begraven die aanspoelden op de kust van Het Bildt, de drinkelingehoek. Ook de 32 opvarenden van schepen die tijdens de storm in 1656 en de 41 bemanningsleden van het marineschip Noodweer die op 30 september 1807 verging, worden hier herdacht.
Vrijdag 28 maart 2003 werd het "Drenkelingen monument" van Marco Goldenbeld (Utrecht, 2-12-1957) officieel ingewijd. Hierbij was naast de kunstenaar ook kapitein ter zee Kees Turnhout van de Koninklijke Marine aanwezig. De granieten steen die uit de golf steekt, verbeeld de boeg van een schip. Om het begraven te benadrukken, zakken de golven steeds iets verder de grond in. De kosten voor het beeld waren zo'n Ä6450 16.
Het eerste bericht dat 's Lands Schip Noodweer vermoedelijk met man en muis is vergaan voor de Vriesche Wal verschijnen op 3 oktober, waarna enkele kranten het bericht overnemen. Hierbij wordt 's Lands Schip ook 's Konings Schip of Z.M. Schip genoemd. Er waren inmiddels al 18 lichamen aangespoeld op de Zeedyk. Kennelijk weet men de lichamen, dan wel andere kenmerken als kleding, te herkennen want men bericht dat Kapitein G.S. Rabť van Wezel nog wordt vermist. Middels de liquidatie van de Nederlandse achterstand 'Oude Soldijen' krijgen de lichamen voor ons een naam 17.

We lopen naar de voorkant van het gebouw en zien dat de kerk nu wel open is.
Het aangezicht van deze laatste kerk op deze plek is indrukwekkend. De architect Thomas Romein heeft dit gebouw in 1843-1844 ontworpen en een heel andere look gegeven, dan dat we gewend zijn. Het is gebouwd door de aannemer Hendrik Wouda uit Dragten. De eerste steen is gelegd door Arjen Jans Osinga, het tweeŽneenhalf zoontje van een van de commissieleden. Thomas Adrianus Romein (Leeuwarden, 16-12-1811 Ė Leeuwarden, 24-2-1881) hield kennelijk van de neoclassicistische stijl. De voorgevel met vier Ionische zuilen springen hierbij natuurlijk het meest in het oog. Aan dit ontwerp gingen drie andere ontwerpen vooraf. In het eerste ontwerp wordt nog de oude toren gespaard. Hierdoor blijft het een traditionele vorm, zoals er vele zijn.
Door het foutief interpreteren van zijn handtekening, komen we op verschillende plekken diverse malen een verschillende voorletter tegen.

ontwerp tekening door T.Romein) 1843


ontwerp tekening door T.Romein 1843


ontwerp tekening door T.Romein 1843
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
66.407 - 66.404 - 66.405
foto's G.Th. Delemarre
(CC BY-SA 3.0)

Zijn voorletter wordt ook aangezien voor de F, I of J, zodat zijn vader Jacob Romein in beeld komt. De handtekening van T. Romein is echter tijdens zijn loopbaan telkens hetzelfde gebleven. Hierdoor zien we dat zowel het eerste ontwerp van deze kerk als het beursgebouw in Leeuwarden, waar hij vanaf 1843 de stadsarchitect werd, ondertekend is door T. Romein, Thomas Romein 18.
Een enkele wijziging ten opzichte van de laatste tekening, treffen we wel aan. Zowel de windvaan als fronton droegen het gemeentewapen. Nu zien we deze alleen nog in de windvaan terug. Het gemeentewapen op het fronton is vervangen door een variant op het grote wapen van de provincie Friesland en sinds 1997 Frysl‚n 19.
De Groate Kerk is al enige tijd een Kultureel Sintrum, waarin tevens het Pelgrimsinformatiecentrum gevestigd is. Het gebouw is dan ook sinds 1979 eigendom van de Stichting Alde Fryske Tsjerken.

Groate kerk van Sint Jacobiparochie : bedelman edelman / Hugo Kingmans; A.W. Dijkstra, M.F. Fermo, G.P. Karstkarel, H. Kingmans, A.J. Wijnsma (redactie); A.W. Dijkstra (eindredactie); W. Walta (fotografie)
Monument van de Maand, jrg. 3, dl. 8
Leeuwarden : Stichting Monument van de Maand, 1988
Wanneer we een kijkje binnen nemen, treffen we een zaal aan waarin op dat moment een tentoonstelling over kaatsen is en een expositie over de muziekvereniging Aurora gehouden wordt. Het kaatsen is verzorgd door verzamelaar Marty Slager. Hij kreeg voor al zijn vrijwilligerswerk bij (het bestuur van) kaatsvereniging Het Noorden van Yvonne Kinket een smaakvol beeld getiteld De Kaatser toen de vereniging 125 jaar bestond en hij na 27 jaar afscheid nam. Het jaar erop werd hij hiervoor benoemd tot "Lid in de Orde van Oranje-Nassau". Beide mag hij vast als een persoonlijk trofee beschouwen. De paal van het beeld van Kinket waarop de kaatser staat, verbeeldt de paal in het slik op 't Wad en daarmee Het Bildt 20.

Friesland, wees zacht voor mij : Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen / Maaike Vriesema, Annelies van der Goot; Sjoerd Andringa (illustraties)
Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2006 - 90-330-0556-5

Tijdens het rondje door de zaal vinden we tevens nog op enkele plekken literatuur dat ons verder helpt. Uiteraard het boekje over de Grote kerk zelf. Maar ook het bijzondere boek over de eeuwenlange toestroom van nieuwe Friezen. En een ander boek, wat ze en alle anderen daarvan zouden moeten weten.
We maken ons rondje door de kerk af door nog even de trap naar boven te nemen. We komen zo op het terrein van het Pelgrimsinformatiecentrum. Wij krijgen echter ook een kijkje op de achterkant van het orgel. Hierbij valt op de beelden op het orgel aan de achterkant hol zijn.

Wanneer we weer buiten zijn, bekijken we aan de andere kant van het gebouw het herdenkingsmonument van Vreni of Verena Wagner. Het beeld is in 2005 gemaakt van 24 geknibbelde glasplaten, ter gelegenheid van 60 jaar vrijheid. De sokkel en glas hebben groentinten, waarbij de kleur groen hoop vertolkt. Op het glas en de sokkel kunnen we de volgende teksten lezen:

Van drabbelkoeken, brijbekken en granaten : Langs elf Friese steden : verhalen vol humor, creativiteit en verwondering / Marten L. de Boer; Marten en Greet de Boer (samenstelling); Greet de Boer-de Boer (foto's, verhalen); Evert van Urk (illustraties)
Easterein / Oosterend : Margryt, 2000 - 90-9013976-1

Űns frijhyd ontstaan ķt Űfbroken levens

De inwoners van het Bildt gedenken allen die hun leven hebben gegeven of verloren in de strijd voor onze vrijheid 21.



We hebben intussen bedacht om de drie dorpen aan deze Middelweg te bezoeken. Gezien de (verwachte) duur van elk bezoek, durven we het aan om even een uitstapje te maken naar het oude land.

noten:

1.
Bildtse Post, 13-7-2005: Bildtse plaatsen Ė nr 28 Ė Ouwedyk 627 Een weeskind / Douwe Zwart;
AlleFriezen:
Jan Jaspers vermeld;

2.
Frysl‚n = Friesland : Ī1926-1934 : schaal 1:25.000 / Anoek van der Leest, Meindert Schroor, Huib Stam (samenstelling, redactie); Thijs Caspers (eindredactie). - Grote historische topografische atlas. - Tilburg : Nieuwland, 2006. - ISBN 90-8645-006-7. - No 56-57, 73-74 (verkend 1928-1929);
Delpher:
Lijst der aardrijkskundige namen van Nederland. - 1936 p. 215 Koude Vaart;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 13-04-1966 Ingezonden / L. van der Meij;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 03-06-1975 Nieuwe Dijk Westhoek-Zwarte Haan opgeleverd;

3.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-09-1973 Verhoging Friese zeedijk 1980 klaar;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 05-07-1983 Strijd om dijktracť al 20 jaar gaande;

4.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-09-1974 Zwarte Haan of Swarte Harne?;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 15-10-1983 Alleen naar Zwarte Haan : "'t Is hier 'n doaie seestad worren";
Wikipedia Hotze Sytses Buwalda;

5.
Telefoongesprek Andrť Groeneveld, 12-07-2020;
Telefoongesprek Gerrit Dijkstra, 12-07-2020;

6.
Plaatsengids.nl Westhoek en Oosthoek;

7.
Frysl‚n = Friesland : Ī1926-1934 : schaal 1:25.000 / Anoek van der Leest, Meindert Schroor, Huib Stam (samenstelling, redactie); Thijs Caspers (eindredactie). - Grote historische topografische atlas. - Tilburg : Nieuwland, 2006. - ISBN 90-8645-006-7. - No 73 (verkend 1928);
M pagina E / Martin Engels Encyclopedie van Friesland / J.H. Brouwer (hoofdredacteur); J.J. Kalma, W. Kok, M. Wiegersma (redactieraad). - Fryske Akademy. - Amsterdam ; Brussel : Elsevier, 1958 K Kadalsterweg;
In de Leeuwarder Courant vinden we vanaf 1829 tot 1965 regelmatig berichten met Kadalsterweg (en nog een keer in 1979). Kadal vinden we vanaf 1970. De naamsverandering heeft zich kennelijk tussen 1965 en 1970 voltrokken. Al komt Kadal ook voor 1965 voor.
De krant van toen: zoekvraag Kadalsterweg - Kadalsterweg;
De krant van toen: zoekvraag Kadal - Kadal;

8.
Delpher:
Nederlandsche staatscourant, 09-02-1901 Overeenkomst betreffende den Noord-Frieschen Locaalspoorweg.;
Spoorzoeker.net / bcpeters Stiens - Harlingen / Franeker;
Martijn van Vulpen Spoorlijn Stiens - Harlingen;

9.
Delpher:
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 297;

10.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 9, 48, 55;
Van Middelzee tot Bildt : landaanwinning in Frysl‚n in de Middeleeuwen en de vroegmoderne tijd / Meindert Schroor. - Archeologie in Frysl‚n, 3. - Abcoude/Amersfoort : Uniepers / Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 2000. - p. 58-59;
De voornaam van Von Drachsdorf wordt veelal geschreven als Veit, maar komt ook voor als Vyth of Vijt;
In een veelvoorkomend liedje wordt hij nog genoemd:

Christi is upgestande,
Herr Vyth moet nu uth dussen lande,
Des willen wy alle froh syn,
Grave Edsard wil onze troost syn,
Kyrie eleison.
Middelnederlandsche historieliederen: toegelicht en verklaard / Cornelia Catharine van de Graft. - Epe : A. Hooiberg, 1904. - proefschrift UvA p. 126;

11.
Delpher:
Van den mond der oude Middelzee : Nieuwe serie schetsen uit het oude leven op het land / K.J. van den Akker. - Leeuwarden : Friesche Maatschappij van Landbouw Leeuwarden, 1940. - p. 91 (met afbeelding boerderij), 98-99, 100;
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - Bijlage 4 p. 1;
De Vrije Fries / P.C.J.A. Boeles, R. Visscher, S. Cuperus (redactie) drie en dertigste deel. - Leeuwarden : N.V. Noord-Nederlandsche Boekhandel, 1935. - Wandeling langs de oude grafsteenen, liggend op de kerkhoven rondom de drie kerken en torens van de Parochie's in de gemeente Het Bildt / S.J. Hoogland. - p. 62;
Algemeene geschiedenis van Friesland : een volksleesboek / H.W. Steenstra. - Minnertsga : J. Bloemsma, 1845. - p. 539-540 Geslacht der Bildbewoners;

12.
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0063100000002428;

13.
rkd Henk Rusman;

14.
Plaatsengids.nl Zwarte Haan;

15.
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0063100000003263;

16.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 29-03-2003 Golven Van Staal Voor Naamloze Drenkelingen;
Leeuwarder Courant, 19-06-2002 Monument voor naamloze drenkelingen / Kirsen van Santen;
rkd Marco Goldenbeld;

17.
Delpher:
Vriesche courant, 03-10-1807 Leeuwarden den 2 October;
Amsterdamse courant, 10-10-1807 Leeuwarden den 2 October;
Rotterdamse courant courant, 10-10-1807 Leeuwarden den 2 October;
Oprechte Haarlemse courant, 10-10-1807 Amsterdam den 8 October;
Nederlandsche staatscourant, 27-02-1826 Schip Noodweer;
Van G.S. Rabť van Wezel is - na behoefte - een redelijk beeld te schetsen:
Notulen van het Staats-bewind der Bataafsche Republiek, Volume 11;
openarchives George Samuel rebe van Wezel;
Warschipsresearch Dutch gaff gunboat Kever 1796-1829;
Regionaal Historisch centrum Zuidoost Utrecht Nadere Toegang op inv. nr. 186 uit het archief van het Hervormde Gemeente Rhenen, 1628-1969 (355) / H.J. Postema. - versie december 2017 p.124: Belijdenis 10 maart 1790 Georgius Samuel Rabe van Wezel;

18.
Wikipedia Thomas Adrianus Romein;
Groate kerk van Sint Jacobiparochie : bedelman edelman / Hugo Kingmans; A.W. Dijkstra, M.F. Fermo, G.P. Karstkarel, H. Kingmans, A.J. Wijnsma (redactie); A.W. Dijkstra (eindredactie); W. Walta (fotografie). - Monument van de Maand, jrg. 3, dl. 8. - Leeuwarden : Stichting Monument van de Maand, 1988. - p. 27, 29, 31, 33, 39, 40;

19.
Groate kerk van Sint Jacobiparochie : bedelman edelman / Hugo Kingmans; A.W. Dijkstra, M.F. Fermo, G.P. Karstkarel, H. Kingmans, A.J. Wijnsma (redactie); A.W. Dijkstra (eindredactie); W. Walta (fotografie). - Monument van de Maand, jrg. 3, dl. 8. - Leeuwarden : Stichting Monument van de Maand, 1988. - p. 54, 59;
Wikipedia Wapen van Friesland;

20.
Franeker Courant, 13 juli 2019 16.20 Veelzijdige tentoonstelling in Groate Kerk Sint Jabik;
Franeker Courant, 27 maart 2015 10.05 Marty Slager benoemd tot Lid in de Orde van Oranje Nassau;
De krant van toen:
Franeker Courant, 27-08-2014 ĎHet Internationale spelí bij 125-jarige Kv Het Noorden;
Telefoongesprek Marty Slager, 17-07-2020;

21.
Nationaal Comitť 4en5 mei Sint Jacobiparochie, oorlogsmonument;
Keunstwurk ‘ns frijhyd ontstaan ķt Űfbroken levens;

internetraadpleging: 11 - 17-7-2020



't Weeskind, Sint Jacobiparochie


De Oasthoek | 2001 | Gerrit Dijkstra, Sint Jacobiparochie


transformatorgebouw, Sint Jacobiparochie


De Valk, Sint Jacobiparochie


Markering pelgrimsroute | 1998 | Henk Rusman, Sint Jacobiparochie


boerderij 1820, Sint Jacobiparochie


"Drenkelingen monument" | 2003 | Marco Goldenbeld, Sint Jacobiparochie


voorkant, De Groate Kerk, Sint Jacobiparochie


windvaan, De Groate Kerk, Sint Jacobiparochie


Frisia, De Groate Kerk, Sint Jacobiparochie


maquette, De Groate Kerk, Sint Jacobiparochie


orgel, De Groate Kerk, Sint Jacobiparochie


De Kaatser | Yvonne Kinket, De Groate Kerk, Sint Jacobiparochie


Oorlogsmonument | 2005 | Verena Wagner, Sint Jacobiparochie


Oorlogsmonument | 2005 | Verena Wagner, Sint Jacobiparochie


      Minnertsga
We rijden vanuit Sint Jacobiparochie naar het zuiden over de Zuiderweg (N393) naar Minnertsga. Bij Hermanawei duiken we het vaste land op - immers Het Bildt ligt opgebild hoger dan het oude land.

kaart VIa De voormalige Middelzee
Nederland als Polderland : Beschrijving van den eigenaardigen toestand der belangrijkste helft van ons land, tevens bevattende de topografie van dat gedeelte met de voornaamste bijzonderheden, toegelicht door kaarten en teekeningen / A.A. Beekman. - Zutphen : W.J.Thieme & Cie, 1932
We vergeten dan echter dat Minnertsga natuurlijk een terp is, dat hier sinds de achtste eeuw wordt bewoond 1 en daarmee eeuw na eeuw in hoogte stijgt.
Twee grondvlakken aan het begin van de Miedleane zijn dan ook als zodanig beschermt als rijksmonument (45233 en 45234).
Minnertsga ligt als terpdorp op het noordelijkste deel van het westelijk van de voormalige Middelzee gelegen gebied Westergo. De naam komt door de eeuwen heen voor in allerlei variaties. Minnersghae is daarvan de oudste die we kennen. Deze is door Worp van Thabor in 1168 genoteerd. Hierop volgen diverse -kerk uitgangen als Menerdkerke (1230) en Meynardiskerka (1370).

Bij het eerste deel kan gedacht worden aan Meinhard dat sterk in macht zou kunnen betekenen 2. De uitgang van -ga komt voort uit -kerk - in de zin van volgt op. De katholieke kerk stichtte, naar mate de gebieden meer bewoond werd er bedehuizen in de buurt. Zo'n gehucht of buurtschap werd veelal -kerk genoemd, zoals Menerdkerke. Dit werd later vervangen door -ga of -gae. Er wordt door sommigen gesteld dat het in tegenstelling tot 'Meinhard' een schippersuitdrukking is ter myner schaÍ. Dit als beschrijving van de buurt wanneer het voor de kust voor anker ligt.
Minnersghae 1168 Worp van Thabor
Minnersghae 1168 Buitenrust Hettema
Menerdkerke 1230 Buitenrust Hettema
Meynardiskerke 1275 Gildemacher
Minderskerka 1306 Sibrandus Leo
Menerdiskerka 1319 Buitenrust Hettema
Minderskerck 1350 Gildemacher
Meynardiskerka 1370 Buitenrust Hettema
Meynaertsga 1398 Buitenrust Hettema
Mennerdisga 1399 Buitenrust Hettema
Mennertega 1400 Buitenrust Hettema
Mennertsga 1400 Gildemacher
Mennerdsgae 1456 Buitenrust Hettema
Mennersgae 1456 Buitenrust Hettema
Mennersghae 1471 Buitenrust Hettema
Mennersghae 1471 Sipma
Mynnertsgae 1473 Buitenrust Hettema
Minnertsgae 1479 Sipma
Mynnersgae 1511 Gildemacher
Mynnerschae 1543 Gildemacher
Mindertsgae 1664 Gildemacher
Minnertsgae 1664 Gildemacher
Minnertsga 1727 Ferwerda
De bewering dat deze volgorde van uitgangsvormen -kerk gevolgd wordt door -ga, valt ook te betwijfelen, zoals we kunnen constateren. Mogelijk is hierbij hetzelfde aan de hand als bij de werkkamp- en parochienamen. Er komt in 1168 namelijk al een -ghae uitgangsvorm voor. Pas in 1230 komt de uitgang -kerke in zwang. Voor relatief korte duur - zo'n 170 jaar, want vanaf 1398 zijn het allemaal weer -ga (of varianten daarop) uitgangen. Een andere reden zou natuurlijk de aanduiding van een 'parochie' of andere kerkelijke indeling kunnen zijn. Vanaf 1727 is de naam gestabiliseerd op Minnertsga.
Ga, gau, gouw of goo duidt op een landstreek met enige marken of honschappen. Honschappen zijn honderdschappen 3. En deze honderdschappen heeft weer met het besturen van het gebied te maken .

De bescherming van de twee grondvlakken komt niet uit de lucht vallen. Er stonden in deze omgeving - en zo ook daar met name Klein Hermana en Groot Hermana - diverse adelijke staten, zoals Farnia, Tjessinga, Haytsma, groot Folta (nog volop aanwezig in 1595 en in 1690) en Folopta. Ook is er sprake van de bouw van een stins in 1192 door Schelte Lauta tussen Minnertsga en Uitgong. Deze zijn echter al lange tijd verdwenen. Rond 1790 is eigenlijk alleen Klein Hermana nog in goede staat. Rond 1900 is er hier sprake van een Alma-sate 4.

Over de historie van Groot Hermana wordt veel verhaald, waaraan vele stichtingsverklaringen worden opgehangen.
Groot Hermana was - zo vertellen de verhalen - een zeer zware stins. De historie van deze plek gaat terug tot voor het jaar 806. Van de haven waarbij deze stins staat, de haven van Harmana, wordt zelfs gesteld dat het om de beruchte Portus Manarmanis zou gaan. Dat wordt door anderen als ongeloofwaardig weggezet, vanwege het ontbreken van een grote stroom.
Ten tijde van Karel de Grote (Ī747-814) was er in de 21 van de wintermaand of op 11 december 806 een watervloed - de St. Thomasvloed, dat veel dierlijke en menselijk slachtoffers eiste. Velen hadden hun leven weten te redden door hun toevlucht tot de stins van Harmana en de kerk te nemen. Door de vele vluchtelingen in de gebouwen, stortte eerst de kerk - doorweekt van de maanden hogere waterstand - op 2 februari 807 in en verdronken ze alsnog of werden ze bedolven onder de neerploffende balken en stenen. De sterke slot Hermana stortte later eveneens in. Dezelfde storm trof ook Ezonstad, die de wallen kwijtraakte en wel 35 huizen vielen om. Daarmee was het drama echter niet voorbij. De winteroogst kon niet gezaaid worden en de aankomende zomeroogst evenmin door het aanwezige water, waardoor er een hongersnood volgde.
Later die eeuw volgen invallen van Vikingen (Noormannen). In deze periode was ook de edeling Hessel Hermana van Minnertsga met het krijgsbestuur belast en had zodoende in 869 tegen hun gestreden. Deze invallen zou de reden zijn voor de in deze haven aanwezige handelaren om voortaan naar Franeker te gaan.
In 1838 kwam er wederom een eind aan het kasteel Hermana. Ditmaal werd het afgebroken. Na enkele jaren van leegverkoop van de inboedel, bomen en andere losse goederen komt op 9 april 1835 en op 23 april finaal in Franeker te Nieuw Botnia het Heeren-huis, no 119 Hermana State van eigenaar "den Wel-Geb. Heer R.L. de Fielietaz Goethart" en sinds enkele jaren verbeterd Buitengoed op de markt. Nadat er geen belangstelling blijkt, wordt voor september nogmaals een poging gedaan, maar dan op afbraak.
In oktober 1836 worden ook de andere bouwwerken als gebouwen, brug en stenen wallen op het terrein ter afbraak aangeboden. Alleen de woning/washuis, koestallen en een wagenhuis moet blijven staan. Er wordt in juni en december 1837 nog steeds voor diverse partijen geadverteerd. En dit gaat ook in de jaren 1838 en 1839 door. In november van 1849 wordt een huis en schuur met singel, appelhof en bouwland op het voormalig Klein Hermana-terrein te huur aangeboden 5. Dit verklaart waarom dit deel van de hoofdweg Hermanawei heet. In de raadvergadering van Barradeel op maandag 23 november 1953 is deze vastgelegd. 6.

De spotnaam van bewoners van Minnertsga was rond 1900 Keallebouten (Kalfsbouten). Die van Sint Jacobiparochie trouwens Rammevreters, Sint Annaparochie Raapkoppen, Onze Lieve Vrouwenparochie Wortelkoppen en Oudebildtzijl Vlashalen (Vlasstengels).
Frappant hierbij is dan wel weer dat de naam van het werkkamp O.L. Vrouwe Kijkhoek was. Kijfhoek ligt op de Zwijndrechtse Waard en de spotnaam van de bewoners uit Zwijndrecht zijn Peebossers, vanwege de goede tuingrond, waarin de wortels het goed deden: wortelbos 7.
Rond 1900 is er in Berlikum, Minnertsga, Tjummarum, St. Anna-Parochien en St. Jacobi-Parochie een toename op het gebied van de fruit- en groenteteelt. Op deze zavelgronden wordt er veelal voor de groothandel gekweekt. De afvoer van de producten gebeurt rond 1900 nog steeds met de kleine Friesche scheepjes, terwijl Minnertsga een station heeft aan de Noord-Frieschen locaalspoor. Daarvan wordt echter weinig gebruik gemaakt. In 1916 wordt er toestemming gegeven voor het inladen van groente op het station. Dat duidt erop dat ook het spoor gaat dienen als transportmiddel voor het geteelde 8.

We rijden de Hermanawei verder tot het bij de kerk Meinardswei gaat heten. Net na de kerk vinden een parkeerterrein, waar we de wagen parkeren. Dit parkeerterrein was in 1955 nog gewoon de havenkom van Minnertsga. Datzelfde jaar werd het samen met enkele vaargedeelten gedempt 9.
Wanneer we de auto zijn uitgestapt, kijken we uit op de uitdrijving van Adam en Eva uit het paradijs. Althans, in een uitbeelding van een gevelsteen.
Hierop staat te lezen:

HIER IACHT D'ENGEL MET ADWIS'
ADAM EN EVA WT PARADIS

Het betreft een (16e/)17e gevelsteen, dat diep in reliŽf is uitgewerkt.
Het pand stamt volgens het BAG uit 1930. Een foto toont een soortgelijk pand op een foto uit Ī1923 (incl. een andersoortig hekwerk). Hierop is de gevelsteen niet tussen het raam en deur terug te zien. In een krantenbericht van begin jaren '60 zag de gevelsteen er nog stuk gaver uit, dan nu - een kleine 60 jaren later 10.


Plattegrond Opmeting Ned. Herv. Kerk te Minnertsga, 22 juli 1948
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
BT-011188
tekenaar A. Baart (Baart en Zn, Architectenbureau)
(CC BY-SA 3.0)


Wanneer we bij de toren zijn komen, zien we daar ook een gevelsteen van rood zandsteen. Hierop staat alleen de tekst:

Westgevel Ned. Herv. Kerk te Minnertsga, januari 1919
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
3.452
(CC BY-SA 3.0)

Doe men screef XVc ende V jaer
Op Desiderius dach openbaer
Toen leten de Foegden van Sinte Merten
Dit werck bestaen toe wercken.
God latet daer sy heilige naem,
Vastelick in eeren staen. Amen.

Deze versie, die een eerste goede lezing geeft van de tekst, na vele foute voorgaande versies, is afkomstig van de secretaris van Barradeel en in Sexbierum woonachtig Eelko Jakobus Alta (Oosterlittens, 26-3-1801 - Sexbierum, 23-8-1867) en timmerman Cornelis Simons Reisma (Minnertsga, 26-6-1814 - Minnertsga, 19-2-1884) 11.

En zoals wel vaker lezen andere er weer net iets anders in:

Doe men screef XVC ende V iaer,
op sinte desiderius dach openbaer,
toen leten die foegden van sinte marten,
dit werk bestaen toe wercken,
god latet doer sijn heilige naem,
vastelick in eeren stean. Amen. 12

Of:

Doe men screef XVc ende V iaer
Op Sinte Desiderius dach openbaer
Toen leten die foechden van Sinte Merten
Dit werck bestaen toe wercken
Got laetet doer syn heilige naem
Vastelick in eeren staen. Amen 13

De toren is dus - zo blijkt uit deze tekst - opgedragen aan Sint Martinus, bisschop van Tours, tevens mogelijk de plaatsnaamverklaring, een verbastering van St. Martensga 14.
De kerk en de toren (8634) hebben - zo blijkt - al een lange geschiedenis. Deze begint in ieder geval en wie weet misschien wel eerder, met de bouw van een tufstenen gebouw in Ī 1120. Hierna volgt een verlenging. Na 1450 volgt de bouw van deze kerk, gevolgd door diverse verbouwingen en grote en kleine aanpassingen. De toren stamt dus uit 1505 en stond - zoals gebruikelijk - los van de kerk. In 1552 verloor de toren haar spits. In 1595 werd er een nieuwe opbouw geplaatst. Getuige de muurankers werd in 1818 de situatie gerestaureerd tot deze constructie. De toren werd tussen 1937-1942 nogmaals gerestaureerd door A. Baart uit Leeuwarden 15.
En dan breekt dinsdag 3 juni 1947 aan. Een leidekker en loodgieter waren die ochtend begonnen met reparatiewerken aan het achterste deel. Vervolgens gingen ze verderop aan het schip verder met hun werkzaamheden. Om ongeveer twintig voor twee werd ontdekt dat de kerk aan de achterkant brandde. Men vermoed dat soldeerwerkzaamheden hiervan de oorzaak was. Het schip zou na een gigantische vuurzee binnen een uur al instorten, waarna de grootste vuurzee en gevaar voorbij was. Extra spijtig was het voor de toren, aangezien die net was gerestaureerd. Ook branden twee verderop gelegen schuren van boerderijen af. Een twintigtal woningen vatten ook vlam, maar werden gered. Ze liepen echter aanzienlijke waterschade op. Andere bewoners gooiden uit angst en in paniek hun huisraad op straat, terwijl hun pand geen gevaar liep. Veel huisraad viel echter kapot.
Dominee A.D. Wumkes ontkracht enkele dagen later, dat er van paniek geen sprake was en spreekt dan ook vol lof over het kranige optreden van de bevolking 16.
De bij de restauratie aangebrachte betonnen tussen verdiepingen heeft in ieder geval voorkomen dat geen enkel glas-in-loodraampje van het Gotisch torenraam is gesprongen. Ook de klok kon zodoende niet diep vallen 17.
De officier van justitie zou É 200 boete of twee maanden hechtenis eisen tegen de loodgieter (1894-1981) van de firma B. uit Leeuwarden. Mr. P.P.H. Nooren volstaat daarmee, omdat de loodgieter geen misdadiger is - het had ook een ander kunnen overkomen. En daarnaast zijn er ook nog anderen moreel schuldig 18.

Wij zien echter beide gebouwen hier weer in volle glorie staan en gaan een kijkje binnen nemen.
Het ziet er nog net niet als nieuw uit. Op de deur naar de hounegat - de hondegat, een in de toren uitgehouwen raamloze ruimte van circa 1Ĺ meter diepte dat dienst deed als gevangenis - na dan. Deze heeft de brand overleeft 19.
De aanwezige objecten zijn veelal geschenken van elders. Er waren maar enkele objecten gered uit de brandende kerk, zoals een fronton met daarin de wapens van Kamstra en Donia, afkomstig van de familiebank. Het deurtje van de oude kansel uit 1668 is ook gespaard gebleven. Evenals de toegangsdeur tussen voorkerk en kerk. Een kwestie van even een paar cm optillen en naar buiten dragen.
En zo nog wat gemakkelijk te grijpen spul, als tekstbordjes uit 1781, bijbelboeken en wat schilderijen en foto's 20.
De grafzerken waarover we in het schip lopen, komen uit het wegens bouwvalligheid in 1940 21 gesloopte GalileŽrkerk te Leeuwarden. In het koor bevinden zich de ongeschonden gebleven zerken van na de brand.
In de nok van het dak vinden we een twaalftal ornamenten. In het schip zijn dat er 11 en in het koor een. We laten er enkele de revue laten passeren:





De ornamenten:
"Een Druiventros",
"Een profeet",
"Opengeslagen Bijbel",
"Een Jongeman"
en "Het Lam"
Meinardskerk, Minnertsga

"Een Druiventros"
Deze hangt in het koor en is het symbool van de overvloed in het beloofde land.

"Een profeet"
Dit is het symbool van de spreker, verkondiger, vertolker van het woord van God.

"Opengeslagen Bijbel"
Twee Bijbelteksten: Joh. 1:1-5 en Mal. 4:2 (in de nieuwe Bijbelvertaling is dit Mal. 3:20).

"Een Jongeman"
Dit is een symbool van de prediking van het evangelie: zie, een zaaier gaat uit om te zaaien.

"Het Lam"
Joh. 1:29 "Daar is het Lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt!" 22
Op de vraag wie de maker is of makers zijn van deze ornamenten kunnen we geen antwoord vinden.


Meinardskerk Minnertsga, brochure
Verder komen we het 'nieuwe' doopvont van Jan Meefout (Amsterdam, 29-12-1915 - Amsterdam, 16-4-1993) tegen dat hij in 1954 in opdracht maakte van het ministerie van O.K.W. Op de sokkel staan de symbolen van de vier evangelisten (Johannes, Lucas, Marcus, Mattheus): leeuw, rund, adelaar en engel 23.

Het orgel is een uit de kerk van Welsrijp, dat in 1955 werd geplaatst. Na een restauratie werd het op de huidige plaats gezet. Een speurtocht leidde naar de oorspronkelijke bouwer van deze orgel. Het blijkt te gaan om Guillaume Robustelly (Herzogenrath, tussen 1718 en 1725 - Luik, 1793) uit Luik, die het in 1785 bouwde. Er blijken maar twee orgel van deze orgelbouwer in Nederland te zijn 24.

Tijdens ons rondje om de kerk zien we de prachtig vormgegeven oude ingang weer in volle glorie terug. Tot de herbouw van 1951-1955 was het mogelijk al vanaf de achttiende eeuw dichtgemetseld geweest 25.
Op de hoek Havenstrjitte en Lytse Buorren treffen we een merkwaardig vormgegeven gebouw aan. Het blijkt een voormalig schoolgebouw te zijn van de Christelijke Nationale school, waarvan de eerste steen op 29 augustus 1868 is gelegd door J.A. Anema en B.J. Tjessinga 26.

En nu we toch in deze hoek staan, moeten we natuurlijk een bekende in geboren Minnertsga persoon noemen: Seerp Anema. Of hij familie is van de eerste steenlegger J.A. Anema hebben we niet onderzocht. Wel is Seerp Anema (Minnertsga, 31-10-1875 - Zeist, 7-3-1961) een (christelijke) schrijver en dichter. Zijn kunstideaal: toenadering tussen orthodox-gelovige wereldbeschouwing en de esthetische aanschouwing van de dingen. Abraham Kuyper (Maassluis, 29-10-1837 Ė Den Haag, 8-11-1920), theoloog, predikant, staatsman, oprichter ARP en stichter Vrije Universiteit en journalist, drukte daarin een duidelijke stempel. Na het overlijden van zijn vrouw, hertrouwde hij met een nichtje van Kuyper.
Na zijn studie was hij enige jaren werkzaam in het bijzonder onderwijs in Den Haag en daarna Inspecteur van het Schooltoezicht, uitgaande van de Vereeniging voor Christelijk Nationaal Schoolonderwijs.
Dat zijn werk calvinistisch getint is, wordt door de Rooms Katholieke jeugdboekencensuurlijst "Standaardcatalogus van het R.K. Centraal bureau voor lectuur Amsterdam" niet als hinderlijk ervaren 27.

Wanneer we weer naar de wagen lopen, zien we ter hoogte van de toren aan de Meinardswei nog een monumentaal woonhuis (8636) staan.

We rijden weer terug naar Sint Jacobiparochie en komen via de Middelweg na zo'n 7 minuten aan in Sint Annaparochie, waar we met onze neus in de boter vallen.

noten:

1.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 56;

2.
Friese plaatsnamen : Tegelijk een bijdrage tot de Oude Aardrijkskunde van Friesland / F. Buitenrust Hettema. - Nomina geographica Neerlandica / Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap, IVe Deel. - Leiden : Brill, 1899. - p. 223;
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 163;
Om te kijken of er tegenwoordig - in de steeds digitaler wordende literatuur - andere gegevens boven komen drijven, dan de zich steeds herhalende, gaan we aan de slag met de bekende naamsvarianten:
Menerdkerke OR Minnersghae OR Menerdkerke OR Meynardiskerke OR Menerdiskerka OR Minderskerck OR Meynardiskerka OR Meynaertsga OR Mennerdisga OR Mennertega OR Mennertsga OR Mennerdsgae OR Mennersgae OR Mennersghae OR Mynnertsgae OR Minnertsgae OR Mijnersgae OR Mynnersgae OR Mynnerschae OR Minersgae OR Minnertsgae OR Mindersga OR Minnertsga
Dit levert o.a. het volgende op: zie staatje

Oorkondenboek van het Sticht Utrecht tot 1301. - no 457 / S. Muller, A.C. Bouman (co-auteur). - Oosthoek, 1920: 1168 Minnersghae p. 409;

3.
Friese plaatsnamen : Tegelijk een bijdrage tot de Oude Aardrijkskunde van Friesland / F. Buitenrust Hettema. - Nomina geographica Neerlandica / Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap, IVe Deel. - Leiden : Brill, 1899. - p. 165;
Hedendaagsche historie of Tegenwoordige staat van alle volkeren; XXIVste deel. Behelzende de beschryving der Vereenigde Nederlanden, en wel in't byzonder van Friesland. / Simon Stijl, Thomas Salmon. - 1786. - p. 567;
spreekwoord 1 De lieden van Minnertsga zadelen vroeg en rijden laat;
spreekwoord 2 De lieden van Minnertsga varen vroeg en rijden laat;
Encyclopedie van Friesland / J.H. Brouwer (hoofdredacteur); J.J. Kalma, W. Kok, M. Wiegersma (redactieraad). - Fryske Akademy. - Amsterdam ; Brussel : Elsevier, 1958 M Minnertsga;
De lieden van Minnertsga zadelen vroeg en rijden laat of De lieden van Minnertsga varen vroeg en rijden laat of Dy fan Minnertsgea sealje ier en ride let betekent dat "ze lang werken hebben".

4.
Hedendaagsche historie of Tegenwoordige staat van alle volkeren; XXIVste deel. Behelzende de beschryving der Vereenigde Nederlanden, en wel in't byzonder van Friesland. / Simon Stijl, Thomas Salmon. - 1786. - p. 567;
Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden; zestiende deel; vervattende het einde der beschryving van Friesland. / Simon Stijl, Thomas Salmon. - 1789. - p. 752;
StudiŽn in Nederlandsche namenkunde / Johan Winkler. - H.D. Tjeenk Willink, 1900. - Gentsche geslachtsnamen p. 151;
De archieven van het St. Anthony-Gasthuis te Leeuwarden 1425-1813 / R. Visscher. - [Noord-Nederlandsche Boekhandel, afd. Meijer & Schaafsma], 1921. - 1153 p. 219, 1159 p. 221;
Van den mond der oude Middelzee / K.J. van den Akker. - Landbouwhuis, [1934]. - stins tussen Uitgong en Minnertsga - Schelte Lauta p. 166;

5.
Tweetal van kerkelyke leerredenen gedaan, de eene ter inwijinge van de nieuw gebouwde kerk te Berlikum, en de andere ter inwijinge van het nieuwe orgel in gemelde kerk opgerigt. / Petrus Nota. - 1781. - p. 73;
Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden; dertiende deel; vervattende eenen aanvang der beschryving van Friesland. / Jan Wagenaar, Thomas Salmon. - 1785. - p. 250;
Geschiedenis van Oud-Friesland / Ph. van Blom. - Meijer & Schaafsma, 1900. - p. 233;
Reisboek voor Nederland / G.A. Pos; ANWB. - Van Stockum, 1922 (handel naar Franeker wegens invallen Noormannen) p. 297;
Leeuwarder courant, 06-08-1885 MENGELINGEN. Aanteekening omtrent de grietenij (gemeente) Barradeel.;
Leeuwarder courant, 06-10-1917 Uit vervlogen Dagen. Friesland's potestaten. / A. Hallema;
De standaard, 13-01-1922 Afscheid Burgemeester L.W. de Vries;
Opregte Haarlemsche Courant, 28-03-1835 Advertentie;
Leeuwarder courant, 21-08-1835 Advertentie;
Leeuwarder courant, 21-10-1836 Advertentie;
Leeuwarder courant, 13-06-1837 Advertentie;
Leeuwarder courant, 01-12-1837 Advertentie;
Leeuwarder courant, 19-10-1838 Advertentie;
Leeuwarder courant, 09-11-1849 Advertentie;

6.
Delper:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-11-1953 Zo worden de Friese straatnamen in de dorpen van Barradeel;

7.
StudiŽn in Nederlandsche namenkunde / Johan Winkler. - H.D. Tjeenk Willink, 1900. - spotnamen p. 36;
Op uw' stoel door uw land / E. Laurillard. - Cohen, 1901. - p. 35;
Nederlandse Volksverhalenbank SDEVOS79;

8.
Aardrijkskundig-landbouwkundige beschrijving van Nederland / B.H. Schroven. - Wolters, 1900. - Tuinbouw p. 91;
"It heitel‚n" : leesboek over de aardrijkskunde en geschiedenis van Friesland / A. Bezema, Jac. van der Klei. - Wolters, 1916. - foto Minnertsga in den oogsttijd: volle schepen aan de kade tussen p.54 en p.55;
Bekendmakingen, circulaires, beschikkingen enz. betreffende de Distributiewet van 1916, alsmede daarmede verband houdende maatregelen van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel gedurende het jaar 1916. - No.170. - Algemeene Landsdrukkerij, 1917 p. 190;
Van den mond der oude Middelzee / K.J. van den Akker. - Landbouwhuis, [1934]. - Cichoreibouw p. 35;

9.
Minertsga vroeger, 17 maart 2013 Haven wordt gedempt; rioolwater schoon;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 23-04-1955 Aanbesteding;
Leeuwarder Courant, 16-01-1974 Haven Minnertsga wordt gedempt, rioolwater schoon;

10.
inventarisatie van gevelstenen, 31-05-2019 Minnertsga;
Delper:
Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 26-04-1962 afbeelding;
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 0063100000000098;
Minnertsga vroeger Meinardswei 40;
Meinardswei 40 Hoofdstraat;
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Meinardswei 40 118.131;

11.
Delper:
Verslag der handelingen van het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde te Leeuwarden over het jaar 1852 p. 25;
De standaard, 20-12-1937 Torenrestauratie van de Ned. Herv. kerk te Minnertsga (Fr.);
Leeuwarder courant, 14-12-1937 Restauratie van den toren der Ned. Herv. Kerk te Minnertsga (Fr.);
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 14-12-1937 De toren der Ned. Herv. kerk te Minnertsga. : De restauratie.;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 15-12-1937 De toren der Ned. Herv. kerk te Minnertsga. : De restauratie.;
Deze lezing is door de ijverige hulp van E.J. Alta (Sexbierum) en timmerman C.J. Reisma bekomen (Verslag 1852, p. 22 en 40). Met timmerman C.J. Reisma wordt waarschijnlijk Cornelis Simons Reisma (Minnertsga, 26-6-1814 - Minnertsga, 19-2-1884) bedoeld. Met E.J. Alta wordt waarschijnlijk de ongehuwd gebleven secretaris van Barradeel en in Sexbierum woonachtig Eelko Jakobus Alta (Oosterlittens, 26-3-1801 - Sexbierum, 23-8-1867) bedoeld AlleFriezen Reisma [juiste pagina] - geboorte zoon van timmerman Simon Sikkes Reisma en Hyke Cornelis Dekker - huwelijk - overlijden;
E.J. Alta - geboorte zoon van Jakobus Canter Alta en Rijkje Sanders/Riekje Jorna - overlijden;

12.
St. Maartenskerk : Bouwgeschiedenis en restauraties van kerk en toren / Gerrit Bouma (in: ‚ld Barradiel, Jaargang 9 | januari 2011 [p. 2]);

13.
Onze gemeente : Geschiedenis van Minnertsga en de Meinardskerk De toren;

14.
Delper:
Verslag der handelingen van het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde te Leeuwarden over het jaar 1852 p. 25;

15.
Meinardskerk Minnertsga [brochure], p. [3-4], [6];
St. Maartenskerk : Bouwgeschiedenis en restauraties van kerk en toren / Gerrit Bouma (in: ‚ld Barradiel, Jaargang 9 | januari 2011 [p. 3]);

16.
Delper:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 03-06-1947 Grote brand in Minnertsga Kerk ťťn vlammenzee;
Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad geheel uitgebrand;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 04-06-1947 Grote brand teisterde Minnertsga : N.H. kerk en twee boerderijen in de as gelegd;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 04-06-1947 Dertien brandspuiten verhinderden dat MINNERTSGA afbrandde : Maar de prachtige kerk brandde uit;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 06-06-1947 De Kerkbrand te Minnertsga : Architect Baart van Monumentenzorg: ĄMet de wederopbouw van de Kerk te Minnertsga zijn jaren gemoeid.Ē : Voorlopig onderdak in Lokaal en Gereformeerde Kerk;

17.
Delper:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 04-06-1947 Dertien brandspuiten verhinderden dat MINNERTSGA afbrandde : Maar de prachtige kerk brandde uit;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 06-06-1947 De brand in de kerk te Minnertsga;

18.
Delper:
Friesch dagblad, 23-10-1947. - Rechtbank Leeuwarden Achteloosheid de oorzaak van de brand te Minnertsga? : Kleine oorzaken....;
Provinciale Drentsche en Asser courant, 24-10-1947 Loodgieter deed kerk in vlammen opgaan;

19.
Delper:
Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 19-03-1955 Na ruim drie jaar is restauratie van kerk te Minnertsga voltooid : In het dorp heerst grote vreugde; volgende week ingebruikneming;
Onze gemeente : Geschiedenis van Minnertsga en de Meinardskerk Minnertsga hŻnegat;

20.
Meinardskerk Minnertsga [brochure], p. [5];

21.
Delper:
Leeuwarder courant, 29-09-1939 De GalileŽrkerk te Leeuwarden wordt afgebroken : Afdoende restauratie is niet meer mogelijk gebleken;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 30-09-1939 De GalileŽrkerk wordt vernieuwd : Het naastgelegen winkelpand door de Kerkvoogdij aangekocht;

22.
Meinardskerk Minnertsga [brochure], p. [8-10];

23.
rdk Jan Meefout;
dbnl Gehoorzaam verblijven binnen de gesloten steen : Het beeldhouwwerk van Jan Meefout / Josť Boyens (in: Ons Erfdeel, jaargang 26 (1983) p. 696;
Meinardskerk Minnertsga [brochure], p. [5];

24.
Meinardskerk Minnertsga [brochure], p. [11];
Wikipedia Guillaume Robustelly;

25.
Meinardskerk Minnertsga [brochure], p. [15];

26.
AlleFriezen:
Jelle Annes Anema geboorte;
Bauke Jelles Tjessinga geboorte;
Dit zou kunnen gaan - met nadruk op zou kunnen - om de kinderen Jelle Annes Anema (Minnertsga, 25-7-1860) en Bauke Jelles Tjessinga (Minnertsga, 7-8-1860).
Jelles vader is namelijk timmerman en Baukes vader is koopman en lid van de gemeenteraad;

27.
Wikipedy Seerp Anema;
Wikipedia Abraham Kuyper;
Album behoorende bij den Letterkundigen-kalender voor 1917. - Philip J. Kruseman, 1917 Seerp Anema / J.J. de Haan te 's-Gravenhage (foto);
Letterkundig leesboek : ten dienste van leerlingen van U.L.O.-scholen, H.B. scholen, lycea en andere inrichtingen van voortgezet onderwijs. - E.F. van de Bilt. - Wolters, 1923. - Seerp Anema p. 392-393;
Nederlandsche letterkunde. - D. de Groot, L. Leopold, R.R. Rijkens; W. Pik, G. Kalff (co-auteur). - Wolters, 1923. - Seerp Anema p. 558-560;
Standaardcatalogus van het R.K. Centraal bureau voor lectuur Amsterdam / A.B.H. Gielen, J. van Heugten. - "Joost van den Vondel", 1925 (jeugdboekencensuur) p. 15;
Christelijke schrijvers van dezen tijd / P.J. Risseeuw. - Kok, 1930 p. 5 (foto) - p. 10;
Geschiedenis van de Nederlandse letterkunde / H.W.E. Moller. - De Kempen, 1932 p. 318-319;
De Nederlandse en Vlaamse auteurs van middeleeuwen tot heden met inbegrip van de Friese auteurs / G.J. van Bork & P.J. Verkruijsse (redactie). - Weesp : De Haan, 1985. - 90 228 4565 6 Anema, Seerp. - p. 50;
Schrijversinfo.nl Seerp Anema;
Minnertsga vroeger, 29-9-2012 Seerp Anema;

internetraadpleging: 17 - 25-7-2020



gevelsteen "verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs, Minnertsga


huis met gevelsteen, Minnertsga


"geboortedocument" toren, Minnertsga


deur van het hounegat, Minnertsga


schip, Minnertsga


doopvont | 1954 | Jan Meefout, Minnertsga


doopvont | 1954 | Jan Meefout, Minnertsga


grafzerken GalileŽrkerk, Minnertsga


orgel | 1785 | Guillaume Robustelly, Minnertsga


tekstbord 1781, Minnertsga


oude ingang, Minnertsga


Meinardskerk, Minnertsga


windvaan Leeuw koor, Minnertsga


consistoriekamerramen, Minnertsga


Chr. Nat. school, Minnertsga


Eerste steen 29-8-1868, Minnertsga


      Sint Annaparochie
Nadat we over de Statenweg het centrum van Sint Anna naderen, zien we dat het geplande rechtdoor rijden er niet inzit. Ons plannetje was namelijk om eerst even naar het veel kleinere Vrouwenparochie te rijden, zodat we vervolgens weer terug zouden rijden, om hier ook een hapje te kunnen gaan eten. We laten ons echter zeer eenvoudig verleiden.
Stapvoets rijden we vanaf de Kade over de brug van de Kaaifaart - een omleiding in de Noorder faart / Sudder faart - de Van Harenstraat in. Hierna worden we de Warmoesstraat ingeleid, waar we de wagen op het eerste vrije parkeerplaats zetten.
Naast dit stuk van Warmoesstraat liep voorheen de Sudder faart. Deze is rond 1860 gedempt 1.

We lopen terug naar de dranghekken en begeven ons dan plotsklaps op de negende editie van de Bildtse Rembrandtmarkt.
Het eerste beeld dat we meteen tegenkomen, verklaart het allemaal.
Het Plaatselijk Belang St. Anna besloot op 21 februari 1985 dat er een beeld moest komen om het huwelijk van Rembrandt en Saskia in herinnering te brengen. Suze Boschma-Berkhout kreeg ruim twee jaar later, op 24 september 1987 de opdracht. Zij werkte toen vanuit Goutum. Ze heeft tijdens het maken van het beeld rekening gehouden met mogelijke vernielingen. Daarom zijn de fragiele onderdelen, als bijvoorbeeld de ezel, mede van staal gemaakt. De financiering van het benodigde bedrag, zo'n É 23.000, verliep uiterst moeizaam, zodat het Plaatselijk Belang uiteindelijk moest overgaan tot een lening bij de gemeente. Het beeld werd onthuld op zaterdagochtend 25 november 1989. De wethouder Folkert Schat onthulde het die zaterdagochtend in het bijzijn van onder ander Boschma-Berkhout en de voorzitter van het Plaatselijk Belang, Albert Cuperus. De laatste benadrukte in zijn toespraak nogmaals het belang van het beeld, dat het huwelijksfeit tussen beide zichtbaar maakt. Vervolgens vertelde hij op levendige manier over de reden waarom het hier gebeurde en hoe dit huwelijk zich had voltrokken. De gemeentesecretaris B. Schelhaas had zich voor de gelegenheid van de onthulling verkleed als 'Rembrandt'. Van Suus Boschma-Berkhout (Indramayu, West-Java, IndonesiŽ, 31-5-1922 - Alphen aan den Rijn, 2-7-1997) kwamen we al eerder werk tegen, zoals bijvoorbeeld in Harlingen en Langedijke .
Met dit beeld "Rembrandt en Saskia" herdenkt men het feit dat op 22 juni 1634 Rembrandt Harmenszoon van Rhijn te Amsterdam hier met Saskia van Ulenburg nu te Franeker in de voorganger van de huidige kerk hun huwelijk lieten inzegenen. In Friesland leefde men echter toen nog met de juliaanse kalender. In Amsterdam werkte men al met (onze huidige) gregoriaanse kalender, waar het op dat moment al 2 juli was. Men was daar na dinsdag 1 januari 1583 overgesprongen naar woensdag 12 januari 1583. Friesland ging van 31 december 1700 naar de volgende dag 12 januari 1701. Aangezien dit soort verschillen in heel Europa en wereld golden zal het niet de reden geweest zijn dat er geen familie van Rembrandt aanwezig was bij de inzegening 2.

De Rembrandtmarkt is vooral rondom de Van Harenskerk - in de Van Harenstraat met drie monumentale panden, nummer 8 (9496), nummer 14 (9497) en nummer 18 (9498), Wassenberghstraat met ook een monumentaal pand op nummer 2 (9508) en de Stadhoudersweg - gelokaliseerd. Hier staan talloze kraampjes, dit jaar afgewisseld met de vele schilderezels, waar druk de schilderkunst wordt beoefend. Er is muziek, gemaakt met historische instrumenten en er lopen diverse mensen rond die eveneens historisch gekleed zijn. Zelfs kraampjeshouders doen mee aan deze verkleedpartij. Zij handelen veelal in Kunst, Boeken, Antiek, Curiosa en dit jaar ook verfspullen.
We gaan een rondje maken en lopen achter de hofdames Ina Braaksma-Van der Wal en Djoke de Graaf 3 aan, die ons net passeren. Aangezien wij de kraampjes bekijken raken we dit tweetal, ondanks hun zeer opvallende verschijning, al snel uit het oog.
Wel treffen we schooier Wiemer 4 aan, die overtuigend om een bijdrage bedelt.

De Van Harenskerk (9495) is uiteraard open op deze dag en vanzelfsprekend gaan we een kijkje nemen. De eerstesteenlegging was op 3 april 1682 en werd verricht door de achtjarige jonker Zwier van Tamminga Reddingius. Hij was de zoon van jonkheer Onno Zwier van Tamminga tot Saxenhuizen en Wilhelmina van Hemmema. Na zestien maanden werd het opgeleverd (augustus 1683) en in november werd het officieel in gebruik genomen 5.
Het gebouw is gebouwd in een mengeling van verschillende stijlen. Het grondplan is gebaseerd op een vierkant, waarvan de hoeken zijn afgesneden. De zijden van het achtzijdige gebouw, zijn hierdoor niet even lang 6.

historische muziek op Rembrandtmarkt
Sint Annaparochie, 3-8-2019
[film: 12 seconden]

Een ander - niet bewezen - theorie is dat de voorganger, een (Griekse) kruiskerk voor de vorm heeft gezorgd. Men kon dan immers gebruikmaken van de vorige funderingen 7.
Weer een andere reden van dit achtzijdige gebouw kan zijn om het verlaten van het rooms-katholicisme te benadrukken. De kruisvorm werd vervangen door het symbool van het getal der volheid (7) plus de toekomst (1) 8.
We lopen over het gele klinkerpad naar de ingang en gaan even opzij voor de drie muzikanten die ons al spelend tegemoet lopen.

Bij binnenkomst trekt meteen de kansel de aandacht, waarbij vooral de fraai gedraaide trappaal in de smaak valt. Het werd in 1700 geschonken door vermoedelijk Maria Van Oranje-Nassau. Zij is de jongste dochter van Frederik Hendrik en Amalia van Solms. In 1694 ontbrak de preekstoel nog. Er is een concept van een verzoekschrift uit dat jaar, waarin een poging wordt gedaan om de dochters van de overleden Hartoginne van Simmern in Duitsland te bewegen om een gift te doen. Bovenop de trappaal is de bekende pelikaan te vinden die haar jongeren voedt met haar eigen bloed - door zichzelf op te offeren, als symbool voor de zelfopofferende liefde van Christus.
De trapleuning aan de andere zijde is beneden versierd met een oudere figuur (Mozes) met wettafels en boven met een op een bazuin spelende jongeling met boek. Dit symboliseert dat het nieuwe testament hier belangrijker wordt geacht dan het oude testament. Andere denken dat het gaat om de boodschapper van het nieuwe rijk. Tussen 1898 en 1941 (en waarschijnlijk ook daarvoor) ontbrak de gebogen arm met bazuin. In deze periode waren ook alle houten objecten geverfd. Tijdens de restauratie (sept. 1937 - sept.1941) van de kerk onder leiding van A. Baart te Leeuwarden, is deze verf verwijderd. Ook is toen de hulp ingeroepen van een vakman van Monumentenzorg, die de afgebroken en zoekgeraakte stukken (waaronder - nemen wij aan - de arm met bazuin) zal bijsnijden. Deze werkzaamheden zijn eind september 1941 afgerond.
panelen preekstoel, Van Harenskerk, Sint Annaparochie

'waakzaamheid'

'gerechtigheid'
De maker van deze uit Duitsland afkomstige preekstoel is niet bekend 9.
Op de vijf panelen van de preekstoel zien we de allegorische figuren, de symbolische voorstellingen van gerechtigheid of voorzichtigheid, hoop, liefde, geloof en waakzaamheid 10.

Naast de familiebank van de familie Van Haren is het grafkapel een toonbeeld van fama, modern statusvertoon en in ons huidig taalgebruik nog voorkomend als faam en fameus 11. Om in dit eveneens achthoekig aangebouwd grafkapel te komen, moeten door een deur dat met koper is afgezet, waarachter een paars fluwelen stof is geplaatst. Boven de deurpost staat "IN MORTE VITA" - "door den dood het leven" waarbij we in gedachte de pelikaan met jongen moeten zien 12.

Naast de epitaaf van Willem van Haren - Elisabeth van Hemmema vinden we in het als kamer ingerichte grafkapel, een schilderij van het gebouw. Gesigneerd door Wouda.

Het orgel is gemaakt door Johannes Radeker (Danzig, Ī1675) in 1728, in deze periode gezel van Christian MŁller (1690-1763). Daarvoor was hij gezel van Arp Schnitger (1648-1719) 13.

Aangezien het best wel druk is in het gebouw, blijven we niet langer dan noodzakelijk.
Buitengekomen maken we ons rondje af. Wanneer we bijna weer bij het beeld van 'Saskia en Rembrandt' zijn aangekomen, neuzen we nog even gedegen in de bakken met boeken. We gaan hier goede zaken doen.
Een vreugdekreet wordt geslaakt, wanneer uit de serie Grote Provincie Atlas 1:25000 deel Friesland tevoorschijn komt. Daarvoor hadden we half Leeuwarden doorgehold en nu valt het zo in onze schoot.

Grote provincie atlas : 1:25.000 : Friesland. - Groningen : Wolters-Noordhoff Atlasprodukties, 1991. - 90-01-96199-1

De Groninger cultuurschat : Kerken van 1000 tot 1800 / Justin Kroesen, Regnerus Steensma (redactie); Harry de Olde, Kees van der Ploeg, Justin Kroesen, Regnerus Steensma, Saskia van Lier, Jahan de Haan, Victor Timmer, Redmer Alma, Kees Kuiken; Regnerus Steensma (foto's). - Groningen/Assen : Philip Elchers / Koninklijke Van Gorcum, 2008. - 978-90-232-4482-0

Leeuwarden 750-2000 : Hoofdstad van Friesland / Renť Kunst (eindredacteur), Goffe Jensma, Paul Th. Kok, Yme Kuiper, Meindert Schroor, Hotso Spanninga, Rolf van der Woude (redactie); Arjen Veersloot (cartografie); Johan van der Veer (fotografie). - Franeker : Van Wijnen, 1999. - 90-5194-173-0

De Friese geschiedenis in meer dan 100 verhalen / Kerst Huisman (samensteller). - Amsterdam : Van Gennep, 2006. - 90-5515-411-3

In een kraam verderop worden serieuze kunstzaken behartigd. In een "Tussen Kunst en Kitsch"-zetting worden de diverse objecten beoordeeld op het verhaal en waarde. De schilders, een paar meter verderop, proberen hetzelfde, maar dan voor het winnen van een workshop van kunstenaar Hendrik Elings.
We zien in het kader van het "Project Rembrandt op 't Bildt" hier onder andere Jetty Boterhoek (Sint Annaparochie, 14-5-1968) in actie. Zij zal na de jurybeoordeling met dit werk, een van de drie zijn die de workshop wint 14.

En er zijn nog meer juryleden onderweg, merken we, wanneer verder de winkelstraat Van Harenstraat inlopen. Er is namelijk ook een etalagewedstrijd georganiseerd. De Etalagewedstrijd had dit jaar als thema 'Liefde voor Rembrandt'. Wij treffen de juryleden Loet Hin, Floor Mes en Hinke Leistra aan terwijl ze drukdoende zijn om de toe te kennen punten te noteren van een van de winkels. Ze bekijken alle etalages in de Warmoesstraat en Van Harenstraat. En er zitten weer hele fraaie tussen! De eerste prijs is uiteindelijk voor Akke van Dijk van 't Winkeltsy. Bij haar mag de wisselbeker nu een jaar te pronk staan 15.

Naast de frontale positie voor de juryleden is de plek ook ideaal om op dit moment een foto van de windvaan te nemen. Net als op de kerk van Sint Jacobiparochie staat op deze windvaan het kleine wapen Frisia.
We zien dat het nu 'rustig' is rond het beeld van Saskia en Rembrandt en lopen er snel even heen.

Verder de straat in wordt ons gehoor gelokt door bekende jaren '60 en '70 muziek. Het blijkt dat Wooden Moons, een Sixties & Seventies Tribute Band, hier een optreden verzorgt ter gelegenheid van de Feestelijke opening van RoTa Rijwielen in Sint Annaparochie 16.

Een stuk verderop in de straat komen we in alle rust het (voormalig) gemeentehuis van Het Bildt tegen. Het is sinds september 2018 het domein van het gezondheidscentrum 't Raadhuus geworden, nadat op 1 januari Het Bildt opging in de gemeente Waadhoeke. Met deze herbestemming van het gebouw, de zorgaanbieders werden eigenaar, is het behoud van dit gebouw geborgd.
Het pand is een ontwerp van de architect Doeke Meintema en gebouwd in 1927 door M.K. de Groot uit Heerenveen voor de laagste inschrijving van de aanbestedingsronde van É 33.200. De eerste steen werd gelegd op 26 juli 1927 en het laatste werk aan dit gebouw werd op 14 april 1928 verricht 17. Doeke Meintema (Mantgum, 20-5-1877 Ė Leeuwarden, 14-1-1935) maakte van dit ingetogen werk een van hoogtepunten uit zijn carriŤre, die ongeveer 25 jaar duurde (1910 tot 1935). Piet de Vries roemde Meintema zeer, ook vanwege de "Friesch-eenvoudigen aard" van zijn architectuur. Doeke was een belangrijke leermeester voor Piet.
Ook in zijn In memoriam lezen we dan over "Wars van alle opschik, alle pompeusheid, alle modezucht." Tevens dienen we ons te realiseren dat hij zijn jeugd heeft doorgebracht in Mantgum , omgeven door rentenierswoningen - later mede van zijn hand - voorzien van tuinen in Engelse landschapstijl van Gerrit Vlaskamp (1834-1906). Die beÔnvloeding zien we terug in dit gemeentehuis 18.

Wanneer we weer dezelfde weg teruglopen naar de wagen, werpen nog eenmaal een blik op Van Harenskerk in haar gezellige omgeving.

Tijdens een familiebezoekje wat daarop volgt, wordt ons een tip gegeven om vooral ook naar de Zwarte Haan te gaan, waar je goed kunt eten. Na het bezoek volgen we de tip en rijden naar De Zwarte Haan. Omdat de snelste route - via de Stadhoudersweg naar Nij Altoenae - nog afgezet is, rijden we een stukje om. En langs de Kouwe Faart over de Koudeweg, komen we ook in Nij Altoenae. Het eerste stukje hadden we aan het begin van de middag gezien. Nu rijden we de Schuringaweg helemaal uit tot we op de Nieuwebildtdijk komen. Hier kunnen we rechts naar Stad Niks en links naar het restaurant.

noten:

1.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 66;

2.
Bildtse Rembrandtmarkt Rembrandt & Saskia op vrijersvoet : 'een hartstocht in Friesland';
rkd Suus Boschma-Berkhout;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 24-11-1932, pag. 10 De herdenking van het 250-jarig bestaan der Ned. Hervormde Kerk te St. Annaparochie;
Nieuwsblad van het Noorden, 27-11-1989, pag. 3 Fries dorp eert Rembrandt;
Friesch Dagblad, 24-03-2020, pag. 8 Saskia en Rembrandt voor de Van Harenskerk;
Wikipedia Overgangskalender van 1583 (Holland);
Wikipedia Lijst van invoeringsdata van de gregoriaanse kalender per land;
Delpher: Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 27-11-1989 Beeld Rembrandt houdt historisch feit levend;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-11-1989 Bronzen Rembrandt en Saskia in Sint Anne;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-01-1989 Lening gevraagd voor beeld Rembrandt;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 17-04-1989 Suus Boschma-Berkhout na vernieling Mata Hari: 'Ik ben vast de enige van wie zeven beelden zijn vernield';
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 20-07-1989 Rembrandt en bruid in brons;

3.
Bildtse Rembrandtmarkt Project Rembrandt op 't Bildt;

4.
Bildtse Rembrandtmarkt Project Rembrandt op 't Bildt;

5.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 08-11-1983 Restauratie Ned. Hervormde Kerk te St. Annaparochie;

6.
Friese kerken : Een inleiding / Saskia van Lier, Regnerus Steensma (foto's). - Gorredijk : Bornmeer, 2009. - 978-90-5615-198-0. - p. 51;

7.
Van Harenkerk Sint Annaparochie Derde kerk;

8.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 08-11-1983 Restauratie Ned. Hervormde Kerk te St. Annaparochie;

9.
Friese kerken : Een inleiding / Saskia van Lier, Regnerus Steensma (foto's). - Gorredijk : Bornmeer, 2009. - 978-90-5615-198-0. - p. 111;
Van Harenkerk Sint Annaparochie Preekstoel;
Sint Annaparochie, de Van Harenskerk / H. Oudhof. - 2006 p. [1];
Delpher:
Herdenkingsrede uitgesproken op 23 November 1932 ter gelegenheid van de viering van het 250-jarig bestaan der Ned. Herv. kerk te St. Anna Parochie / H. Boiten. - Hoekstra, [1933] p. 15, p. 17 - foto preekstoel;
De wandelaar; geÔllustreerd maandblad gewijd aan natuurstudie, natuurbescherming, heemschut, geologie, folklore, buitenleven en toerisme, jrg 13, 1941, no 3, 01-03-1941. - Laren : Schoonderbeek, 1941 p. 97;
Leeuwarder courant, 29-03-1940 Restauratie Ned. Hervormde Kerk te St. Annaparochie;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 27-09-1941 Restauratie der Ned. Herv. Kerk te St. Annaparochie;
Leeuwarder courant, 27-09-1941 Restauratie der Ned. Herv. Kerk te St. Annaparochie;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 08-10-1941 De Ned. Herv. Kerk te St. Annaparochie. : De restauratie voltooid.;
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Van Harenkerk, Sint Annaparochie - Preekstoel 1880-1910, OF-00025 - Preekstoel 1920-1940, OF-00653;
Tresoar : Fries Fotoarchief Identificatienummer E3 (Preekstoel Van Harenskerk, St. Annaparochie, ca. 1970);
Rijksmuseum Preekstoel in de Van Harenskerk te Sint Annaparochie, anoniem, 1898;

10.
Herdenkingsrede uitgesproken op 23 November 1932 ter gelegenheid van de viering van het 250-jarig bestaan der Ned. Herv. kerk te St. Anna Parochie / H. Boiten. - Hoekstra, [1933] p. 17;
Sint Annaparochie, de Van Harenskerk / H. Oudhof. - 2006 p. [1];

11.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 118;
Wikipedia Fama (godin);

12.
VerzŠmeling van uitgekůrene zin-spreuken, en zinnebeeldige print-vercieringen, eertyds op bevel van den Keizer aller Russen Peter Alexis, of de Grůte, getťkent en gesnťden / Hermanus van den Burg. - vol. 1. - Te Haarlem : by Johannes Marshoorn, 1743 In Morte Vita, p. 74;

13.
Van Harenkerk Sint Annaparochie Orgel;
Wikipedia Van Harenskerk;
Wikipedia Arp Schnitger;
Wikipedia Christian MŁller (orgelbouwer);
Orgels in Drenthe Johan Radeker;

14.
Leeuwarder Courant, 4-8-2019, 15:44 Rembrandt was weer even terug in Sint Annaparochie, waar kunstenaars in zijn geest schilderden;
Bildtse Rembrandtmarkt Project Rembrandt op 't Bildt;
Jetty Boterhoek 3-8-2019;
Exto Jetty Boterhoek;
Werk aan de muur Jetty Boterhoek;
Franeker Courant, 15-6-2019, 16.12 Geen diensten maar kunst in kerk Wijnaldum;

15.
Bildtse Rembrandtmarkt Etalagewedstrijd;

16.
met dank aan Bildtse Rembrandtmarkt;

17.
Friesch Dagblad, 27 november 2018, 10.49 Gemeentehuis het Bildt na negentig jaar veranderd in gezondheidscentrum / Bauke Boersma;
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 31-05-1927 Uitslag Aanbestedingen.;
Leeuwarder courant, 24-04-1928 Inwijding Gemeentehuis Het Bildt;
Leeuwarder courant, 24-04-1928 foto's;

18.
Wikipedia Doeke Meintema;
Gosliga : kunsthistorisch onderzoek / Aagje Gosliga Doeke Meintema;
Nb, 31 januari 2007 Doeke Meintema en de schijnarchitectuur van het traditionalisme / Peter Karstkarel;
Piet de Vries : een beeldhouwend architect / Rink Terpstra. - Wijdemeer / Stichting Piet de Vries, 2017. - 978-94-9205234-6. - p. 10;
Auke Komter (1904-1982). Gematigd modernist uit principe. : Een objectieve analyse van zijn plek in de architectuurgeschiedenis. / Floor Oudshoorn. - Utrecht, 2009. - p. 7 + noot 4;
Delpher:
Leeuwarder courant, 15-01-1935 Doeke Meintema. Ü;

internetraadpleging: 26 - 28-7-2020, 24-4-2021



Saskia van Uylenburgh en Rembrandt van Rijn | 1989 | Suze Boschma-Berkhout, Sint Annaparochie


de twee hofdames Ina Braaksma-Van der Wal en Djoke de Graaf, Sint Annaparochie


bedelaar Wiemer, Sint Annaparochie


Van Harenskerk, Sint Annaparochie


preekstoel, Van Harenskerk, Sint Annaparochie


trap preekstoel, Van Harenskerk, Sint Annaparochie


toegang grafkapel Willem van Haren - Elisabeth van Hemmema, Van Harenskerk, Sint Annaparochie


epitaaf Willem van Haren - Elisabeth van Hemmema, Van Harenskerk, Sint Annaparochie


Van Harenskerk | 19?? | Wouda, Van Harenskerk, Sint Annaparochie


orgel, Van Harenskerk, Sint Annaparochie


boekenkraam, Sint Annaparochie


deelnemer Jetty Boterhoek, Sint Annaparochie


deelnemer Sybe Joostema, Sint Annaparochie


juryleden Floor Mes, Hinke Leistra, Loet Hin, Sint Annaparochie


windvaan kleine wapen Frisia, Sint Annaparochie


Saskia van Uylenburgh en Rembrandt van Rijn | 1989 | Suze Boschma-Berkhout, Sint Annaparochie


Saskia van Uylenburgh en Rembrandt van Rijn | 1989 | Suze Boschma-Berkhout, Sint Annaparochie


Wooden Moons - opening RoTa Rijwielen, Sint Annaparochie


Wooden Moons - opening RoTa Rijwielen, Sint Annaparochie


gemeentehuis | | , Sint Annaparochie


gemeentewapen Het Bildt, gemeentehuis, Sint Annaparochie


Van Harenskerk, Sint Annaparochie


      Zwarte Haan
We rijden vanaf de Schuringaweg links de Nieuwebildtdijk op. Deze dijk loopt vanuit het westen bij Westhoek, waarnaast it Kanaal loopt om het opdringerige zilte water te spoelen ter bescherming van de achterliggende akkergrond. Het loopt door tot Zwarte Haan - waar het verder gaat naar Stad Niks tot Nieuwe Bildtzijl. Hierlangs loopt de Nije Faart. Hierop volgt de Koedijk tot Vijfhuizen.
De al eerdergenoemde Bildtboer Dirck Jansz zette als eerste zijn ploeg in het in maart 1600 ingedijkte Nieuwe Bildt 1.
Opvallend is hierbij het verschil in aandacht tussen de aanleg van de oude en nieuwe dijk. De nieuwe dijk, hoewel ruim een kilometer langer, gaat slechts over het beveiligen van nieuw opgeslibd land met een breedte van 1 ŗ 1,85 km. Dit in tegenstelling tot het inpolderen van de Middelzee, een riviermonding.
We rijden en stukje over de dijk en komen al snel aan bij het beboste hoekje waarin de Camperpark Zwart Haan en het parkeerterrein van het Restaurant De Zwarte Haan liggen. Dit hoekje is ontstaan na het indijken in 1715 van dit deel, dat de West-Biltpollen wordt genoemd. En uiteraard ligt ten oosten daarvan de Oost-Biltpollen. En ook voor de nieuwe opgeslibde en ingedijkte polders gelden, dat ze weer een stukje hoger liggen dat de oudere polders 2.
We parkeren de wagen ergens op het terreintje en lopen door naar het restaurant. We zijn zeer benieuwd naar de alom geprezen keuken.
Ook in 1979 bestond deze faam al en ging het voornamelijk over de goede kwaliteit en de grote porties van de maaltijd. Over de keuze van merken en soorten alcoholische versnaperingen, was men iets minder te spreken. Men classificeerde de menukaart met 4 voorgerechten, 4 soepen, 10 vleesgerechten, 4 visschotels toen als "niet al te uitgebreid". Wel is er in de wintermaanden nog een apart wildkaartje. Het eigenaarsechtpaar G.J. Brockmann (GŁnter Julius en Margret HŁsken) hebben dochter (Angelika) in de bediening en schoonschoon Albert van der Wal als een goede kok in de zaak rondlopen. Zij dragen het bedrijf eind 1987 over aan het dochter en schoonschoon.
Naast de advertenties voor bedieningspersoneel zien we in 1992 voor het eerst een advertentie verschijnen voor een leerling-kok 3.
Het echtpaar Brockmann kochten in de jaren '70 het voormalige herberg en cafť. In de zomer van 1970 was er een bod op pand met erf van É 6559. Of dit het bod van Brockmann is, is ons niet bekend. Ze toverden het om tot een restaurant. In 1972 vertrok het gezin uit het Ruhrgebied en ruilde de drukte om voor de rust van dit buurtschap.
Wat Brockmann dus goed begrepen heeft dat wanneer mensen hun toestand uit het hoofd heeft laten waaien en de rust gevonden hebben, men op een gegeven moment zin krijgen in koffie of iets dergelijks. En daarom hebben dit soort pleisterplaatsen op de meest afgelegen en nu doodlopende plekken een grote aantrekkingskracht en bestaansrecht 4.
Tegenwoordig zijn de eigenaren Loes & Jacob Jensma. Het menu wordt veelal gemaakt met lokale producten, dan wel fair trade. De keuzelijst is niet eens zo gek veel langer dan een halve eeuw geleden. Daarnaast zijn er nog diverse ander kaarten als de (koude of warme) buffetkaart en een stamppot buffet.
Vijftig jaar later hebben we ook een iets andere kijk op het eten in het algemeen, waarbij grote porties juist niet meer positief zijn, maar uitgebalanceerde hoeveelheden de doorslag geven. Zeker wanneer er ook nog 3 t/m 6-gangen menu's worden aangeboden.

We krijgen een mooi plekje aan het raam aangeboden. Want hoewel er geen grootse uitzichten vanuit het restaurant te bekennen zijn, is het wel fijn om naar buiten te kijken.
En aangezien we - net als de recensent van veertig jaar geleden - maar kleine eters zijn, lukt hier voor de verandering wel om 3 gerechten te eten. Dus met de hoeveelheden ťn het tempo van serveren zit je hier goed.

Na de cappuccino's gaan we datgene doen wat de meesten voor het restaurant-bezoek doen, namelijk de dijk op.
Voordat we op de top staan komen we eerst het beeld van De Slikwerker / De Slykwurker tegen. Het beeld vereeuwigd de mannen die hier door de eeuwen heen (1505-1938) in Het Bildt bezig zijn geweest om het te bedijken, de kanalen en sloten te graven. Kortom, met de schop en (wielloos) kruiwagen het 'slik' cultiveerden. Het beeld werd in 1981 door Frans Ram gemaakt. De sokkel verwoordt het in het Bildts als volgt:

Hier, op Ďe Wadden
wereld fan water en slik,
won hij l‚nd ķt see
in weer en wyn,
skep foor skep
monnikewerk.


Het idee voor het beeld kwam van de kioskhouder op De Pyp in Ouwe Syl, Thys Polstra (Hallum, 27-2-1905 - Leeuwarden, 17-8-1993). Hij had dit in mei 1979 in een brief kenbaar gemaakt aan de gemeente. Immers, zo redeneerde hij, in 1980 zou Het Bildt 475 jaar bestaan. In 1981 is Ram al bezig met het maken van het beeld en verwacht het in mei af te hebben. Het idee van de Commissie Cultuur en Vorming van de gemeente, dat het beeld zou moeten komen te staan op de plek van zijn kiosk viel bij Polstra echter geheel verkeerd. Hij zou de plek bij voorkeur voor 1 mei 1981 moeten ontruimen. Zelf had hij een plekje voor het gemeentehuis in Sint Annaparochie of op dijk bij Zwarte Haan in gedachte, maar zeker niet op de plek van zijn kiosk. De gemeente vond echter de plek in Sint Annaparochie niet geschikt en op de dijk bij Zwarte Haan zou het beeld niet tot zijn recht komen. Voor het beeld is er dus geen ander alternatief.
Na een heroverwegingsbijeenkomst van de Commissie, waarbij tevens de bedenker Polstra en beeldhouwer Ram aanwezig waren, besloot men alsnog voor Zwarte Haan. In juli van 1983 werd het beeld 'geruisloos' op de dijk geplaatst 5.
Frans Ram (Schiedam, 23-3-1948) maakte het beeld met behulp van de BKR (Beeldende Kunstenaars Regeling), dat vervolgens volgens sommige een ton kostte. Bij voorkeur werkt hij echter abstract in marmer. Toen hij na de opleiding in Hogebeintum ging wonen, was de vraag naar abstract er niet en ging hij noodgedwongen figuratief werken 6.
Bijzonder genoeg, kwam Ram er tijdens herstelwerkzaamheden achter dat het beeld helemaal niet in brons gegoten is, maar in messing. Dit vergt daardoor een andere manier van herstellen. Het beeld was namelijk op 24 juni 2015 tijdens werkzaamheden door een trekker omvergereden en was daardoor beschadigd 7.

Bovenop de dijk treffen we een tweeluik aan ter herinnering aan Anita Margaretha Andriesen (Leeuwarden, 4-6-1957 Ė 3-12-2008) in de vorm van een bank. Zij kwam hier als getogen Bildtse graag om haar gedachten te laten verwaaien. Ze was een PvdA-politica, lid Provinciale Staten van Friesland (1995-2002) en lid van de Gedeputeerde Staten van Friesland (2002-2008). Tevens was ze de grote inspirator achter "Om de kwaliteit fan de Romte". In dit Streekplan Frysl‚n 2007 (vastgesteld door Provinciale Staten op 13 december 2006) wordt de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van de provincie aangegeven. Borstkanker gooide roet in haar nog jonge leven.

"Het maakt een mens opstandig en verslagen,
dat iets zo trots en fonkelend als jouw geest,
geblust kan worden en ophoudt te bestaan"

Met deze vertaalde regels van dichteres Elisabeth Eybers (1915-2007) wilde de LC-hoofdredacteur Rimmer Mulder de gevoelens typeren. Een rakere typering is er volgens plv hoofdredacteur Wio Joustra niet. Verder schrijft Mulder "Besturen lijkt soms niet meer dan 'procesbeheersing'. Voor haar bleef de bezieling voorop." 8
De banken zijn een ontwerp van architect Gunnar Daan (Plasmolen, 15-3-1939 - Oosternijkerk, 30-10-2016) en hebben de vorm van een aanrollende golf. Ze zijn elk 7Ĺ meter lang en van roestvrijstaal. Zo'n 2Ĺ meter staan ze tegenover elkaar met zo'n 4 meter ruimte ertussen. Volgens Daan is het dan nog mogelijk om met elkaar te praten. Het monument moet namelijk ook dienen als ontmoetingsplek. Op de extraverte wadkant staat "Om de kwaliteit fan de Romte" en op de introverte Bildtkant "1957 * Anita Andriesen * 2008". De kosten van de bank, Ä 60.000 worden gedragen door de Stichting Bildtse Belangen, Wonen Noordwest-Friesland en de gemeente Het Bildt 9.
Het monument werd op vrijdag 15 oktober 2010 onthuld. Deze viel echter grotendeels in het water 10.

Wij krijgen hebben het weer dat hoort bij dit soort uitwaaien. Zon, fijne wolkenpartijen, wind en net zoveel beelden als je zien wilt. Of geen, door je ogen te laten wegzinken in het slik, de wolken, het water of samen met de zon achter de horizon.


slenk, slik en zee

Wij hebben echter nauwelijks gedachten die dienen te verwaaien en daarom gaan we nog even bij het gemaal kijken. De naam van het gemaal is nu H.G. Miedema-gemaal, terwijl het tijdens de officiŽle in werkingstelling op 6-9-1973 gemaal Swarte Harne had gekregen. En dat blijkt tot echt dezelfde te zijn. Op enig moment heeft er dus een naamsverandering plaatsgevonden. De inburgering van de namen is vervolgens deel twee, van zo'n naamsverandering. Dat moet slijten. De voorzitter van het waterschap Noardlik Westergoa H.G. Miedema, die tussen vanaf 1965 bij de diverse waterschappen betrokken was en tot 1 september 1992 allerlei waterschap kwesties behandelde, is vanwege zijn afscheid verantwoordelijk voor deze naamswijziging. Henk Miedema wordt op deze manier geŽerd en bedankt voor zijn inzet 11. Van 30 oktober 2014 tot en met half december 2015 is dit gemaal - samen met de Ropta in Roptazijl - gerenoveerd. Belangrijkste aanpassing is de nieuwe visvriendelijk waaiers in de pompen, zodat de paling meer mogelijkheden krijgt om het binnenland te verlaten zonder vermorzeld te worden. Voor de glasaaltjes en andere migrerend vissoorten is een vispassage aangelegd 12. De diverse vissoorten vinden we terug in het hekwerk dat bij het gemaal staat.

De heren van Liauckama hadden aan de Roptazijl in hun periode rond 1500 een getijmolen en hadden zodoende belang bij het behoud van deze stroom 13. Dit blijkt echter te berusten op een misverstand en foute interpretatie van woorden en plaatsen. Van een getijmolen is geen sprake 14.

We vinden het wel weer genoeg voor vandaag en lopen na de auto terug om weer naar huis te rijden.
Maar zoals zo vaak op dezelfde weg terug, zien we toch weer iets interessants. In dit geval het pand met de naam Strandhuis der Bildtpollen (512338), dat naar eigen zeggen in 1899 is gebouwd. Naast het hoofdgebouw heeft ook het bijgebouw (512339) ernaast, dat nu als garage wordt gebruikt, de status van rijksmonument. Ook dit dak heeft - net als de daarachterliggende boerderijschuur - een rieten dakbedekking. Het ligt echter verstopt onder golfplaten.
De aannemer van dit complex (512337) was Hotze Buwalda, timmerman te St. Jacobiparochie. Hij kreeg van het waterschap De BildtpŰllen de opdracht om dit Waterschapshuis te bouwen. De strandmeester die in dit pand kantoor hield en woonde, beheerde vanuit hier de polder. Ook diende het pand als vergaderruimte voor het waterschap 15.


Strandhuis der Bildtpollen, anno 1899

Met dit laatste beeld komen we weer aan in Ouwe Syl en 't Laaisterplakky. Hier genieten we nog rest van avond - onder het genot van een drankje - na, van wat we vandaag hebben ontdekt.

noten:

1.
Geschiedenis van Friesland / J.J. Kalma, J.J. Spahr van der Hoek, K. de Vries (redactie). - Drachten : Laverman, 1968. - p. 345;

2.
Internet Archive:
Geneeskundige plaatsbeschrijving van Friesland / J.J. Bruinsma. - Bijdragen tot de geneeskundige plaatsbeschrijving van Nederland, Tweede Stuk: Natuurkundige Plaatsbeschrijving van de provincie Friesland. - 's Gravenhagen : Van Weelden en Mingelen, 1872 p. 12;

3.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 06-12-1979 - Waerm miel rinne - Goede kwaliteit en ruime porties in restaurant ĄDe Zwarte Haan";
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 15-10-1983 Alleen naar Zwarte Haan : "t Is hier 'n doaie seestad worren';
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-03-1982 Familiebericht;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 23-12-1987 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-06-1992 Advertentie;

4.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 20-06-1970 Advertentie;
NRC Handelsblad, 04-07-1983 De wijde horizon van Friesland / Bas Roodnat;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 15-10-1983 Alleen naar Zwarte Haan : "t Is hier 'n doaie seestad worren';
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-07-1994 Hier zet men koffie en soms over;

5.
Wikipedia Frans Ram;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-01-1981 Kiosk Oude bildtzijl moet wijken voor beeld slikwerker : Kioskhouder Thys Polstra (75) wordt slachtoffer van zijn eigen idee [met foto Polstra en kiosk];
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 20-02-1981 Commissie adviseert: Slikwerker hoort op Zwarte Haan;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-07-1983 Slikwerker bij Zwarte Haan op zijn plaats;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 22-10-1984 Opkomst en ondergang van Broedertrouw nu in beeld;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-08-1993 Familiebericht;
AlleFriezen Thijs Polstra geboorte;

6.
rkd Frans Ram;
GPTV: Uit de KUNST, 1-10-2015 Frans Ram, het herstel van de Slikwerker / Dirk de Bood, Sipko Gerstel. - YouTube weergave 159;
Wikipedia Beeldende Kunstenaars Regeling;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 17-03-1983 Ingezonden Bezinnen op BKR / Een paar kunstenaars, die nog geen BKR "genieten";

7.
GPTV: Uit de KUNST, 1-10-2015 Frans Ram, het herstel van de Slikwerker / Dirk de Bood, Sipko Gerstel. - YouTube weergave 159;
de Bildtse Post, 22-7-2015, 12.53 Kunstenaar haalt gehavende Slikwerker op;

8.
Wikipedia Anita Andriesen;
Wikipedia Elisabeth Eybers;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 08-06-1957 Burgelijke stand Leeuwarden;
De Krant van Toen:
Leeuwarder courant, 04-12-2008 Politica met veel passie;

9.
De Krant van Toen:
Leeuwarder courant, 25-03-2010 Wadmonument voor Andriesen;
Leeuwarder courant, 28-04-2012 Beelden / Bonne Stienstra;

10.
De Krant van Toen:
Leeuwarder courant, 13-10-2010 Gedenkmonument voor Anita Andriesen onthuld;

11.
De Krant van Toen:
Leeuwarder courant, 16-12-2006 Trotse aantrekkingskracht / Dirk Kuiken;
Leeuwarder courant, 06-10-2008 Regen dreigt aardappeloogst te verzwelgen;
Wikipedia H.G. Miedemagemaal;

12.
De Krant van Toen:
Leeuwarder courant, 23-10-2014 Gemalen Roptazijl en Zwarte Haan worden gerenoveerd;
Leeuwarder courant, 18-12-2015 Paling kan door zeegemaal heen;

13.
Geschiedenis van Friesland / J.J. Kalma, J.J. Spahr van der Hoek, K. de Vries (redactie). - Drachten : Laverman, 1968. - Dijken of wijken / S.J. Fockema Andreae, p. 185;

14.
Zorgen voor zekerheid : studies over Friese testamenten in de vijftiende en zestiende eeuw / J.A. Mol (redactie). - Fryske Akademy, nr. 779. - Ljouwert/Leeuwarden : Fryske Akademy / Fries Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde. - ISBN 90-6171-779-5. - Consolidatie van familiebezit en status in laat-middeleeuws Friesland / P.N. Noomen. - p. 132, noot 216, p. 133 noot 220;

15.
Plaatsengids.nl Nij Altoenae;

internetraadpleging: 29 - 31-7-2020



voorgerechten, Zwarte Haan


hoofdgerechten, Zwarte Haan


nagerecht CrÍme brŻlťe, Zwarte Haan


restaurant 'De Zwarte Haan', Zwarte Haan


De Slikwerker | 1981 | Frans Ram, Zwarte Haan


Anita Andriesen (1959-2008) | 2010 | Gunnar Daan, Zwarte Haan


Anita Andriesen (1959-2008) | 2010 | Gunnar Daan, Zwarte Haan


slenk, slik, wad en Ameland, Zwarte Haan


dijk, wad en zon, Zwarte Haan


kwelder, slik, wad, schip en Ameland, Zwarte Haan


kwelder, slik, wad en vliegende vogels, Zwarte Haan


slik, wad en Terschelling, Zwarte Haan


H.G. Miedema-gemaal, Kouwe Faart, Het Nieuw Bildt, Zwarte Haan


De Zwarte Haan, Zwarte Haan


"Om de kwaliteit fan de Romte" | 2010 | Gunnar Daan, Zwarte Haan


hekwerk passerende vissoorten, Zwarte Haan


hekwerk passerende vissoorten, Zwarte Haan


Kouwe Faart, Zwarte Haan


H.G. Miedema-gemaal, Zwarte Haan


Strandhuis der Bildtpollen 1899, Zwarte Haan






Dag 3: Oudebildtzijl, Hallumerhoek, Hallum, Marrum, Ferwert, De Rijp, Boatebuorren, Blije, Holwerd, Westernijtsjerk, Zeedijk

kaart 3

Vandaag is ons voornemen om een ritje te maken langs de oude zeedijk ten tijde dat de Middelzee nog water was. We hadden in 2013 dit onszelf beloofd, omdat we toen per se Firdgum nog wilden bezoeken. Dat is ook de reden waarom we deze omgeving toen niet gezien hadden. Maar voordat we daaraan beginnen, gaan we eerst de Ouwesylster Markt bezoeken, dat aan de overkant gehouden wordt. Echter dit begint pas 's middags, zodat we het vanochtend lekker rustig hebben. En daarom maken we ook eerst een wandelingetje langs de Ouwe Rij.

Cultuurhistorische Kaart Frysl‚n - Stinzen en states
bron: provinsje frysl‚n / provincie frysl‚n / (Cultuurhistorische Kaart Frysl‚n) - info Cultuurhistorische Kaart Frysl‚n


      Oudebildtzijl
Het feestje begint al meteen bij de ingang van de Ouwe Faart, waarover een bruggetje ligt van de Keuningsstreek. Hoe lang er al een oeververbinding is, wordt ons uiteindelijk niet duidelijk.
Op de kaart van Thys Taconis van Ī 1737 zien we dat er ten zuiden van de Keuningstreek drie boerderijen zijn gebouwd. Twee hiervan zijn in de jaren zestig van de twintigste eeuw afgebroken. Ondanks het feit dat in 1845 de straat door het dorp wordt versteend en rond 1860 de weg richting Hallum met grint wordt voorzien, blijft het vervoer grotendeels over water gaan. Het Kadastraal Minuutplan gemeente 't Bildt uit 1821 toont echter wel al een brug 1.
Aan 'de kleur van het water' zien we dat we op de klei zitten, mochten we dat niet weten.

Even verderop komen we een fraai en kleurrijke gevel tegen, dat trots 1905 als bouwjaar toont. Hierbij vallen vooral de rondingen van de bovenste verdieping op. Het ruitvormig glas-in-lood past, vanwege het overal toepassen en het gebruik van eenzelfde gele kleur, wonderwel in het beeld. Het pand krijgt hierdoor een religieuze uitstraling. En dat was het dan ook, een Hervormde Kerk. In 1990 valt het doek voor het kerkgebouw en wordt het omgevormd tot een woning 2.

Na een parkeerterreintje, dat we tot nu toe steeds gebruiken om de auto te kunnen keren - het Leysterstreek is namelijk voor auto's doodlopend - lopen we langs het onbebouwde deel dat Het Laaidsterpadsy genoemd wordt. Dit is Bildts. Eigenlijk heet het Leysterstreek of Leijsterstreek dan ook Laaisterstreek. Het eerste deel - dat ook in de naam van onze B&B voorkomt - laaister is afkomstig van Lei of Laai. In deze context betekent het verplaatsen en uitgraven van de natuurlijke geul tot waar we net langs liepen, de Kaaifaart 3. Het tweede deel padsy betekent paadje.
Opmerkelijk voor dit paadje is dat er kennelijk hard gereden wordt door (brom/snor)fietsers, aangezien er een snelheidsmeter staat.

Aan de overkant van de Ouwe Rij treffen een akker met de befaamde aardappelen aan. In prachtig aangeaarde lijnen zitten de aardappelen in de ruggen te wachten tot ze geoogst worden. En dat kan elk moment gebeuren, aan het loof te zien 4.


aangeaarde aardappelruggen op kleigrond, Oudebildtzijl

De Ouwe Rij meandert zo op het oog nog fraai door het landschap, wanneer we het een stukje oplopen. In de verte doemt de Vrouwbuurtstermolen op, dat de laatste oude molen op Het Bildt is. Deze bijna 17 meter hoge achtkante bovenkruier met stelling deed zijn werk al vůůr 1832 en tot en met 1954, waarna het vanaf 1962 door de Stichting de Vrouwbuurtstermolen wordt onderhouden en gerestaureerd.
De eerste voorganger van de molen op deze plek, is hier gebouwd in 1555.
De molen leverde tijdens de Elfstedentochten van 1954, 1956, 1963 en 1985 mooie plaatjes op. Op 31-1-1940 werd de finish 's avonds - vanwege de hevige sneeuwjacht - zelfs verplaatst naar de molen 5.

Wanneer we hetzelfde pad weer teruglopen, zien we over de velden de achterzijde van de OLO-school. Over het laatste paadje - voordat we weer bij het Leysterstreek uitkomen - lopen we naar oosten. Ook hier komen we weer in bebouwd gebied uit, met onder andere tennisvelden en de basisschool De Syl, een samenwerkingsschool.
Regiohistoricus Sytse Keizer maakt met diverse (kaart)studies aannemelijk dat op deze plek een uithof van MariŽngaarde heeft gelegen. Deze zou gelegen zijn tussen het slingerpaadje dat we net hebben gelopen in het zuiden tot aan de Monnikebildtdijk in het noorden. De bebouwing aan de Leijsterstreek vormde de westgrens en de tennisvelden de oostgrens. Het geheel was omringd met een hofgracht, dat gevoed werd door de Ouwe Rij. Deze stroomde toen nog achter de tuinen van de bebouwing van de Leijsterstreek. De westzijde van de hofgracht was daarmee dus Ouwe Rij. Over de Ouwe Rij lag in de zuidwestelijke hoek de valbrug, dat aan de overkant uitkwam op de westkantwal van de Ouwe Rij 6.

De Van Egmondstraat, vroeger de Landbuurt, laat ons rechtstreeks naar de melktap van d'Ouwe Sylster lopen.

De Van Egmondstraat is een vernoeming naar de veldheer van de Hollandse graaf Albrecht van Beieren, Arend van Egmond (Ī1337-1409). Hij kreeg als beloning voor zijn inval op 11 augustus 1398 onder andere het eiland Ameland en het uitland Bil 7.
Via de Monnikebildtdijk lopen we benedendijks terug. De Monnikebildtdijk werd voorheen Hooge streek Oost / Hooge streek Oast genoemd. Onder deze dijk ligt een veel oudere dijk. Deze zomerdijk, de Monickedijck, is aan het einde van de twaalfde eeuw door de Norbertijnen of premonstratenzers monniken van de abdij MariŽngaarde te Hallum aangelegd 8.

De opslibbing was in deze periode tussen Minnertsga (in Westergoo) en de abdij bij Hallum (Oostergoo) dusdanig gestegen, dat omkading zinvol was. Wel moest de wal na elke storm weer gerepareerd worden. Zelfs de abt Siardus (1194-1230) was niet te beroerd om hierbij een handje te helpen, aldus een niet met naam genoemde kloosterling van MariŽngaarde, die zijn vita tussen 1265 en 1270 schreef:
Quemadmodum iste bonus pater instabat operi aggresti cum fratribus, ita eciam in operibus gravioribus non defuit. Accidit itaque quodam tempore, ut fratres more rusticorum aggerem contra fluctus maris magno labore deferendo terram et massas sursum cum gerulis bini et bini studiose repararent. Inter quos pius pater Siardus, tamquam unus ex illis, immo ceteris humilior, ad opus omnes animando, cum alio fratre ad aggeria reparationem terram comportabat et adeo sedulus et perseverans in opere extitit, ut fratres super eo quam plurimum mirarentur et inde in exemplum humilitatis traherentur. 9

Met cum gerulis bini et bini wordt hier bedoeld, dat het de gewoonte was om de benodigde aarde, dat nodig was voor een wal of dijk, in draagberries aan te voeren. Kruiwagens waren nog onbekend. Dit stemt overeen met de drie genoemde gereedschappen die we in het Riustringer Landrecht kunnen lezen, waarmee de Friezen hun land verdedigde tegen het water: de schop, de berrie en de greep. Uta skilu wi frisa use lond halda, mith thrium tauwon, mith tha spada, and mith there bera, and mith there forke. 10
De eerste kruiwagens werden in Europa vanaf de dertiende eeuw gesignaleerd. Het zal echter nog een ruime ontwikkeltijd nodig hebben, voordat het overtuigend ingezet wordt in de dijkenbouw 11.
Misschien kunnen we ons morgen iets meer in de abdij en haar abt verdiepen.

Wanneer we weer op ons eigen streekje zijn aangekomen, zien we op nummer dertien het stenen aandenken aan de bouw van dit pand met de inscriptie "De eerste steen gelegd den 1 april 1892 door Gerrit Keizer, oud 18 jaar." Daar heeft hij tussen de Europese tournees door, dan maar mooi even tijd voor gevonden.
Een stukje lager heeft zijn broertje Doeke Johannes Keizer (Oudebildtzijl, 10-9-1875 - Oudebildtzijl, 18-8-1953) in sierlijke letters zijn naam "D. Keizer" in een baksteen geschreven. Dit moet hij wel voor het bakken van de steen gedaan hebben. Het tichelwerk van Ouwe-Syl stond aan de Roodpad, dus dat is heel goed mogelijk 12.

We zien de mensen van de organisatie en deelnemers aan de Ouwesylster Markt aan de overkant al druk bezig zijn om alles klaar te zetten.
Wij gaan intussen 'thuis' even lunchen.

Het Ouwesylster Markt is "Gezellig Kleinschalig Veelzijdig". Daaraan is geen woord gelogen. Aanvullend zou het woord "Apart" nog kunnen zijn. Neem bijvoorbeeld Dorothea, met de door haarzelf ontwikkelde en met de handgemaakte wollen deken tassen, die ze samen met allerlei jaren 50-70 spulletjes verkoopt . Hoe komt ze hier zo verzeild? Twee jaar geleden was ze hier door de Noordelijke Elfstedenroute met de boot langsgekomen. Bij de Oprommer in de Aerden Plaats had ze mooie oude dekens gevonden. Nu haar tassen klaar zijn is het natuurlijk geweldig om hier te staan.
De tassen hebben natuurlijk een dekensteek, ook wel een festonsteek of knoopsgatensteek genoemd, blijkt wanneer ze bekijken. Sommige 'prints' doen ons terug gaan naar de tijd, dat we eronder sliepen.

De mandenmaakster laat - uiterst bedreven - zien, hoe ze met het vlecht- en bindwerk met vlas, de ene na de andere mand, schaal of korf maakt. Hier zien we ook een bundeltje gedroogd vlas liggen, die we kunnen kopen.

Maar er waren ook bijzondere jams te ontdekken, tussen de gewone jams. En wat te denken van de presentatie van aardappelen. Vannacht zaten sommigen nog onder de grond en zijn ze vanochtend met de 'bloate hannen' door Albert en Aafke Valkema uit de grond gehaald 13. Nou ja, met handschoenen aan. De Paarse Syl, Innovator, Triple 7, La Vie, de Annabelle, de Sunita, de Sylster truffle of Double Fun. Je zou ze zo rauw gaan proeven. Gelukkig is dat niet nodig, omdat er voor een gekookte, gebakken of gefrituurde variant is gezorgd. Prachtig.


"Sunset is echt gemaakt van plastic afval", Janny Vellinga-Hooghiemstra, Oudebildtzijl
Ook treffen we hier Janny Vellinga-Hooghiemstra aan. Zij had in 2018 het schilderij van plastic Zonsondergang / Sunset gemaakt. Hier vinden we ook de Catalogus 1978-9078. Uiteraard vertellen we haar over ons museumbezoek en onze verwondering over het prachtige Sunset. Graag laten we in haar Catalogus het gebruikte materiaalsoort voor dit werk met de hand - met dagtekening - nog eens vastleggen. Waarvoor hartelijk dank.

Al met al zijn we met alle gesprekken en gesprekjes bijna anderhalf uur verder, zodat we hoognodig met de geplande route moeten beginnen.
En dus lopen we weer even terug met "de buit" naar ons tijdelijk verblijf, waarna we op pad gaan.

noten:

1.
Oudebildtzijl, gemeente Het Bildt : Beschermde stads- en dorpsgezichten / A.L. Vernooij (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1133-7. - p. 3-5;

2.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 16-01-2016, pag. 28. - Column Kerkgebouw Oude Bildtzijl sluit / Peter Karstkarel;
Reliwiki Kerkgebouw Oude Bildtzijl sluit;
Wikipedia Oudebildtzijl - Kerken;
Tink om 'e tsjerken : Inventarisatie Friese kerken / Gerhard Bakker m.m.v. Dick Bloemhof. - 2009. - p. 97;

3.
Ouwe Syl : Verklaring van de straatnamen Oversicht straatnamen Ouwe-Syl / Sytse Keizer: Laaisterstreek;

4.
Ruggen-opbouw bij aardappelen op klei- en zavelgronden / D.E. van der Zaag, J.K. Kouwenhoven (overdruk uit: Kali, nr. 68, april 1966. - p. 255-261);

5.
Vrouwenparochie, Frysl‚n / D.E. van der Zaag, J.K. Kouwenhoven (overdruk uit: Kali, nr. 68, april 1966. - p. 255-261);
De krant van toen:
Frisia - 02-02-1940, pagina 1 Sport - De elfstedentocht;
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant - 02-02-1940 Zij, die de tocht volbrachten;

6.
Dorps- en Stadscanons Ontstaansgeschiedenis Oudebildtzijl / Sytse Keizer;
Bedrijvigheid op Ďe Syl - 1 / Sytse Keizer. - 26-5-2019;

7.
Ouwe Syl : Verklaring van de straatnamen Oversicht straatnamen Ouwe-Syl / Sytse Keizer: Van Egmondstraat;
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 31-32;
Wikipedia Arend van Egmond;

8.
Ouwe Syl : Verklaring van de straatnamen Oversicht straatnamen Ouwe-Syl / Sytse Keizer: Monnikebildtdijk;
Wikipedia MariŽngaarde, Premonstratenzers;

9.
Nederland als Polderland : Beschrijving van den eigenaardigen toestand der belangrijkste helft van ons land, tevens bevattende de topografie van dat gedeelte met de voornaamste bijzonderheden, toegelicht door kaarten en teekeningen / A.A. Beekman. - Zutphen : W.J.Thieme & Cie, 1932. - p. 335;
Gesta abbatum Orti Sancte Marie : Gedenkschriften van de Abdij Mariengaarde in Friesland : Naar het te Brussel bewaarde Handschrift uitgegeven, met Inleiding, Aanteekeningen en Register / W. Wybrands. - Leeuwarden : H. Kuipers, 1879. - Vita Siardi, p. 102;
Terpen tussen Vlie en Eems : Een geografisch-historische benadering / H. Halbertsma. - II tekst. - Groningen : Vereniging voor terpenonderzoek / J.B. Wolters, 1963. - p. 168 + p. 210 noot 30;
Friesch Latijnsch-Nederlandsch woordenboek / Montanus de Haan Hettema. - Leeuwarden : Hugo Suringar, 1874. - p. 117: burge;

10.
Terpen tussen Vlie en Eems : Een geografisch-historische benadering / H. Halbertsma. - II tekst. - Groningen : Vereniging voor terpenonderzoek / J.B. Wolters, 1963. - p. 210 noot 30;
Geschiedenis van de Noord-Nederlandsche geschiedschrijving in de Middeleeuwen : bijdrage tot de beschavingsgeschiedenis / Jan Romein. - Haarlem : Tjeenk Willink, 1932. - p. 69-70;
Lichaam, eer en recht in middeleeuws Friesland : Een studie naar de Oudfriese boeteregisters / Han Nijdam. - Hilversum : Verloren, 2008. - ISBN 9789087040512. - p. 237;

11.
Kruiwagen : Grote ogen en lange armen / Louise Stutterheim (in: Historisch Kader : Een educatief blog over de geschiedenis van alledaagse dingen.);

12.
Die eerste steen op de Laaisterstreek / Sytse Keizer;
Ouwe-Syl : Geschiedenis - Tichelwerk Ouwe-Sylster Tichelwerk;
CBG Stambomen : Centrum voor familiegeschiedenis Persoon details: Keizer, Doeke Johannes Id* 23396646;

13.
Ouwe-Syl : Nieuws 4 augustus, Rooien van het Bildtse goud, het blijft handwerk;

internetraadpleging: 1 - 4-9-2020



brug over Ouwe Faart, Oudebildtzijl


(voormalige) Hervormde Kerk 1905, Oudebildtzijl


Het Laaidsterpadsy, Oudebildtzijl


kleigrond, Oudebildtzijl


Ouwe Rij, Oudebildtzijl


achterzijde OLO-school 1898, Oudebildtzijl


Melktap d'Ouwe Sylster, Oudebildtzijl


Eerste steenlegging Gerrit Keizer, Oudebildtzijl


woonhuis Gerrit Keizer, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, mandenmaker, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, aardappelsoorten, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, aardappelsoorten, Oudebildtzijl


Ouwesylster Markt, Janny Vellinga-Hooghiemstra, Oudebildtzijl


      Hallumerhoek
De route voert ons van de Monnikebildtdijk naar de Vijfhuisterdijk, dat overgaat in de Roodschuursterlaan naar Hallumerhoek. Hier gaat de naam van de weg over in de Doniaweg, dat ons naar Hallum zal brengen.
De Vijfhuisterdijk is de Noordelijke Oude Zeedijk, dat enige tijd het water van de Middelzee en Waddenzee (zie kaart VIa De voormalige Middelzee) moest tegenhouden. De Roodschuursterlaan was de verbinding tussen de Oude Zeedijk en de nog oudere Hooge Heerenweg. Deze Hooge Heerenweg liep van Stiens naar Westernijtsjerk. Deze Hooge Heerenweg verving op zijn beurt de Lage Heerenweg. Deze lag ook tussen Stiens en Westernijtsjerk. Achter de Lage Heerenweg ontwikkelde Hallum zich. De verbindingsweg Doniaweg verbond de Lage met de Hooge Heerenweg. Op deze splitsing ontstond bewoning dat de naam Hallummerhoek kreeg. Het was uiteraard over water ook met Hallum verbonden, de Hallumerhoekster Feart.
Aangezien tegenwoordig de grootste verkeersstroom van oost naar west en visa versa gaat, in plaats van over de Hooge Heerenweg, zijn de twee haakse hoeken van de aansluiting van zowel de Roodschuursterlaan als Doniaweg op de Hooge Heerenweg aangepast. De Roodschuursterlaan en Doniaweg meanderen nu in elkaar over, zoals ook in 1973 door de gemeente Ferwerderadeel gepland was 1. Ook de Hallumerhoekster Feart heeft hierdoor een knauw gekregen.

Wieren bij boerderijen, Hallumerhoek - naar Schotanus-Halma (1718)
bron: Vluchtheuvels in Friesland / S.J. van der Molen. - p. 62 (in: De Vrije Fries, 39

Bij het kruispunt Hallumerhoekster Feart en de Hooge Heerenweg in Hoeckhuysterabuyeren 2, zoals Hallumerhoek in de zestiende eeuw werd genoemd, heeft een state gestaan (15622). Bij state stond een wier, een eigen kunstmatig opgeworpen heuvel. Ook Donia (45508) en Wata (= Walta) hadden er een. Grote verwantschap is er met de wieren die we inmiddels aantroffen hebben in Groningen en Zeeland , de zogenaamde vliedbergen 3. Deze zijn nog opgeworpen vůůr 1400 4. De Hallumerhoekster Feart dient tegenwoordig ook als (eventuele) waterafvoerkanaal naar het nieuwe in de huidige zeedijk aangelegde gemaal De Heining, dat uiteraard ook geschikt is voor vismigratie 5.

We rijden de Doniaweg - dat een vernoeming is naar de familie die hier woonde en dus tevens een vliedberg had - helemaal uit en bereiken zo de naamgever van Hallumerhoek, Hallum.

noten:

1.
De krant van toen:
De Sawn Stjerren Post, 01-10-1973, pag. 1 Raad slecht te spreken over financiering en versobering wegenplan rvk;

2.
vergeten bron te noteren;

3.
Vluchtheuvels in Friesland / S.J. van der Molen. - p. 50-52, 62, 69-73 (in: De Vrije Fries, 39 (1948), p. 49-73);

4.
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - bijlage: Stinzen in middeleeuws Friesland: een voorlopige inventarisatie, p. 20, 30;

5.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 26-06-2017, pag. 12 Het nieuwe gemaal vult gat in de zeedijk : Aan de zeezijde is een tijdelijk waterkering aangelegd / Arend van der Meulen;

internetraadpleging: 5 - 6-9-2020





      Hallum
De Doniaweg kruist in Hallum de Ljouwerterdyk (N357), direct gevolgd door de Griene Dyk. Wij rijden via de Offringaweg en Rondweg (dat samen met de Langebuorren mogelijk het ossepad vormde) en parkeren de wagen ten noorden van de toren in een parkeerhaven. Hallum is ontstaan op de oostelijke kwelderrug 1 van de Middelzee en uitgegroeid als terp. Er zijn aanwijzingen dat er tussen 200-300 nOJ bewoning was. Er liep hier een slenk en er was ook een aanlegplaats. Tijdens de zeespiegelstijging tussen 300 en 425 was de terp verlaten. Daarna kwam de bewoning weer terug 2. Tussen 800 en 1000 groeide dit buurtschap uit als dorp 3. De radiaire vorm van de terp is nog mooi intact en is daarom natuurlijk ook een beschermd dorpsgezicht 4.

We nemen de licht stijgende 'spaak' Grote Streek naar de toren en komen uit bij het Kerkpad, dat eveneens rondom het gebouw ligt. Rondom het complex (15618) van toren, een eenbeukig schip, met twee dwarsaanbouwen en afsluitend een vijfzijdig koor, ligt volgens Karstkarel 'een van de fraaiste kerkhoven van Friesland' 5.

Plattegrond Hervormde Kerk / Ben Kooij (tekenaar)
bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort / BT-025706 (CC BY-SA 3.0)
We komen aan bij de aanbouw met torentje, de Lytse toer. Zowel in de muur van het schip, dat rond 1300 gebouwd is, als van de aanbouw treffen we grijze tufsteen aan. Echter, alleen de aanbouw is nog originele bouw. De kern van de aanbouw heeft bij de aansluiting van het schip nog elementen uit circa 1100. De tufsteen in de muur van het schip is hergebruik van z'n voorganger. We spreken dan ook gebruik van secundair tufsteen.
In dit aanbouw, 'het Noorderkruis', is een grafkelder van de familie Aebinga aanwezig. Op de grote steen staat het opschrift Sepulchrum familiae Aebbingaae in Hallum. Verder is alleen de naam Hessel Ruurd Aebinga nog te lezen. De rest van de tekst is wegens slijtage onleesbaar geworden.
Daarnaast is er nog een bijzondere steen - in de zin van ongeschonden 1795 doorgekomen en van Bentheimer geel/grijssteen - van Woerp Juckama. In deze steen is de volgende tekst uitgehouwen: In 't jaer ons Heren 15 en tien op sinte Eufemie daech staerf setijghe Woerp Juckama de Got ghenadich sie biddet voer de sile ein pater. En - zoals gezegd - het wapenschild is nog intact. Dit zal gaan om de Schieringer Worp Lieuwe Juckama (?-1510)

Hallum in Ferweradeel 1723 / Jacobus Stellingwerff (tekenaar)
bron: Fries Museum / PTA214-006
De zuidbeuk wordt aangeduidt als Koarte Gaerde of Kortegaerde. In de tijd van de Bataafse republiek was dit een wachtlokaal voor de Frijcorps. De toren is een ontwerp uit 1805 van Yge Simons 6. Helaas blijft de deur voor ons gesloten, zodat we dit niet zelf kunnen aanschouwen.

Wel kunnen we een rondje over Kerkpad lopen. Aan de noordkant van de toren herkennen we meteen de zuil "Fallen yn'e striid tsjin Żnrjocht en slavernij dat wy yn frede foar rjocht en frijdom weitsje". Siebren Jan Boersma overleed in Nijmegen op 21 juli 1945 7. Siebren was hier in Hallum geboren op 5 augustus 1920 en had zich verloofd met E. Bolhuis. De landarbeider Siebren trad toe tot de Binnenlandse Strijdkrachten. Bij het maken van de groepsfoto in het wachtlokaal van de BS-Ferwerd van de groep oud-leden van de N.B.S. op 24 april 1945 ging het fout. Er ging een vuurwapen af en daardoor raakte Siebren zwaargewond. Hij werd weliswaar geholpen door Canadese artsen, maar werd vervolgens doorverwezen naar het Canisiusziekenhuis te Nijmegen voor verdere medische behandelingen. Daar overleed hij alsnog aan zijn verwondingen 8.
Zijn ouders Jan S. Boersma (9-8-1883 - 14-12-1948) en Pietje J. Wijbenga (?-6-1882 - 15-6-1970) liggen naast hun zoon begraven.


De zuil-tekst "Fallen yn'e striid tsjin Żnrjocht en slavernij dat wy yn frede foar rjocht en frijdom weitsje" is bedacht door J.A. de Vries van Balk 331. Zijn inzending won de prijsvraag - dat was uitgeschreven door de foriening Frysl‚n '40-'45, de stichting "Friesland 1940-45" of vereniging/Vereeniging "Friesland 1940-1945" samen met de "Commissie Oorlogsgedenktekenen 1940-'45 Friesland", waarvan de uitslag op 17 november 1945 bekend werd gemaakt 9. Op 1 maart 1946 werd de uitslag bekend, welk ontwerp van de steen deze tekst zal dragen. Onder het motto "En de toortsen branden op de terpen" ontwierp Marius Duintjer (architect te Amsterdam) de zuil 10. J.A. de Vries en Marius Frans Duintjer (Veendam, 22-12-1908 Ė Amsterdam, 2-5-1983) kregen tijdens de tentoonstelling op 29 november 1946 (tot 7 december), samen met de andere prijswinnaars, van de ver. Fryske Folkskunst een Folkskunst-album als prijs overhandigd in het Fries Museum 11.

De ouders van Jan Aukes de Vries (Ruigahuizen, 14-9-1915 - Zwolle, 12-11-2006) zijn Auke de Vries (Oudemirdum, 1-11-1879 - Sneek, 28-2-1955) en Baukjen Jongstra (Wijckel, 10-5-1879 - ). Zij huwden op 23 mei 1908. Auke was arbeider tussen 1910-1911, fabrieksarbeider in 1934 en 1942, zuivelarbeider tussen 1942-1943 en het gezin woonde in Ruigahuizen.
Jan Aukes huwde op 21 mei 1942 als tuinman met dienstbode Hotske Boersma (Westhem, Ī1918 - 22-11-1993). Zij was toen woonachtig in Leeuwarden. Haar ouders zijn veehersteller Jan Boersma en Jetske Kuiper en woonden ook te Ruigahuizen.
Het gezin Jan en Hotske, kregen acht kinderen: Auke, Jetske, Jan, Baukje, Fimme, Simon, Kees en Annemieke.
De pastoor van Balk - dit zal gaan om Hermanus/Harmanus Antonius Wieggers (Lichtenvoorde, 28-4-1893 - Balk, 9-4-1947), die in augustus 1943 zijn zilveren jubileum vierde en sinds november 1935 hier pastoor was - dringt er bij Jan Aukes de Vries op aan om tijdens WOII mee te helpen met het verzet.
Een van zijn eerste daden was het verbergen van alle spullen, die tijdens het begin van de oorlog verwijderd moesten worden. Dit begon met het bewaren van de brief, die de Duitsers niet mochten vinden. De pastoor had hem gevraagd deze brief te bewaren en een kwartier voor de dienst op de katheder te leggen, waar de pastoor het bericht van de R.K.-dienst zal voorlezen. Hierin staat verwoord wat de houding van de kerk is tegenover een lidmaatschap van de Nationaal Socialistische Beweging (N.S.B.). Zijn eerste verzetsklussen bestaat uit het inzamelen van geld voor arbeiders die weigerden naar Duitsland te gaan om te werken. In 1942 helpt hij ze tevens aan een onderduikadres. Eenmaal bij het landelijk verbond van verzet, wordt hij ingezet om bonkaarten te verkrijgen en voor het verspreiden van Trouw en Vrij Nederland. Hij werd in 1944 lid van de Binnenlandsche Strijdkrachten (BS), waarbij hij Benjamin Steegenga uit Balk assisteerde.
Voor de herbouwde boerderij van Louw Wildschut in Wijckel, waarvan hij een wapenopslag had gemaakt en later door de Duitsers in de brand is gestoken, heeft hij de naam GaestfjŻr verzonnen.
Hij werd op donderdag 16 november om 14.00 uur begraven op de begraafplaats te Kraggenburg 12.
De eerste gedenkzuil werd op 4 november 1947 geplaatst op het kerkhof van Tzummarum, waarmee de 26-jarige K.P.-er Evert Sijbesma wordt herdacht, die op bevrijdingszondag 15 april 1945 in Noordbergum sneuvelde 13.

Boven de deur in de toren die tussen 1805-1806 door Wijbe Annes uit Vrouwen Parochie (zie ook de gerelateerde timmermansfamilie Stap ) voor É 4790 gebouwd is, vinden we de stichtingssteen uit 1806. Hierop de oproep:

Treed niet onachtzaam hier voorbij,
Maar leer o! Sterveling van mij
Hoe gij zieraad met nut moet paren:
Want, daar 'k en wind en tijd u toon;
Daar ik het dorp strek als ten kroon,
Doe 'k rustdaags u voor 's Heer troon
Ook in den tempel Gods vergaren.
14

De oude stompe toren was namelijk op 26 april 1804 tegen vijven plotseling ingestort. Timmerlieden die nog met wat herstelwerkzaamheden bezig waren, konden nog net op tijd hun vege lijf redden, doordat hun baas hun net op tijd - 2 minuten voor het instorten - waarschuwde, toen hij waarnam dat muren van de toren waggelden.
De kerkvoogden, onder leiding van de kerkvoogd Jan Wynzens, hadden op 15 februari 1804 om 10.00 in de herberg van Castelein Gerben Aedes op de Hoogebuuren in Hallum nog een bijeenkomst georganiseerd om "Een zwaare Reparatie aan de Tooren" uit te besteden. De uitvoering kwam dus te laat 15.
Twee metselaars uit Leeuwarden, die aan de nieuwbouw gingen werken, logeerden bij de herberg van Bartel Pieters Bijker (Hallum, 23-3-1775 - Hallum, 30-12-1829). De Castelein komen we ook tegen als Bartele Pieters Biker. Zijn vrouw, de kastleinske Trijntje Hendriks Juma (Oenkerk, 23-9-1779 - ), kon het in die dagen niet zo goed vinden met haar man. Ze waren als Bartle Pieters en Tryntje Hendriks op 9 december 1798 met elkaar getrouwd en dus al enkele jaren bij elkaar. Ze hadden ook meteen kinderen gekregen. Ybeltje werd op 10 juli 1799 geboren. Pieter op 4 januari 1801. Aangezien we Bartel alleen een blauwe maandag tussen 1804-1807 als castelein tegenkomen, zou dit mogelijk een van de lopende kwesties kunnen zijn. En dit besprak ze ook met de metselaars, die het met haar te doen hadden. Trijntje liet zich ontvallen dat ze weg wilde lopen. De metselaars bedachten met haar het plan, dat ze met hun zou meegaan naar Emden in Oost-Friesland. Hier zouden zij namelijk een volgende klus hebben in september. En zo vertrok het drietal op een septembernacht in 1804 naar Emden.
Bartel liet het er niet bij zitten en ging haar achterna. Hij liet het gerecht en haar dienaren, naar haar en de metselaars zoeken. En daardoor waren ze zo gevonden. De metselaars werden even vastgezet, maar de rechter moest hun al gauw laten gaan, gezien het ontbreken van het kwaad. Trijntje kwam meteen vrij op de belofte dat ze weer met Bartel mee naar huis ging. En dat beloofde ze.
Al vlot daarna krijgen ze Hendrik, dat op 20 september 1805 werd gedoopt. En zo'n twee jaar later, geboren op 8 juli 1807, volgde Anne. Vijf jaar later kregen ze alsnog een kind, die wederom de naam Hendrik kreeg. Hij werd op 5 november 1813 geboren. Bartel, inmiddels 37 was toen kust-kanonnier 16.


minuutplan / T. Brouwer
[Kopie van kadastrale minuutplan, 1824 - Vervaardigd voor de publicatie 'Noordelijk Oostergo, Dantumadeel' (Herma van den Berg, 1984)]
bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort / BT-036512 (CC BY-SA 3.0)
Aan de zuidzijde van het schip komen we een met kloostermoppen gemaakt herdenkingsmonumentje "1940-1945 - Dat wy rjocht en frijheid hoedzje" tegen, ter herinnering aan Siebren Boersma, Albertus R. Gerritsen (Albert Gerritsen), Jacob Hofman, Tjeerd Joustra en Pieter Jan Smit. Dit monument is hier geplaatst op maandag 4 mei 1992. Tijdens de stille rondgang is de gedenkplaat aangebracht, waarna er gelegenheid was om er bloemen bij te leggen.
Wie waren deze mannen?
Siebren zijn we al tegengekomen met zijn eigen "Fallen yn'e striid"-zuil.
Albertus R. Gerritsen is geboren als Albertus Roelof Gerritsen op 28-06-1918 in Hallum als zoon van Hendrik Gerritsen en Tjaltje Rienks. Hij is overleden op 30 april 1945 op 26-jarige leeftijd in Merseburg. Hij was bij de firma F.K. Oreel metaalarbeider, maar werd als dwangarbeider uitgezonden naar Duitsland, waar hij stierf aan een bloedvergiftiging.
Jacob Hofman is de zoon van Hendrik Hofman en Elisabeth Ferwerda. Hij werd op 11 mei 1924 in Hallum geboren. Als 19-jarige was hij op 23 oktober 1943 naar de dansavond gegaan in de boerderij van Pier Jippes in Hallumerhoek. Hier werd een inval gedaan en 29 mannen werden gearresteerd, waaronder Jacob. Hij werd overgebracht naar Amersfoort, waar hij moest gaan werken op het vliegveld Soesterberg. Op 8 maart 1944 werd het vliegveld door de Amerikanen tweemaal aangevallen. 's Ochtend werden er 36 Marauders ingezet en 's middags 92. Door zo'n 2000 bommen is het vliegveld zwaar gebombardeerd. Alle bommenwerpers keerden veilig weer terug. Een jager ging verloren. Jacob raakte echter - net als vele anderen tewerkgestelden - bij deze aanval zwaargewond. De geallieerden rekenen deze slachtoffers de Duitsers aan, vanwege de slechte scheiding van de militaire objecten en tewerkgestelden. Jacob werd overgebracht naar het Sint Elisabeth Ziekenhuis in Amersfoort, maar overleed dezelfde dag aan zijn verwondingen. Hij ligt ook op dit begraafplaats begraven.
Tjeerd Joustra is op 4 november 1894 geboren in Ried. Zijn ouders zijn Hilbrand Joustra en Reintje Douma. De opperwachtmeester van de marechaussee is in Hallum op tragische wijze plotseling overleden op 2 juni 1944. Hij kon op die dag zijn werkzaamheden niet voor meer voor zichzelf verantwoorden en benam zichzelf om Ďzeven ureí van het leven met zijn dienstwapen in de Hallumer Mieden. Door het tijdenlang moeten leven en werken, waarbij hij landgenoten/arrestanten op moest brengen voor tewerkstelling in Duitsland, kwam hij in een dusdanige spagaat, waar hij niet meer uit kwam. Zodoende was hij ook een oorlogsslachtoffer.
Omdat het begrip "Opperwachtmeester van de marechaussee" mogelijk tot verwarring kan leiden is het goed om te weten welke wijzigingen de bezetter heeft doorgevoerd.
Het Nederlandse leger werd per 15 juli 1940 ontbonden. De militaire Koninklijke Marechaussee werd per 5 juli 1940 een civiel politiekorps. Het 'Koninklijke' werd per 25 juli 1940 door de bezetter afgeschaft. De gemeenteveldwacht werd door de bezetter per 1-12-1942 ingelijfd bij de marechaussee, een civiel politiekorps. Bij de reorganisatie van de politie in Nederland per 1-3-1943 werd voor de politiedienst op het platteland de 'Marechaussee (Gendarmerie)' opgericht, als onderdeel van de Staatspolitie.
Tjeerd Joustra was gehuwd met Aukje Spoelstra en ze hadden een kind Aaltje Reintje dat in 1923 in Gouda is geboren. Het jaar erop, op 11 juli 1924, werd Tjeerd gestationeerd in Ferwerderadiel / Hallum. Hier kwamen ze te wonen op nummer 290, het huidige Langebuorren 3, dat toen aan de achterzijde grensde aan de nog niet gedempte Haven.
Pieter Jan Smit is geboren op 4 augustus 1920 in Marrum als zoon van Jan Smid en Sijke Steensma. Ook hij was metaalbewerker bij de firma F.K. Oreel. In het voorjaar 1943 werd hij als dwangarbeider naar de fabriek in Spergau gestuurd. Tot tweemaal toe weigerde hij op zondag te werken. Op 24 december 1943 komt het bericht, dat hij al op 30 augustus 1943 in Spergau, Merseburg was overleden en daar was begraven. Na de oorlog werd hij op deze begraafplaats herbegraven 17.

Bij het koor (aan de zuidkant) treffen we de Oorlogsgraven aan van drie vliegeniers, waarvan tot nu toe nog steeds een onbekend is gebleven. Hij is ook de eerste van de drie die hier is begraven. Hij was namelijk op 25 juni 1940 aangespoeld in het kweldergebied Noorderleegs Buitenveld.
Op de middelste steen staat D.T. Stanners genoemd. David Thomson Stanners, keerde op 25 juni 1942 niet terug van zijn vlucht op Bremen. Op 12 juli vonden ze zijn lichaam in het Noorderleegs kweldergebied. Hij werd tegelijkertijd met Draper met militaire eer begraven. Hij is op 25 juni 1942 op 21-jarige leeftijd overleden.
Aan de linkerzijde staat de steen waarop we de naam van R.A.C. Draper kunnen lezen. Robert Arthur Conrad Draper is de zoon van Arthur George en Ada Draper uit Vancouver, Canada. Hij is op 18 april 1942 op 20-jarige leeftijd overleden, toen zijn Lockheed Hudson bommenwerper ten westen van Den Helder in zee crashte. Op 12 juli 1942 spoelde hij aan en werd de volgende dag met militaire eer begraven 18.

We verlaten het Kerkpad weer via de Grote Streek. Het viel ons, toen we naar de kerk liepen ook al op en nu weer. Het ziet er naar uit dat er iets met de 55+ woningen gaat gebeuren. De in de jaren '70 van de twintigste eeuw gebouwde woningen staan namelijk zo goed als leeg.

Hallum, een welvarend dorp aan de monding van de Middelzee : Een archeologische opgraving te Hallum, gemeente Ferwerderadeel (Fr) / S.J. Tuinstra, J.R. Veldhuis & J.A.W. Nicolay (tekst) m.b.v. S.M. Beckerman, G.M.A. Bergsma, K.L.B. Bosma, J.M. Bottema-Mac Gillavry, H. Buitenhuis, M. Daleman, C.G. Koopstra & M. Schepers. - ARC-Publicaties, 205 / J. Schoneveld (eindredactie); K. Otten, N. van Malssen (redactie); S.J. Tuinstra, B. Schomaker (digitale beeldverwerking); L. de Jong, S.A. Mulder, J.A.W. Nicolay, S.J. Tuinstra, J.R. Veldhuis (foto); B. Huizenga (tekening); ISSN 1574-6879. - Groningen : ARC, 2011

uit: Hallum, een welvarend dorp aan de monding van de Middelzee / S.J. Tuinstra, J.R. Veldhuis & J.A.W. Nicolay; L. de Jong (foto). - Groningen : ARC, 2011. - p. [145]

Kookpot
uit: De Meern 1, een Romeins schip gevonden in Vleuten - De Meern / Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
bron: YouTube
Het blijkt, dat alle veertien woningen worden afgebroken en dat er weer tien voor terugkomen. Deze twee-onder-een-kap woningen worden zodanig geplaatst dat de oude structuur van de terp weer in ere wordt hersteld. De nieuwe zichtlijnen, "de spaken", zorgen ervoor dat de kerk weer zichtbaarder wordt. Na de sloop zal er ook nog archeologisch onderzoek gedaan worden 19.
Voor en tijdens de start van de plannen heeft er ook archeologisch onderzoek plaatsgevonden, aangezien het terrein in een gebied ligt waarvoor het advies Streven naar behoud geldt 20.
Uit bijbehorend bureauonderzoek kwam naar voren, dat tijdens de opgravingen ten behoeve van het naastgelegen verzorgingstehuis Het Hof, bijzondere voorwerpen tussen de totaal 7100 vondsten zaten. Het meest bijzondere voor Noordwest-Europa was het aantreffen van een uniek koperdepot 20.
Dit depot wordt gedateerd in de Romeinse tijd (fase I), de 2e-3e eeuw. Hallum lag toen eigenlijk niet aan de Middelzee, maar aan een takje van een oostelijk gelegen hoofdgeul hiernaast gelegen.
Het aangetroffen koper had een totaalgewicht van bijna 4 kilo en bestond uit 1518 stuks. Vermoed wordt dat het om materiaal van een koperbewerker gaat. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen een kopersmid, die zelf objecten produceerde en de koperbewerker, die koperen voorwerpen repareerde. Vandaar dat er ook wordt gesproken over de Hallumer ketellapper. Er zijn dan ook vele stukken 'lapwerk' gevonden.
In Vleuten-De Meern is in 2003 een Romeins schip, een platbodem, in de voormalige bedding van de Oude Rijn aangetroffen, dat een complete koperen ketel aan boord had. Deze ketel was ook uitzonderlijk vaak gerepareerd. Deze reparatiestukken zijn te vergelijken met de in Hallum opgegraven onderdelen. Het koperdepot wijst er, samen de andere vondsten, duidelijk op, dat deze bewoner van Hallum in contact stond met mensen buiten dit terpgebied. Hij moest immers dit koper inkopen, aangezien koper als grondstof in de omgeving ontbreekt.
Een andere belangrijke vondst bij dit koperdepot is de uitzonderlijke vondst van appelzaad (Malus sylvestris) en een hazelnootdop. Beide zijn zeer zeldzaam in het terpen- en wierdengebied, rond dit tijdsstip. Het appelzaadje in meteen het oudste van dit gebied.
Belangrijk voorwerk voor deze opgravingen was verricht door leden van de Archeologische Detector Amateurs Kleistreek Oostergo (ADAKO). De vondst van een koperdepot van deze omvang is onbekend in Europa. Men komt daarom tot de conclusie, dat de koperwerker alvast veel voorwerk heeft verricht, door het te verknippen, met als doel om het zo efficiŽnt mogelijk om te smelten. Hij heeft het doelbewust begraven, maar is niet meer overgaan tot uitvoering van zijn bedoeling 21.

Op dit terrein bevond voorheen ook de Offinga-state. Daarnaast stond hier tevens de Goslinga en de Sytjema-state.
Hallum is als parochie de oudste dochter van Ferwerd. En er waren in deze omgeving in de diverse perioden van 1100-1650 diverse edele families. De Goslinga's, Ricnatha en Baldinga waren de eerste spelers die de rollen op het omringende klooster bemachtigden, waarbij het klooster met land begunstigd werd. Hierna volgden de familie Donia, Walta, Oldersma en Tiaerda. Later aangevuld of vervangen door Offinga, Sytiema en Jayema. Vanaf de zestiende eeuw zien we namen als Marckla, Goslinga, Feitsma, Gerbada en Sigerda voorbijkomen 22.

Wij vinden hier echter naast de leegstaande huizen een abstract beeld van Hein Kocken (Utrecht, 26-4-1945). Al zijn sculpturen uit de monumentale periode zijn 'zonder titel'... om de beschouwer ruimte tot geheel vrije interpretatie te gunnen. Het beeld is hier in 1974 geplaatst. Dat het beeld in de volksmond namen krijgt als Wing of Ploegmes, et cetera, vind hij prima 23.

We lopen weer naar de auto en rijden een stukje verder over de kwelderrug in noordoostelijke richting.

noten:

1.
Het landschap van de Friese klei, 800-1800 / Philippus Breuker. - Leeuwarden : Wijdemeer, 2017. - ISBN 978-94-9205226-1. - p. 70;

2.
Wikipedia Hallum (slechte pagina, vol fouten);
Hallum Geschiedenis Hallum / J. Meinsma;

3.
Het landschap van de Friese klei, 800-1800 / Philippus Breuker. - Leeuwarden : Wijdemeer, 2017. - ISBN 978-94-9205226-1. - p. 102;

4.
Hallum gemeente Ferwerderadeel : Beschermde stads- en dorpsgezichten / J. Metz (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1131-0;

5.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 235;

6.
Tsjerkepaad Sint Maartenskerk;
Friesche Volks-almanak voor het jaar 1852. : Zeventiende Jaargang. - Sneek : Van Druten & Bleeker, 1851. - Geschiedkundige herinneringen van Hallum / Cannegieter. - p. 5, 15;
De familie Juckema / Henk Jukkema;
Biographisch woordenboek der Nederlanden / A.J. van der Aa. - Deel 9 Worp Juckema;
Kerken in Noordoost-Friesland : uit de romaanse en de romano-gotische tijd = Kirchen in Nordost-Friesland : aus romanischer un frŁhgotischer Zeit = Dhurches in the north-east of Friesland : from Romanesque and Romano-Gothic times / Albert Buursma mbv Auke de Boer. - GroŖe KunstfŁhrer, 229. - Dokkum : Stichting Historia Doccumensis, 2007. - ISBN 978-3-7954-1838-0. - p. 65-73;

7.
AlleFriezen Siebren Jan Boersma overlijden;

8.
Oorlogsdoden Nijmegen 1940-1945 Sijbren Jan Boersma;
Stichting Friesland 1940-1945 Sijbren Jan Boersma;
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';

9.
Delpher:
Friesch dagblad, 17-11-1945 Priisfraech opskrift grÍven fan fallenen;

10.
Delpher:
Friesch dagblad, 01-03-1946 Grafmonument verzetsslachtoffers;

11.
Delpher:
Ons Noorden, 25-09-1945 Een Grafschrift Prijsvraag;
Leeuwarder koerier, 28-11-1946 Tentoonstelling oorlogsgedenktekenen;
De Heerenveensche koerier : onafhankelijk dagblad voor Midden-Zuid-Oost-Friesland en Noord-Overijssel, 28-11-1946 Friese gedenksteen oorlogsslachtoffers.;
Friesch dagblad, 29-11-1946 Tentoonstelling van ontwerpen voor een grafmonument;

12.
mda StamboomVragenForum.nl
Maja Zonneveld de Jager:
Gaasterland in de tweede wereldoorlog / Jan Geert Vogelzang Het jaar 1940 (3) donderdag 24 oktober 1940;
Documentatiegroep '40-'45 Jan (J. de) de Vries (M);
Corry Homma:
Mensenlinq Overlijdensbericht Jan Aukes de Vries;
De Krant van toen: Leeuwarder Courant, 14 november 2006 Jan Aukes de Vries;
Leeuwarder Courant, 10-08-1943, pag. 1 Pastoor H.A. Wieggers te Balk 25 jaar priester;
Leeuwarder Courant, 18-08-1943, pag. 2 Zilveren priesterfeest pastoor H.A. Wieggers;
Delpher:
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 05-11-1935 Kerkelijk Leven - Benoemingen - In het Aartsbisdom;
Friesche courant, 10-08-1943 Pastoor H.A. Wieggers te Balk 25 jaar priester;
AlleFriezen:
Auke de Vries geboorte - huwelijk - overlijden;
Baukjen Jongstra geboorte - huwelijk - overlijden;
Jan Aukes de Vries geboorte - huwelijk - overlijden;
Hotske Boersma geboorte - huwelijk - overlijden;
Hermanus Antonius Wieggers overlijden;
Gelders Archief:
Harmanus Antonius Wieggers geboorte;
Gaasterland in de tweede wereldoorlog / Jan Geert Vogelzang Kort Oorlogsoverzicht Gaasterland 1939-1945;

13.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 05-11-1947 De eerste twee gedenknaalden overgedragen;

14.
Friesche Volks-almanak voor het jaar 1852. : Zeventiende Jaargang. - Sneek : Van Druten & Bleeker, 1851. - Geschiedkundige herinneringen van Hallum / Cannegieter. - p. 15;
Op uw' stoel door uw Land. : Bijzonderheden van Vaderlandsche plaatsen en plaatsnamen / E. Laurillard. - Amsterdam : D.B. Centen, 1891. - p. 17;

15.
Friesche Volks-almanak voor het jaar 1852. : Zeventiende Jaargang. - Sneek : Van Druten & Bleeker, 1851. - Geschiedkundige herinneringen van Hallum / Cannegieter. - p. 12-13;
Delpher:
Bataafsche Leeuwarder courant, 28-01-1804 De kerkvoogden van den dorpe Hallum;
Vlaardingsche courant, 02-05-1804 Bataafsche Republiek;
Leeuwarder courant, 24-02-1809 De Notaris D. van Hecht Muntingh;

16.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-11-1952 "Kasteleinske" reisde naar Oost-Friesland : Opschudding te Hallum in 1804;
Leeuwarder courant, 21-02-1807 "De Secretaris Wm. Albarda;
AlleFriezen:
Bartel Pieters Bijker geboorte - huwelijk - overlijden vader: Pieter/Pijter/Pyter Bartels Bijker - moeder: Antje Iedes/Yedes;
Trijntje Hendriks Uwma geboorte - huwelijk - overlijden;
genealogyonline / Hans Weening geboorte;
Ybeltje Bijker geboorte - huwelijk - overlijden vader: Bartle Pieters, moeder: Trijntje Hendriks;
Pieter Bijker geboorte - huwelijk - overlijden vader: Bartle Pieters, moeder: Trijntje Hendriks;
Hendrik Bijker geboorte - huwelijk - overlijden;
Anne Bijker geboorte - huwelijk - overlijden;
Hendrik Bijker geboorte - huwelijk met Tietje Cornelis van Dijk (Bergum, Ī1805 -) - overlijden vader: Bartle Pieters Bijker - moeder: Trijntje Hendriks Uwma;

17.
De Krant van toen:
Sawn Stjerren Nijs, 01-05-1992, pag. 3 In Hallum komt oorlogsmonument;
Delpher:
[bericht], 08-03-1944 Soesterberg;
Aether Nieuws, 08-03-1944 [= 9-3-1944] Soesterberg;
Telex, 10-03-1944 Westfront Soesterberg;
Veritas, 10-03-1944 Luchtfront;
VOD : voorlichtingsdienst van Je maintiendrai, 14-03-1944 Binnenland;
Je maintiendrai : Nederland en Oranje, 15-03-1944 De Oorlog;
The London news, 19-03-1944 De aanvallen op ons land.;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant Begrafenis opperwachtmeester T. Joustra.;
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
WO2 slachtoffers Smit, Pieter Jan;
Graftombe Joustra, Tjeerd;
mailcontact 14-09-2020 Pieter van der Bij, Streekargyf Noardeast-Frysl‚n;
mailcontact 23-09-2020 Henk G. Westland, Tijdschrift Marechaussee Contact over de naamswijzigingen en reorganisatie van de politie;
Hallum gemeente Ferwerderadeel : Beschermde stads- en dorpsgezichten / J. Metz (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1131-0. - p. 5;
Tresoar Fries Fotoarchief Identificatienummer K77;
AlleFriezen:
Albertus Roelof Gerritsen geboorte;
Jacob Hofman geboorte - huwelijk - overlijden;
Tjeerd Joustra geboorte - huwelijk - overlijden;

18.
Historische Vereniging Noordoost-Friesland Geallieerde vliegeniers;

19.
De Krant van toen:
Friesch Dagblad, 04-10-2018, pag. 22 De terp van Hallum wordt zichtbaarder / Anja van der Laan;
Kollumer Courant, 28-08-2019, pag. 4 Ontwerp Bestemmingsplan ĎHallum-Grote Streek, Kleine Streek En Antsjemastreekí;
Friesch Dagblad, 18-09-2019, pag. 26 Hallum wordt meer dan ooit een terpdorp / Theo Klein;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 20-09-2019, pag. 3 Radiaalstructuur terug op terp Hallum / Bram Buruma;

20.
Hallum - Kleine Streek, Grote Streek en Antsjemastreek : Bijlagen toelichting Bijlage 5 Archeologisch onderzoek: Hallum, Grote Streek : Een Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O) / De Steekproef; R.P. Exaltus (auteur); J. Jelsma (autorisatie); G. Mulder (goedkeuring bevoegde overheid). - Definitief. - Steekproefrapport 2018-12/07. - ISSN 1871-269X;

21.
Van Wierhuizen tot Achlum / Honderd jaar archeologisch onderzoek in terpen en wierden. - Groningen : Vereniging voor Terpenonderzoek, 2016. - ISBN 978-90-811714-8-9. - H.8 Gebruiksplanten in het terpe- en wierdengebied / Mans Schepers, p. 148-149;
Hallum, een welvarend dorp aan de monding van de Middelzee : Een archeologische opgraving te Hallum, gemeente Ferwerderadeel (Fr) / S.J. Tuinstra, J.R. Veldhuis & J.A.W. Nicolay. - ARC-Publicaties, 205; ISSN 1574-6879. - Groningen : ARC, 2011. - H7 Metaal / M. Daleman, J.A.W. Nicolay, C.G. Koopstra. - p. 23, 138-139, 155;
Zie bijvoorbeeld de afbeeldingen 7.4 (513/37 en 513/38) en 7.5 (513/27) op p. [145];
Veendammer, 12 april 2013 om 12:15 uur Dag van de Noord-Nederlandse Archeologie;
De Vrije Fries : Jaarboek 2005 / Piet Bakker, Johan Frieswijk (eindred.), Derk Jansen (secr.), Goffe Jensma (voorz.), Otto Knottnerus, Gilles de Langen. - ISSN 0923-6279. - Ljouwert/Leeuwarden : Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur/Keninklik Frysk Genoatskip foar Skiednis en Kultuer / Fryske Akademy, 2005. - ISBN 90-6171-001-4, 978-90-6171-001-1. - p. 213;

22.
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - bijlage: Stinzen in middeleeuws Friesland: een voorlopige inventarisatie, p. 20, 30;

23.
rkd Hein J.M. Kocken;
Wikipedia Hein Kocken;

internetraadpleging: 6 - 15-9-2020



noordzijde met 12e-eeuws tufsteen, Hallum


"Fallen yn'e striid" Siebren Jan Boersma, Hallum


stichtingssteen 1806, Hallum


Toren en zuidzijde schip, Hallum


"1940-1945 - Dat wy rjocht en frijheid hoedzje", Hallum


Nederlands oorlogsgraf, Hallum


'zonder titel' | 1974 | Hein Kocken, Hallum


      Marrum

Van stins tot state : Archeologisch onderzoek op het wettelijk beschermde monument de Pongastate te Marrum (gem. Ferwerderadiel) in de periode 20 - 28 augustus 2007 / J. van Doesburg, J.W. de Kort, J. StŲver m.b.v. F.J. Laarman, W.J. Kuijper. - Rapportage Archeologische Monumentenzorg, 175. - Amersfoort : Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2009. - ISBN 978-90-5799-147-9
bron: RAM 175
Het zal niemand verbazen dat ook hier de nodige stins hebben gestaan. Met soms door de eeuwen heen, ook weer wisselende (maar gerelateerde) familienamen als bewoners. Van de Rembrechta is niet bekend waar het gestaan heeft. Het stamhuis van de familie Botnia werd later een boerderij, dat aan de Hoge Weg / Hooge Heerenweg gestaan heeft. Op de plek waar de stins Ponga / Wynia (45534) gestaan heeft, staat nu een omgracht boerderij aan de Miedweg. Hierin bevinden zich de stichtingstenen van de Ponga State.
Op de plek van Sibada aan de Hooge Heerenweg, staat tegenwoordig een boerderij, dat dezelfde naam draagt 1.

We komen Marrum in goederenlijst van Fulda tegen als Mereheim, het is echter - net als de andere oeverwalterpen - al bewoond sinds enkele eeuwen vOJ 2.

Hemelsbreed twee kilometer ten opzichte van de Grote of Sint Maartenskerk van Hallum verderop, vinden we de Godeharduskerk (15634) van Marrum.
Wanneer we naar de kerk lopen, maant het toegangshek ons "Gedenkt te sterven". Dit is de traditionele vertaling van het Latijnse Memento mori, dat je wil vertellen "Bedenk dat je sterfelijk bent" 3. De Godeharduskerk ziet er aan de torenzijde nog relatief jong uit. De naam van de kerk is echter wel piepjong. Het kreeg deze naam officieel, als verwijzing naar de patroonheilige Sint Godehardus (960-1038), pas in het jaar 2000. Het jaar daarvoor werd het gebouw ook al zo genoemd 4.


Plattegrond met periode aanduiding. Ned. Herv. Kerk te Marrum (Ferwerderadeel), 1975 / opmeting H. v.d. Wal, 1944; tekenaar W.J. Berghuis
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-010463
(CC BY-SA 3.0)

Deze kerk had een voorganger van tufsteen. De tufsteen van dat pand is zichtbaar hergebruikt in het schip. Het oudste deel vinden we terug aan de zuidkant, tussen het voorlaatste en laatste raam van het schip.

Marrum in Ferweradeel 1723 / Jacobus Stellingwerff (tekenaar)
bron: Fries Museum / PTA218-002
Het zichtbare tufsteen is hier nog van de voorganger uit de XI-XII eeuw. Het schip is gebouw in de eerste kwart van XIII eeuw 5.
B&W van Ferwerderadeel kwamen zaterdag 10 oktober 1857 in de kerk bijeen om het rapport van de kerkvoogden te horen, waarin de uitkomsten staan van het onderzoek naar het herstel of vervanging van de toren. De afbraak en opbouw van de dorpstoren wordt begin januari aanbesteed. De kerkvoogd Jelle H. Miedema heeft het bestek en tekening ter inzage in zijn huis liggen. De kerkvoogd Johannes L. Olivier wil de inschrijvingen ontvangen.
De 'nieuwe' toren uit 1858 heeft een eerste steen met daarop het volgende verhaal:
Aan deze toren in de jaren 1858 herbouwd, is de eerste steen gelegd door Marten Jelles Miedema, zoon van J.H. Miedema die destijds met K.K. Osinga Sr. en J.L. Olivier kerkvoogden waren.

Indien gij desen toren ziet.
Niet stomp meer als voorheen.
Misken dan Uwe roeping niet.
En zoek God door gebeen.
Zijn huis o mensch dan trouwbezocht.
De Heiland ging u voor.
En wat gij dan nog missen mocht.
Gij zijt op 't regte spoor.
J.C.Z. 6.

Adriaan Korenblik (19-8-1947 - 20-8-2018) heeft aan de zuidkant, ter hoogte van gravenrij 35, zijn eigen bankje. Aad Korenblik zat zijn hele werkzame leven, zoals hij dat noemde, onder de wapenrok van Juliana en Beatrix. Vanaf zijn opkomstdag op 29 maart 1965 te Ossendrecht tot zijn FLO in 2002 bij de vliegbasis Leeuwarden, heeft hij diverse rollen vervuld. Zoekend naar wat het beste bij hem paste, wisselde hij telkens tussen chauffeur en monteur van de diverse militaire voertuigen. Vanaf 1971 werden de voertuigen vliegtuigen. Eerst negen jaar F104 Starfighter en vanaf 1980 F16.
Na de hevige regenval in TunesiŽ, dat vervolgens ernstige overstromingen tot gevolg had, werden ze van september 1969 tot en met 6 maart 1970 uitgezonden naar dat gebied. Hier richten ze zich op herstel en maken van wegen, waterleidingen en waterputten.
Na de FLO werd werk hobby: de Army Vehicle Club 7.

We vervolgen het rondje om de kerk en zien het oudste stukje en voormalige muur van de voorganger van deze kerk. Ook zijn de sporen van een voormalig aangebouwd kapel te zien 8. Nadat we langs de Noordzijde zijn gelopen gaan we weer verder.
De volgende kerk op deze stuwwal ligt ruim 2 kilometer - 2,3 op precies te zijn - verderop.
We rijden over de Lage Herenweg naar de N357. Gelukkig is niet erg druk op de weg. We zijn nog maar net opgetrokken of we zien op de hoek met de Keekmaloane een perceel met vlas. En dus keren wij bij de eerstvolgende gelegenheid, om vervolgens het laantje in te rijden.
Het is overduidelijk dat dit perceel hoort bij Vlasroute.nl "Follow the Blue Line. De route van zo'n 30 kilometer vertelt het verhaal van de teelt tot en met het handbedrukt linnen. Want het vlas levert de vezels om het koele linnen te maken. Al eerder zagen we in Vlasmuseum It Braakhok in Ee - uitgelegd door de toen 88-jarige heer Jaap Broersma - hoe we van vlas tot linnen komen. Na het drogen in schoven op het land volgde het repelen, roten, braken, zwingelen en hekelen. Hierna ging het naar de spinnerij om er linnen van te maken, waarna er vele producten van gemaakt werden. We hadden de fase van het telen al op een postzegelformaat gezien in het Themapark Spitkeet in Harkema. Maar de percelen langs deze route zijn van een iets serieuzere aard. Het oogsten van het vlas is, wanneer wij erlangs rijden nog maar net begonnen. Een rijtje is in een schoof bijeengezameld. Het deel dat naast de bomen staan zitten deels nog in een andere fase. Sommige moeten nog hun ene dag gaan bloeien, zodat hier nog enigszins de fase van bloem, zaadbol en zaaddozen te zien is. Het vlasbloempje bloeit slechts enkele uren 9. Veelal wordt (of eigenlijk werd) er in Friesland vlas geteeld met blauwe bloemetjes. Enkele boeren, waaronder Gelf Jensma uit Ternaard en Geert Gerrits Bijlsma uit Foudgum, selecteerden en teelden zo vanaf 1816 een met een witte bloem. Zo'n eeuw later, rond 1905, werd een met rode bloem geteeld, dat speciaal voor de lijnolie bestemd was. Uit de zaden van het vlasbloemetjes wordt namelijk olie gewonnen. We spreken dan van lijnzaad en lijnolie 10. Tot de jaren 50 van de twintigste eeuw was de vlasteelt ook een manier om de vaste en losse landbouwarbeider 's winter werk te kunnen geven, om te voorkomen dat ze in armoede terecht kwamen of vertrokken 11.

noten:

1.
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - bijlage: Stinzen in middeleeuws Friesland: een voorlopige inventarisatie, p. 35-37;
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort / 201.115: Ponga State stichtingsteen / A.J. van der Wal. - 12-1978;
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort / 201.114: Ponga State stichtingsteen / A.J. van der Wal. - 12-1978;

2.
Kerken in Noordoost-Friesland : uit de romaanse en de romano-gotische tijd = Kirchen in Nordost-Friesland : aus romanischer un frŁhgotischer Zeit = Dhurches in the north-east of Friesland : from Romanesque and Romano-Gothic times / Albert Buursma mbv Auke de Boer. - GroŖe KunstfŁhrer, 229. - Dokkum : Stichting Historia Doccumensis, 2007. - ISBN 978-3-7954-1838-0. - p. 92-94;

3.
Wikipedia Memento mori;

4.
Protestantse Kerk Geschiedenis van de Godeharduskerk;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 09-01-1999, pag. 11 Kerkdiensten;
Wikipedia Godehardus van Hildesheim;

5.
Protestantse Kerk Geschiedenis van de Godeharduskerk;

6.
Delpher:
Leeuwarder courant, 02-10-1857 Advertentie;
Leeuwarder courant, 08-01-1858 Advertentie;
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - Stichtingssteen p. 268;
Protestantse Kerk Geschiedenis van de Godeharduskerk;

7.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 22-08-2018, pag. 42 Familieberichten;
NNLV Nieuwsbriek, 18, Zomer 2018 Even een praatje met Diensttijd Landmacht van Aad Korenblik 1965 Ė 1971. - p. [11-12];
Foto's hulpactie TunesiŽ 1969-1970 107 KauCie;
107 KauCie in TunesiŽ;
Vredesmissies Humanitaire hulpverlening na overstromingen (Tunesiecompagnie);
Ministerie van Defensie Nederlands aandeel inzet TunesiŽ-compagnie;
Youtube Diverse oude militaire voortuigen;

8.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 244;

9.
De vlasserij in 's-Gravendeel : economische, sociale en culturele betekenis van de vlasteelt en vlasbewerking voor 's-Gravendeel vanaf de achttiende eeuw tot het einde / Marjon Kunst. - Rotterdam : Erasmus Universiteit, 2003. - p. 7;

10.
De vroegere vlasteelt : een belangrijke bron van werk en inkomen / Gerrit Herrema (in: De Sneuper, nummer 90, 2008, special over Linnenwevers en hun families. - p. 6);

11.
De vroegere vlasteelt : een belangrijke bron van werk en inkomen / Gerrit Herrema (in: De Sneuper, nummer 90, 2008, special over Linnenwevers en hun families. - p. 3);

internetraadpleging: 15 - 19-9-2020



"Gedenkt te sterven", Godeharduskerk, Marrum


Godeharduskerk, Marrum


'eerste steen' toren, Godeharduskerk, Marrum


bank Adriaan Korenblik, Godeharduskerk, Marrum


het oudste deel, Godeharduskerk, Marrum


noordzijde, Godeharduskerk, Marrum


interieur, Godeharduskerk, Marrum


bliksemafleider, Godeharduskerk, Marrum


vers getrokken vlas, Marrum


vlasschoven, Marrum


vlas, Marrum


uitleg, Marrum


vlas in schaduw, Marrum


vlasveld, Marrum


      Ferwert
Even later staan we alweer stil langs de N357, waar we een mooi uitzicht krijgen voorgeschoteld op de Sint Martinustsjerke (15581). Het lijkt alsof de toren naar voren helt. Dit lijkt zo, omdat de nok naar achteren stijgt, in plaats van daalt. Maar dat is misschien gezichtsbedrog.
Ferwert is de moederparochie voor stichtingen van nieuwe kerken in deze omgeving. De eerste kerk van Ferwert is dan ook een van de oudste van Friesland en werd voor het jaar 1000 gesticht. Mogelijk zou zelf de eerste missionaris van eigen bodem, Liudger (Ī744 - 809), de kerk hebben gesticht. En dit zal dan na de werkzaamheden van Willehad in Dokkum in 777 hebben plaatsgevonden. Dat het daarom een van oorsprong een bisschoppelijke eigenkerk moet zijn geweest, klinkt logisch 1. De bisschop van Utrecht zal in die periode al voldoende landerijen op deze plek hebben gehad, om er een eerste versie van een gebedshuis te plaatsen. De landerijen zullen voldoende opbrengsten hebben gegenereerd voor onderhoud en voeding voor het aanwezige personeel. Informatie uit de Beneficiaalboeken zou daarop kunnen duiden 2. De dochterkerken van Ferwert kunnen we vinden in Nijkerk, Marrum, Wanswerd, Jislum, Janum, Lichtaard, Reitsum, Genum, Hogebeintum en Blija 3.

We gaan de Sint Martinuskerk maar eens van dichtbij bekijken en rijden over de Reinderslaan het dorp in. En eigenlijk willen we ook wel even op een terrasje zitten. We houden de toren in de gaten, zodat we bij de Hoofdstraat de goede kant oprijden en parkeren de wagen op het Vrijhof (15613). Wat een bijzonder fraai plein is dit, met een uitermate authentieke uitstraling. Je waant je meteen in een andere tijd.
Deze 'gevrijde' ruimte hoort bij het kerkelijk rechtsgebied, de kerkvrijheid en is nog een van de weinige in Nederland. Aan de westzijde zien we de pastorie - het brede pand met dwars zadeldak en tussen topgevels - uit de vijftiende eeuw. Dit voormalige Praebendariushuis heeft een ingang dat omlijst is door Ionische pilasters in het hoofdgestel (15609).
Op de architraaf staat nu GritenijhŻs, het Grietenijhuis (gemeentehuis). Maar het diende in deze periode ook als Rechthuis 4.
Het bordje "GritenijhŻs" op nummer 5 is tegelijkertijd met de borden op nummer 4 "Pastorij" en nummer 10 "Prebende" geplaatst. Op 1 april 2016 onthulde de burgemeester W. van den Berg van de gemeente Ferwerderadiel, een informatiebord aan de muur op nummer 4, met daarop uitleg over deze nieuw ontdekte geschiedenis van deze drie panden.
Nummer 5 was voorheen alleen toegankelijk via het pand op nummer 4. Nummer 5 had geen ingang, dus ook geen hoofdgestel, tot deze er vermoedelijk in of net na 1723 is ingezet, omdat toen 'de weerkamer' of 'rechthuis van het Nedergerecht' werd overgebracht van nummer 10, het 'Praebendariushuis', naar de "GritenijhŻs" op nummer 5.

Kerkstins met bakstenen tuitgevel met vlechtingen van beitels en rollaag, Ferwert
Een schrijven uit 1712, ondersteund een deel van dit verhaal, aangezien er dan een Kanteelsteen aangebracht wordt op 't Stins aan 't Pastoriehuis. Nummer 4 is de "Pastorij".
Een kanteel is een deel van een tandenrand, vaak een hoekdeel. Deze is goed te zien boven het dak van Vrijhof 4 5.

Het dorp is dan ook voor een deel beschermd gebied 6.
Op de bezittingenlijst van het klooster in Fulda wordt Ferwert aan het einde van de achtste eeuw genoteerd als Fatruwerde. Het was al vanaf de romeinse tijd permanent bewoond 7.

Vůůr de noordelijke bebouwing met nummer 7 de Poartewente (15610), 8 de Polysjewente (15611) en 9 it Winkeltsje (15612) - dat gezamenlijk onder een lang zadeldak tussen topgevels zit, met aan de westzijde een poortdoorgang naar het kerkhof (15614) - staat het oorlogsmonument 'As it nedich is'. Het beeld is gemaakt door Jan van Luijn, dat daarmee probeert het verzet van de bevolking tussen 1940-45 weer te geven. Met de linkerhand houdt de figuur - terughoudend - een schop vast. Meer in de aandacht houdt de rechterhand een geweer vast, willig om de vrijheid te verdedigen.
De namen van de gevallen verzetsmensen worden op een plaat op de sokkel weergegeven: J. Wildeboer, R.H. Kuipers, S.J. Boersma, J. Doornbos, G.W.H. Esselink, K. Westra, J. Andrae, O. Brandsma, A.R. Gerritsen, J. Greidanus, J. Hofman, T. Kalverda, T. Looijenga, F. Sierksma, P.J. Smit, W. Valk, G. Zeemans en J. Wassenaar 8.

Het beeld werd op 4 mei 1956 onthuld, door A. Hellema, de voorzitter van de Commissie gedenkteken 1940-1945 Ferwerderadiel 9.

Wie waren deze mensen die zich verzet hebben?
De namen van Siebren of Sijbren Jan Boersma, Albertus Roelof Gerritsen, Jacob Hofman en Pieter Jan Smit kwamen we al in Hallum tegen op het herdenkingsmonument "1940-1945 - Dat wy rjocht en frijheid hoedzje".


Johannes Wildeboer (Woensel, 12-9-1908 - Neuengamme, 19-12-1944), wiskundeleraar en hoofd van Christelijke ULO en was lid van de Landelijke Organisatie voor hulp aan Onderduikers en deed allerlei illegaal werk. Door verraad werd hij op 19 november 1943 opgepakt. Na Vught en Sachsenhausen werd hij overbracht naar Neuengamme, waar hij in de kleiputten en in de baksteenfabriek moest werken.
Na de oorlog is er nog steeds niets over zijn verblijf bekend. Het Sterbeurkunde van 9 oktober 1945 uit Hamburg, zal uiteindelijk uitsluitsel geven over zijn lot.
Johannes verloofde zich in Assen in oktober 1929 met Femmigje Hermanna GŲtz. Ze gaven daarvoor een receptie op de 22e, gewoon thuis aan de Stegeweg 29 te Assen. Zo'n vier jaar later, op 4 september 1933, trouwden ze in Assen met elkaar. Het pasgetrouwde stel blijft in de Sluisstraat 29 wonen. Ze verhuizen richting Zutphen, waar Johannes een aanstelling krijgt.
Hier krijgen ze ook Albert op 25 september 1936.
Vervolgens krijgt Johannes zijn aanstelling in Ferwerd, waar Emma op 1 december 1940 wordt geboren.
Femmigje Hermanna GŲtz (Assen, 15-4-1909 - Zutphen, 31-8-1978) verhuist terug naar Zutphen. Ze woont in ieder geval vanaf 1958 tot 1967 in de Molengracht 16.
Haar twee kinderen schrijven in haar rouwbericht "Wij weten dat zij thans de vrede heeft gevonden waarnaar haar onrustig hart zo zeer verlangde." Haar oorlogsleed was tijdens haar leven dus nooit gesleten, lijken deze woorden te zeggen.
Welk effect dit op de kinderen Albert en Emma (Ferwert, 1-12-1940 - Zutphen, 20-4-2011) heeft gehad, weten we niet 10.

Rienk Hendrik Kuipers (Den Haag, 14-1-1905 - LŁbeck, 28-4-1945), dominee en een van de leiders van de Landelijke Organisatie voor hulp aan Onderduikers in de streek rondom Burdaard, werd gevangengenomen, nadat een patrouille in de Gereformeerde kerk te Wanswerd aan de Streek radiotoestellen vond. Hij werd overgebracht naar het concentratiekamp Neuengamme. Net voordat deze plek bevrijd zou worden, werden ze overgebracht naar LŁbeck, waar hij overleed 11.

Johannes Doornbos (Blija, 30-12-1921 - Ferwerd, 24-4-1945), kwam direct om het leven, tijdens het maken van de portretfoto van de groep oud-leden van de N.B.S. door het afgaan van een vuurwapen 12.

Gerardus Willem Hendrik Esselink (Adorp, 27-2-1921 - Versen, 26-12-1944), bracht Vrij Nederland rond en vervalste persoonsbewijzen. Op 28 juni 1944 werd hij in de trein bij Arnhem gearresteerd. Hij werd overgebracht naar Versen, net over de grens bij Emmen, waar een serie concentratie-, straf- en krijgsgevangenenkampen lagen. Hier stierf hij door uitputting 13.

Klaas Westra (Anjum, Oostdongeradeel, 5-12-1891 - Dachau, 20-2-1945), opperwachtmeester bij de politie en actief in het verzet. De SD deed op 27 oktober 1943 een inval in zijn huis en arresteerde zijn vrouw J. Westra-Zijlstra en twee kinderen. Zij werden later weer vrijgelaten. Hij was op dat moment werkzaam in Westerbork. De dag erop werd hij daar ook gevangengenomen. Na Vught werd hij 24 mei 1944 naar Dachau overgebracht.
Klaas Westra was bij zijn huwelijk op 13 november 1919 in Anjum met Hielkjen Zijlstra 'agent van politie', dat tevens in Harderwijk is afgekondigd.
In Harderwijk woonde hij toen hij in september 1920 in Utrecht zijn politie diploma (met aanteekening) verwierf. Hij wordt als agent van politie 2e klasse, benoemd tot gemeente-veldwachter in Marrum.
In Marrum wordt tussen 20 en 28 februari 1922 Anne geboren.
In Wanswerd wordt tussen 2 en 9 juli 1928 IJtje Geertje geboren.
Hielkjen Zijlstra overleed op 3 mei 1966 in Noordbergum 14.

Joeke Andrae (Ferwert, 18-3-1919 - Utrecht, 26-5-1944), landarbeider, werd doodgeschoten vanwege de vondst van een stuk machinegeweer, dat afkomstig was van een neergeschoten Brits vliegtuig. Dat stuk werd gevonden tijdens een razzia, toen de Duitsers op zoek waren naar joodse onderduikers. Zowel vader als zoon werden meegenomen, maar alleen vader kwam na enkele dagen weer vrij 15.

Oebele Brandsma (Ferwerd, 25-4-1923 - Stade, 12-8-1945), hovenier, dook 's nachts onder met andere onderduikers om aan de arbeidsinzet in Duitsland te ontkomen. Tijdens een razzia op 16 mei 1944 werd hij echter opgepakt, waarna hij naar Helgoland werd getransporteerd. Hier moest hij verdedigingswerken als bunkers bouwen. Later werd hij naar Stade vervoerd en stierf daar door ondervoeding 16.

Johannes Greidanus (Westernijkerk, 15-4-1924 - Halberstadt, 5-6-1945), boerenzoon, werd samen met zijn broer Jacobus in oktober 1943 uit huis gehaald, waarna alleen Jacobus werd vrijgelaten. Johannes werd op transport naar kamp Amersfoort gezet, waar hij tot maart 1944 verbleef. Daarna werd hij overgebracht naar Duitsland, waar hij ziek werd en in een kliniek in Halberstadt belandde. 8 april 1945 werd de stad, inclusief kliniek door de Amerikaanse 8th Air Force gebombardeerd. Hij werd na twee dagen ernstig gewond onder het puin vandaan gehaald en overleed alsnog een kleine twee maanden later in het Salvator ziekenhuis 17.

Tjisse Kalverda (Ferwerd, 5-2-1923 - Neuengamme, 31-12-1944), banketbakker, werd tijdens een razzia op 21 juni 1944 opgepakt en getransporteerd naar Neuengamme. Op 31 december 1944 werden twaalf gevangen mee naar buiten het kamp genomen. Ze kregen de opdracht zes graven te delven. Toen de klus geklaard was, werden ze op een willekeurige rij gezet, waarvan de even personen in de rij voor het graf moesten gaan staan. Tjisse bleek nummer 12 te zijn. Deze zes werden terplekke vermoord 18.

Theunis Looijenga (Marrum, 13-8-1916 - Westernijkerk, 19-1-1944), boerenzoon, trachtte te vluchten toen er tijdens een inval in het huis waar hij met zijn ouders woonde, werd gedaan op 19 januari 1944. Ze zochten onderduikers en schoten, in het bijzijn van de ouders, Theunis dood 19.

Fokke Sierksma (Lichtaard, 3-2-1924 - Neuengamme, 12-12-1944), werd viermaal opgepakt vanwege het ontduiken van arbeidsinzet. Telkens werd hij vrijgelaten en dook hij onder. Op zijn onderduikadres bij zijn werkgever Meekma, werd hij tijdens een razzia op 21 augustus 1944 opgepakt en overgebracht naar Neuengamme 20.

Willem Valk (Marrum, 17-6-1924 - Arbeitserziehungslager Flughaven Essen-Mulheim, 12-9-1943), landarbeider, werd opgeroepen voor de arbeidsinzet. Toen hij later met de trein naar huis probeerde te komen werd hij opgepakt en overgebracht naar Mulheim, waar hij aan difterie overleed 21.

Gerrit Zeemans (Marrum, 3-5-1885 - Marrum, 7-8-1943), brandstoffenhandelaar, had nauwelijks iets te vrezen, toen op 7 augustus 1943 een razzia werd gehouden. Hij vreesde echter dat zijn halve zijde spek bij een huiszoeking zeker gevonden zou worden. En dus probeerde hij dit nog te verstoppen op het platje. Hij werd daar neergeschoten, mogelijk als vluchter aangezien en overleed dezelfde dag in het Diaconessenhuis 22.


Johannes Wassenaar (Lichtaard, 25-12-1924 - Neuengamme, 17-12-1944), dook onder na zijn oproep voor de arbeidsinzet. Tijdens een bezoek aan zijn ouders werd hij opgepakt. In eerste instantie werd hij overgebracht naar de gevangenis in Leeuwarden, waar zijn moeder hem nog een aantal malen bezocht heeft. Vervolgens werd hij overgebracht naar Kamp Amersfoort waar hij van 28 augustus tot en 8 september 1944 verbleef. Hij werd daarna in 2 dagen overgebracht naar Neuengamme waar hij nog ruim 3 maanden gevangen zat. Hij overleed daar op 17 december 23.

Jan van Luijn (Utrecht, 23 mei 1916 Ė ?, 7 oktober 1995) verzette zich tijdens de oorlog zelf ook. Een Joods mede-student, Loekie Metz, dook bij hem onder. Het laatste half jaar van de oorlog moest hij zelf ook onderduiken. Na de oorlog was hij korte tijd met haar getrouwd.
Luijn maakte vervolgens meerdere monumenten, die een uiting gaven aan het verzet, de oorlogsslachtoffers of anderszins oorlog gerelateerd waren 24.

We lopen onder het poortje van Vrijhof 6, De Poartewente, door en bereiken het Kerkpad, dat rondom de Sint Martinustsjerke ligt.


Plattegrond (met periode aanduiding van BT-025684). Ned. Herv. Kerk te Ferwerd (Ferwerderadeel), 1976 / opmeting H. v.d. Wal, maart 1945; tekenaar W.J. Berghuis, jan 1976
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-026184
(CC BY-SA 3.0)

De deur blijft voor ons gesloten, zodat we het met de buitenkant moeten doen.
De toren biedt al meteen een goedmakertje aan, namelijk een zonnewijzer op een zandstenen plaat, door Rienck van Burmania in 1640 geschonken.
In deze periode was Gerard Brandtz (Middelburg, 2-10-1594 - Amsterdam, 4-2-1659) maker van grote en kleine uurwerken, zonnewijzers en andere mechanische kunsten en aardigheden van uitmuntende kwaliteit 25.

Onder de zonnewijzer een wapensteen uit 1704 van Idzard van Burmania, wegens de vernieuwing.

Rienck van Burmania
Anno 1640

staat er. Op de wapensteen staat het volgende:

Anno 1704
is deze bovenstaende
Sonnewijszer vernieuwt
door de...
geboore Idzard
van Burmania, vrij en erfheer van Ame
land, grietman over Ferwerderadeel en
de Raad ter Admiraliteit op de Mase tot Rot
terdam en ontvanger generaal van Rauwederhem
En de hoog edel geb. vrouwe Anna
Doedenea geboren ...
Schwartzenberg vrij en erfvrouwe van Ameland
26.

Even voor tweeŽn lezen we af aan de zonnewijzer. De foto is echter gemaakt om 15:48. Een uur kan er in ieder geval af, vanwege de zomertijd, die we tegenwoordig hebben. Dan komen we op 14:48. Maar dan missen we nog een uur.
In 2007 moest de zonnewijzer met bijbehorende stenen nog gerestaureerd worden. Dit zou naar verwachting van de voorzitter van het Ferwerter college van kerkrentmeesters, Frans Regnerus, al gauw zo'n Ä 25.000 gaan kosten. Van de metalen wijzerplaat was niet veel meer over. "Oardel millimeter dik, mear wie it net", zegt Regnerus. 27.

We lopen weer naar het Kerkpad, om ons rondje om de kerk te kunnen doen. Het valt ons op dat er allemaal gedichten langs het pad staan.
Ze staan hier nog maar een paar jaar. Er staan in totaal 29 grafgedichten langs het pad. De gedichten zijn afkomstig van graven uit dorpen van de gemeente Ferwerderadiel en zijn verzameld door Johannes van Dijk. Sinds april 2016 kunnen ze hier in alle rust - tijdens De Wandeling - gelezen worden. Het oudste gedicht komt uit 1700 en het jongste staat op een graf uit 1890. Sommige vertellen het overlijdensverhaal, andere betreuren de doden 28.

Lijck- en Graf-Gedichten, waren kennelijk ook al voor 1700 gewild. Ze werden toen over bekende mensen verzameld en gebundeld uitgegeven, zoals we bijvoorbeeld zien in het geval van de "Hooggel. Do. Gualterus Bodaan, predicant tot Amsterdam". De boekverkoper op de hoek van de Bloemmarkt, achter het Meisjes Weeshuis, Aert Wolsgrijn gaf het uit in 1684, nadat de predikant op 2 januari 1678 was overleden. Kornelis Boon van Engelants wist zijn gedichten, bestaande uit Mengeldichten, Harderszangen, Heldendichten, Verjaargedichten, Bruyloftsgedichten, Lyk- en Grafgedichten, Treur- en Harder speelen in 2 delen in Quarto te verkopen 29.

Deze Wandeling is dus een mooie historische herbeleving van een oud gebruik, kunnen we stellen.

We lopen langs het koor en langs de noordzijde - zonder ramen. Hier zien we heel duidelijk dat het gebouw op een terp ligt.
Even daarna zien we een mooi voorbeeld van een hedendaagse invulling, dat past bij De Wandeling. We kunnen hier lezen:
WÍrom sil jo oeral hinne,
as je 't tichby fine kinne
.
In de rouwadvertentie van Schelte van der Meij (Ferwerd, 11-06-1927 - Ferwert, 20-8-2014) staat zijn gedicht uitgebreider, beginnend met:
Je hoege mar oan de seedyk te kommen
en je sjogge protten fŻgels en fjilden blommen
.
We zien het gedicht met symboliek verbeeld terugkomen in zijn graf. Schelte van der Meij vond het belangrijk dat men naast het Fries spreken ook Fries leerde schrijven. Dat gold trouwens evenzeer voor de niet-Friestaligen, die in Friesland verblijven. Hij gaf dan ook schrijfcursussen. Hij deed mee met het radioprogramma van Omrop Frysl‚n Taal-striid over de Friese taal en geschiedenis.

Restauratie van de klokken in het jaar 2003 en van de toren in het jaar 2006 van de Sint Martinuskerk te Ferwert / Johannes van Dijk, Boele Dijkstra, Schelte van der Meij; Bienze Dijkstra (foto). - [Leeuwarden] : Stichting Erfskip Terpdoarpen / Hervormde Gemeente te Ferwert, 2007. - ISBN 978-90-78404-03-3
Omslagtitel: De Sint Martinuskerk te Ferwert
bron: Scribd
Hij zat natuurlijk in de jubileumcommissie van de lokale voetbalvereniging Wardy. Hij was immers jarenlang bestuurslid en elftalleider geweest, naast consul en scheidsrechter. Na alle feestelijkheden, kreeg hij dan ook de gouden KNVB-onderscheiding uit handen van de FVB-secretaris Hans Bouwhuis. En vanwege zijn langdurige verdere inzet in vele gedaanten, zoals kerkvoogd, acteur en regisseur bij de schoolrevues en OKK, stuwende kracht achter het historisch kerkje en orgel van Hegebeintum en tal van andere bestuursfunctie, werd hij in de zomer van 2000 verkozen tot POP2000, de onderscheiding voor de meest Positief Opvallend Persoon van Ferwert en Hegebeintum. Samen met Bienze Dijkstra, Johannes van Dijk en Boele Dijkstra schreef hij het boekje De Sint Martinuskerk te Ferwert, ten behoeve van de restauratie van de toren. Tijdens de feestelijke onthulling van de toren dat in 2007 naar behoren is 'teruggerestaureerd' voor zo'n Ä 400.000, werd tevens onthuld dat de Toerpraet in het kerkblad, waarin de toren zijn gevoelens uitte, geschreven was door Schelte. Daarna schreef hij het huis-aan-huis in Ferwert en Hegebeintum verspreide boekje Ferwerd - Hogebeintum, passen in Oorlogstijd 30.

Boele Dijkstra, dat als kind vanuit het achterraam op de grote toren keek, vertelt over enkele bijzonderheden van de kerk. "Opvallend is dat in de noordmuur geen vensters zitten, omdat men vroeger zo dicht bij zee veel te duchten had van de noordwesterstormen. Op de kap van de toren staat een windvaan met de gekroonde wapens Burmania-Schwartzenberg en Cammingha. Daarmee wordt verwezen naar Idzard van Burmania, overleden 1632, en zijn twee echtgenotes Susanna van Schwartzenberg, overleden 1624, en Jel van Cammingha, overleden 1632." Ook de klokken zijn bijzonder. De oudste is gegoten in 1383. De zwaarste klok weegt 1646 kilo en hierop zijn diverse reliŽfs van apostelen en de Maria's te zien 31.

Ook wij bekijken de toren nog even vanaf het kerkpad, precies tussen twee bomenkruinen door en lopen vervolgens weer terug naar het poortje.

Zur Kritik des Utilismus / Gerardus Heymans. - Altenburg : S. Geibel, 1882
bron: Katholische Universitšt Eichstštt-Ingolstadt

Karakter en methode der staathuishoudkunde / Gerardus Heymans. - Leiden : S.C. van Doesburgh, 1880
bron: VU Beeldbank
Op het Vrijhof zien we dat naast nummer 3, het pand met een klokgevel met aanzetkrullen (15608), het pand met nummer 2 ook een informatiebord staat. Het blijkt om het pand te gaan waar Gerardus Heymans op 17 april 1857 geboren is. Hij groeit hier op in gezin dat tot de verlicht liberale bovenlaag van de samenleving behoord. Zijn vader, Jan Hendrik Heymans Gerardzoon, is gemeentesecretaris van Ferwerderadeel. Hij promoveerde in 1880 cum laude in Leiden op rechten en staatshuishoudkunde. In deze periode was hij lid van het Leidsch Studenten Corps Minerva. In het studentenblad Minerva vinden we van zijn hand een aantal ingezonden brieven. Hierin nam hij stelling tegen iedere uitleg van Ďgodsgeloofí die een mening opdringt en koos voor individuele vrijheid. In 1882 promoveerde hij nogmaals, nu in Freiburg im Breisgau waar hij filosofie studeerde. Tussen 1890-1928 was hij hoogleraar geschiedenis van de wijsbegeerte, de logica, de metafysica en de zielkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Het experiment in de philosophie : redevoering bij de aanvaarding van het hoogleeraarsambt aan de Rijks-Universiteit te Groningen, den 27 september 1890 / G. Heymans. - Leiden : S.C. van Doesburgh, 1890
bron: Katholische Universitšt Eichstštt-Ingolstadt

Unifocus 23, For Infinity: de geschiedenis (Heymans) : Douwe Draaisma vertelt.
bron: RUG, ē 25 sep. 2013
[weergave 106]

In zijn inaugurele rede op 17 september 1890 stelt hij dat filosofie de wetenschap is die de relativiteit van kennis van binnenuit wil begrijpen. In 1892 richtte hij het eerste psychologisch laboratorium van Nederland in, waarmee hij de grondlegger van de academische psychologie in ons land werd. Hier deed hij experimenteel onderzoek naar de beleving van zintuigprikkels, visuele illusies en karaktereigenschappen. Zijn grootste bekendheid als psycholoog ontleent Heymans aan wat hij noemde zijn Ďspeciale psychologieí: de leer van de menselijke verschillen of karakterkunde. Douwe Draaisma licht een tipje van de sluier op over de grondlegger van de psychologie. Op 18 februari 1930 overleed hij in Groningen 32.

Dezelfde Draaisma, is trouwens op vrijdagavond 11 maart 2016 in het Wooncentrum Foswert bevraagd door Pyt Nauta over de betrouwbaarheid van herinneringen en de eigenschappen van het onthouden bij het ouder worden.

De Metaforenmachine : Een geschiedenis van het geheugen / Douwe Draaisma. - Groningen : Historische Uitgeverij, 1995. - ISBN 978-90-6554-489-6
bron: Douwe Draaisma
Douwe Draaisma is namelijk in 1993 gepromoveerd op het proefschrift over de metaforische aard van de taal waarin we over het geheugen en denken spreken Metaforen van het geheugen. Hiervoor kreeg hij de Heymans-Prijs 33.

We vinden ondertussen dat het de hoogste tijd is voor een terrasje met drankje.
En dus laten we ons niet afleiden door een raadselachtig tekst in een bovenlicht aan de overkant, waarin - in spiegelbeeld - 5-4=1 staat geschreven.
We lopen naar de hoek Hoofdstraat - Hegebeintumerdyk, waar we het terras zien van Eetcafť - Cafetaria 't Hoekje.
We zijn niet enige. Ook het koppel dat we troffen op het perceel met vlas, strijkt neer op het terras, zodat we nog enige informatie kunnen uitwisselen tijdens een gesprekje.
Nadat we iets besteld hebben en een toiletgang hebben kunnen doen, kijken we om ons heen. Vanaf het terras kijken we uit op het gemeentehŻs (15578). Aan een andere overkant zien we een zitbankje met afdakje dat wordt ondersteund door een groot anker.
Dit is de Leugenbank dat Hans Jouta in 2005 maakte. Het werd 18 oktober om 16.00 officiŽel in gebruikgenomen.
Wanneer we naar het pand van 't Hoekje en haar ligging kijken, zou dit best een herberg, logement of hotel (geweest) kunnen zijn. Wanneer we dit vragen, wanneer de drankjes worden neergezet, wordt dit bevestigd. Op deze plek stonden eerst 3 kleine huisjes, op de percelen 91-93. In 1857 is daarvoor in de plaats deze herberg met doorreed gebouwd, door logementhouder Willem W. de Jong. De doorreed is later afgebroken. Later kreeg het cafť de naam It Hoekje.
Vanaf 1972 werd J. Scherjon de uitbater. Hij nam het toen Cafť-Restaurant "'t Hoekje" over van J.G. Dalhuysen.
Het heeft een periode leeg gestaan, tot een aantal dorpsbewoners, Gijs Wouters, Frans Schreiber en Rommy van den Berg, in 2016 actie ondernamen om het nieuw leven in te blazen. Ze richten een DorpscoŲperatie Eetcafť Ferwert U.A. op, om het financieel rond te krijgen 34.
In de beginperiode van de herberg, was er ook al een ander logement in Ferwerd, namelijk het Wapen van Ferwerderadeel van de familie Mulder. Deze was gelokaliseerd naast het raadselachtig spiegelbeeldsommetje aan de andere kant van het Stationsstraat. J.H. Mulder, de kastelein in 1862, verkocht in dat jaar zijn inboedel. Rond 1910 is D. Steensma de uitbater. In 1770 was het echter al het domein van kastelein Geale Sytzes 35. Tegenwoordig zijn het twee woonhuizen.

Je zou er bijna weer een echte herberg of logement van willen maken, zodat het mogelijk is om als rondtoerende fietser, als wandelaar of ander langzaam verkeer, een mooie route door het gebied kunt maken, met de zekerheid, dat je ergens een goede maaltijd en dak boven je hoofd kunt krijgen en een toilet kunt vinden, zodat je met weinig spullen op pad kunt. Fijn dat het begin er weer is.


Interieur KADASTRALE MINUUT KAART, CIRCA 1830 - [FERWERD]
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 237.036
(CC BY-SA 3.0)

Al mijmerend, de wereld zag er - toen de mensheid nog 'rust in kont' kende - iets anders uit. Zo was er in de achttiende eeuw ook nog een Veer, dat ze vanaf Ferwerd naar Ameland bracht.
In dezelfde periode - 9 juli 1771 - wordt het verboden om tussen het westen van Ferwert en de nieuwe aanwas naar wormen te graven. Door het groepje van mensen bestaande uit zo'n 30 ŗ 40 man worden er diepe kuilen gegraven. Dit leidt tot gevaarlijke situaties en de uitgegraven aarde spoelt weg. Dit gaat ten koste van de aanwas. De boete: 25 goudguldens 36.

Na het drankje gaan we nog even een klein rondje door het dorp maken. Uitgebreid hoeven we dat niet te onderzoeken, dat is immers al in 2010 gedaan door Johannes van Dijk en Pyt Nauta met Een rondgang door historisch Ferwert. Wij behelpen ons nu maar even de Plattegrond "Historisch Ferwert" 37.

Toer en tsjerke : (samle stikken ķt 'e jierren 1920-1929) / E.B. Folkertsma. - De Fryske bibleteek, nu. 30. - Dokkum : Kamminga, 1934
bron: Delpher

Het pand met het raadselachtige bovenlicht, wordt tegenwoordig It FolkertsmahŻs genoemd. Dit is een vernoeming naar de letterkundige en Frisias Eeltje Botes Folkertsma (Eeltsje Boates Folkertsma), die er in 1893 geboren is. Hij heeft o.a. meegewerkt aan het vertalen van de Bijbel in het Fries. Hij heeft ook proza geschreven in het Fries over Ferwert. We herkennen de toren en Sint Martinuskerk op het omslag van het boek 38.
Twee panden verder vinden we De ‚lde Brouwerij, dat letter de Branderij werd. In 1718 was Jasper Tjisses hier de bierbrouwer. Ten tijde van de jeneverbranderij had het ook een herberg. Het wapen van Parijs werd het genoemd. Ook nu nog staat er een naam van een logement op Stap der is yn.
Een eindje verderop komen we tegenover het X-parkje het pand van de firma Jellema tegen. Dit pand valt op, vanwege de bouwstijl van de bovenste verdieping, dat doet denken aan de Amsterdamse School. Hierbij valt de installatie voor de vlaggenmast op, dat samenvalt met de bovenste betonrand van het rechter raampartij. Beide betonranden van dezelfde raampartij steken evenveel uit als de schoorsteen. Het overhellende dak draagt bij aan deze gedachte, doordat hierdoor voor bij de AS herkenbare smalle horizontale stroken ontstaan.

In het X-parkje komen we een Wardiaan tegen. Dit beeld is hier geplaatst vanwege het 50-jarig bestaan van de voetbalvereniging Wardy. Deze vereniging werd op 2 november 1945 opgericht en kreeg in eerste instantie de naam War dy. Het beeld werd onthuld door een van de oprichters van de vereniging, de heer H. Robroch.
Het beeld is gemaakt door Hans Jouta (Holwerd, 10-12-1966). We kwamen hem al in Oudebildtzijl tegen. Het beeld is gemaakt met de Ďcire perdueí methode 39.
We lopen de straat uit en lopen weer terug via De Streek en Nije Buorren. Onderweg komen we de vele beschreven panden tegen. Van Nije Buorren krijgen we een pand van rond 1900 in het vizier. Ook dit soort panden hebben een bepaalde charme, in dit geval mede veroorzaakt door de fijne voeg van het metselwerk, de vierkante hoekschoorsteen en het daarachter gelegen puntdak dat het vierkant ogend gebouw in zijn robuustheid breekt. Bij de smalle rechthoekige raamwerken vallen bovenin de naar binnen gemetselde rij bakstenen op 40.
En dan komen we op het kruispunt met de Havenstraat. In 1830 zouden we links op het water van de Ferwerder Vaart kijken. Rechts zou het X-parkje nog volledig bebouwd zijn.
Op 23 februari 1888 zal het gemeentebestuur van Ferwerderadeel in het gemeentehuis van Ferwerd uitslag geven van de openbare aanbesteding om een deel van de oude haven te dempen en het verlengen van de haven. Een nieuw aanbestedingsronde blijkt nodig en de uitslag wordt uitgesteld tot 29 februari. J.A. Deelstra bleek met É 16.483 de laagste vraagprijs de klus te mogen klaren. De burgemeester J.J. Cannegieter Hz verklaart 20 juli 1888 de haven voor heropend 41.
Via Achter Brouwers en de Stationsstraat komen we weer uit bij het Vrijhof. De Stationsstraat in natuurlijk een vernoeming naar de lokaalspoorweg van het NFLS van Dockum naar Leeuwarden. De ideeŽn hiervoor begonnen al in 1872. De route zou lopen van Dockum, Ternaard, Holwerd, Blija, Ferwerd, Marrum, Hallum, Stiens naar het station Leeuwarden. Het zou tot 29 maart 1901 duren voordat de eerste trein vanuit Leeuwarden naar Ferwerd zou rijden. Een klein gezelschap reist af naar Ferwerd en wordt verwelkomd door een groot deel van bevolking, terwijl een dreigende stormlucht even later de sneeuw en hagel brengt, dat grimmig aanvoelt. In het gemeentehuis is het warm en worden ze eveneens hartelijk ontvangen. R. Bloembergen Ezn, de president-commissaris spreekt zijn dank uit aan de inmiddels jeugdige bejaarde burgemeester Cannegieter, die als een kind zo blij was, dat het eindelijk gelukt is om aan te haken bij de hoofdstad. Voortaan zal de reis naar Leeuwarden nog zo'n 37 ŗ 39 minuten duren. Welk een vooruitgang!
Op 1 oktober zal het hele traject officieel geopend worden 42.
De Stationsstraat zal vanuit het centrum naar het in het zuiden gelegen station gelopen hebben. Het stationsgebouw is in 1974 gesloopt. De locatie en het tracť zijn echter nog steeds terug te vinden. Het tracť loopt ten zuiden van de sportvelden in een rechte lijn naar de MŻnewei en is verworden tot voet-/fietspad.

Wij pakken de auto en rijden via de Hoofdstraat en Elingawei (de 'nieuwe' haven is ook gedempt) naar de N357. Hier komen we nog een fraai pand tegen met Jugendstil-elementen.

We rijden door de buurtschappen De Rijp en Boatebuorren om in Blije aan te komen.

noten:

1.
Ferwert & Hegebeintum Online De Ferwerter Kerk, een moederparochie;

2.
Het begrip "bisschoppelijke eigenkerk" zijn we nog niet eerder tegengekomen, in tegenstelling tot de gebruikelijke eigenkerken in het Friese gebied. We zoeken in de literatuur het begrip op, om ons er een beeld bij te vormen:
De ontwikkeling van het parochiewezen in Oostergo / Paul Noomen. - p. 135-136, 138, 141 (in: De Vrije Fries, 94, 2014 / Piet Bakker, Marjan Brouwer, Arjen Dijkstra (secr.), Johan Frieswijk, Nelleke IJssennagger, Otto Knottnerus, Joop Koopmans (voorz.), Marijn Molema, Han Nijdam (eindred.), Ernst Taayke. - ISSN 0923-6279. - Ljouwert/Leeuwarden : Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur/Keninklik Frysk Genoatskip foar Skiednis en Kultuer / Fryske Akademy, 2014. - ISBN 978-90-6171-000-4. - p. 133-146;
Landschapsgeschiedenis van Roderwolde : Een interdisciplinair onderzoek naar de natuurlijke landschapsgenese van een woldgebied in de Kop van Drenthe en de kolonisatie en ontginning in de late Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd / Jeroen Zomer. - Groningen : Rijksuniversiteit Groningen, 2009. - p. 54 Kerk en kerkgeschiedenis;
Het kapittel van Sint Jan te Utrecht : Een onderzoek naar verwerving, beheer en administratie van het oudste goederenbezit (elfde-veertiende eeuw) / E.N. Palmboom. - Hilversum : Verloren, 1995. - ISBN 90-6550-267-X. - p. 147-148158;

3.
Van stins tot state : Archeologisch onderzoek op het wettelijk beschermde monument de Pongastate te Marrum (gem. Ferwerderadiel) in de periode 20 - 28 augustus 2007 / J. van Doesburg, J.W. de Kort, J. StŲver m.b.v. F.J. Laarman, W.J. Kuijper. - RAM 175. - Amersfoort : Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2009. - ISBN 978-90-5799-147-9. - p. 16 Afb. 8;

4.
Ferwerd gemeente Ferwerderadeel : Beschermde stads- en dorpsgezichten / J. Metz (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1133-7. - p. 3, 5;

5.
Ferwert & Hegebeintum Online Het Vrijhof in Ferwert;
De kanteelsteen op 't stins aan 't pastoriehuis te Ferwerd in het jaar 1712 / Johannes van Dijk [p. 3] foto kanteel;
Joost de Vree tuitgevel;
Joost de Vree rollaag;
Joost de Vree vlechtingen;
Joost de Vree beitel;
Joost de Vree kanteel;
Kwaad.net De oorsprong van de trapgevel / Frans J.P.M. Kwaad;

6.
Ferwerd gemeente Ferwerderadeel : Beschermde stads- en dorpsgezichten / J. Metz (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1133-7;
Begrenzing beschermd gezicht kaart Ferwerd;

7.
Ferwerd gemeente Ferwerderadeel : Beschermde stads- en dorpsgezichten / J. Metz (historisch-geografisch en stedebouwkundig onderzoek). - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg. - ISBN 90-346-1133-7. - p. 3;

8.
Ferwert & Hegebeintum Online Het Vrijhof in Ferwert;
Keunstwurk Asít nedich is;
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';

9.
Wikipedia Verzetsmonument Ferwerd;
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';

10.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Johannes Wildeboer;
Wikipedia KZ Neuengamme;
Archieven AV1288 Uitgebreid Lager Onderwijs Ferwert, 13-02-1943 / Riemersma;
Brabants Historisch Informatie Centrum Johannes Wildeboer;
AlleFriezen:
Johannes Wildeboer overlijden;
Delpher:
Trouw, 08-08-1945 Advertentie;
De Heerenveensche koerier : onafhankelijk dagblad voor Midden-Zuid-Oost-Friesland en Noord-Overijssel, 08-05-1947 Bijzonder Gerechtshof Leeuwarden;
Provinciale Drentsche en Asser courant, 17-08-1933 Familiebericht;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 05-12-1940 Burgelijke stand;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 04-09-1978 Familiebericht;
Erfgoedcentrum Zutphen Wildeboer-GŲtz;
Mensenlinq Emma Wildeboer;

11.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Rienk Hendrik Kuipers;
Wikipedia KZ Neuengamme;

12.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Johannes Doornbos;

13.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Gerardus Willem Hendrik Esselink;
Wikipedia Emslandlager;

14.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Klaas Westra;
Oorlogsgraven stichting Klaas Westra;
AlleFriezen:
Klaas Westra geboorte (vader: Anne Westra, arbeider - moeder: Seeske Sonnema) - huwelijk met Hielkjen Zijlstra, Anjum (vader: Klaas Zijlstra - moeder: Yttje Keegstra) - overlijden (ingeschreven 14-10-1950);
Delpher:
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 20-09-1920 Examen politie diploma.;
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 13-12-1920 Provincie Gelderland;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 07-03-1922 Burgelijke stand - Ferwerderadeel;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 14-07-1928 Burgelijke stand - Ferwerderadeel;

15.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Joeke Andrae;

16.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Oebele Brandsma;

17.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Wikipedia Luftangriffe auf Halberstadt;

18.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Tjisse Kalverda;
Wikipedia KZ Neuengamme;

19.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Theunis Looijenga;

20.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Wikipedia KZ Neuengamme;
Oorlogslevens Fokke Sierksma - Fokke Sierksma;

21.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Willem Valk;

22.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Gerrit Zeemans;

23.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwerd, 'As 't nedich is';
Oorlogslevens Johannes Wassenaar;
Wikipedia KZ Neuengamme;
informatiebord (voormalig ouderlijk huis) Lichtaard;

24.
Wikipedia Jan van Luijn;
rkd Jan van Luijn;

25.
Delpher:
Nederlandsch geslacht- stam- en wapen-boek, waarin voorkomen de voornaamste adelyke en aanzienlyke familiŽn in de Zeven Vereenigde ProvinciŽn : Eerste deel / Abraham Ferwerda. - 2 delen. - Amsterdam : Jan Barend Elwe, 1785 [p. 329];

26.
Nationaal Comitť 4 en 5 mei Ferwert, de hervormde kerk;
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 129;
Delpher:
Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. - Deel 9. - Algemeene Landsdrukkerij, 1933 p. 76, p. 393;
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 95;

27.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 12-02-2007 Ferwert toont van verre vertrouwde torenvorm;

28.
Protestantse Gemeente Ferwert Grafgedichten rond het kerkhof te Ferwert;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 01-04-2016 Wandelen langs grafgedichten / Mirte Maria Schipper;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 05-04-2016 Eeuwenoude rouwgedichten in Ferwert onthuld / Bram Buruma (foto);

29.
Delpher:
Oprechte Haerlemsche courant, 04-03-1684 Advertentie;
Leydse courant, 17-12-1731 Advertentie;
Onder censuur: de kerkelijke tucht in de gereformeerde gemeente van Amsterdam, 1578-1700 / Herman Roodenburg. - Hilversum : Verloren, 1990. - ISBN 90-6550-320-X p. 201: Aert Wolsgrijn wordt zwaar gestraft;
De boekhandel te Amsterdam voornamelijk in de 17e eeuw / M.M. Kleerkooper (verzameld), W.P. van Stockum Jr. (aangevuld en uitgegeven). - Eerste gedeelte. - 's-Gravenhage : Martinu Nijhoff, 1914 p. 1025 en verder: nalatenschap Wolsgrijn / Wolsgreijn;

30.
Mensenlinq Schelte van der Meij;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 14-06-1927 Familieberichten
zijn ouders zijn: D. van der Meij en B. Buursma;
Sawn Stjerren Nijs, 01-09-1992 Wol Frysk prate en net Frysk skriuwe?;
Sawn Stjerren Nijs, 01-04-1993 Ferwert-Hallum yn Taalstriid;
Sawn Stjerren Nijs, 01-06-1995 Wardy viert het 50-jarig bestaan;
Sawn Stjerren Nijs, 01-11-1995 Bij de afsluiting;
Sawn Stjerren Nijs, 02-08-2000 Schelte van der Meij wordt Pop 2000;
Sawn Stjerren Nijs, 04-12-2002 Handdoeken en cd's voor restauratie kerk-orgel van Hegebeintum;
Leeuwarder Courant, 12-02-2007 Ferwert toont van verre vertrouwde torenvorm;
Sawn Stjerren Nijs, 14-02-2007 Restauratie Ferwerter toren officieel afgesloten;
Sawn Stjerren Nijs, 30-04-2008 Historische beelden Ferwert en Marrum staan nu op dvd (met foto Schelte van der Meij);
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 04-05-2012 ĎOarloch seach ik as in aventoerí / Bram Buruma;
Leeuwarder Courant, 01-06-2013 Ferwerderadiel stimt net / Schelte van der Meij;
Leeuwarder Courant, 13-12-2014 Familieberichten;

31.
Friesch Dagblad, 12-7-2018, 14:15 Sint-Martinuskerk in Ferwert is een sobere kerk met een serene sfeer / Jan Auke Brink;

32.
KB nationale bibliotheek Het leven van Gerard Heymans tot 1910;
rijksuniversiteit groningen Gerard Heymans (1857-1930) : Grondlegger van de psychologie in Nederland;
rijksuniversiteit groningen Gerard Heymans (1857-1930);

33.
De krant van toen:
Nieuwe Dockumer Courant, 09-03-2016 Douwe Draaisma geeft theatercollege;

34.
Hans Jouta Leugenbank Ferwert;
De krant van toen:
Sawn Stjerren Nijs, 12-10-2005 OfficiŽle ingebruikname nieuwe legenbank Ferwert;
Tresoar - Fries Fotoarchief FER0873;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 02-09-1972 Advertentie;

35.
Delpher:
Leeuwarder courant, 02-05-1862 Advertentie;
Tresoar - Fries Fotoarchief FER0021;
Ferwert & Hegebeintum Online Hogeburen (Nu Hoofdstraat);

36.
Delpher:
Vaderlandsch woordenboek : Vijftiende deel. FAA-FRA. / Jacobus Kok. - Amsterdam : Johannes Allart, 1786 p. 133;
Verzameling van placaaten, reglementen en andere stukken door de Ed. Mog. Heeren Staaten van Friesland : Zedert den 7 maart 1766 tot den 6 december 1771 geŽmaneerd en uitgegeven : derde deel. - Leeuwarden : Dirk van der Sluis, 1796 p. 484-486;

37.
De krant van toen:
Nieuwe Dockumer Courant, 06-12-2010 ĎHistorisch Ferwertí / Bram Buruma (foto, tekst);

38.
Ferwert & Hegebeintum Online Hogeburen (Nu Hoofdstraat);

39.
De krant van toen:
Sawn Stjerren Nijs, 01-06-1995 Wardy viert het 50-jarig bestaan;
Voetbalvereniging Wardy Ferwert Historie Wardy;
Lotte Oosterbos Interview met Hans Jouta - De wardiaan;

40.
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Pand ID 1722100000003532;

41.
Ferwert & Hegebeintum Online De Havenstrjitte te Ferwert, eerder de grote en de kleine wal genoemd / Johannes van Dijk;
Delpher:
Leeuwarder courant, 20-02-1888 Advertentie;
Leeuwarder courant, 25-02-1888 Advertentie;
Leeuwarder courant, 03-03-1888 Particuliere Correspondentie;
Leeuwarder courant, 23-07-1888 Advertentie;

42.
Delpher:
Leeuwarder courant, 04-10-1872 Leeuwarden, 3 October.;
Leeuwarder courant, 30-03-1901 Een eerste rit.;
Leeuwarder courant, 27-09-1901 De Noord Friesche Lokaalspoorweg.;
Wikipedia Noord-Friesche Locaalspoorweg-Maatschappij;

internetraadpleging: 19 - 28-9-2020



Sint Martinustsjerke, Ferwert


Vrijhof nrs 2-4, Ferwert


Vrijhof 6 - De Poartewente (poortje), Ferwert


Vrijhof 5, Gritenij of RjochthŻs, Ferwert


Asít nedich is | 1956 | Jan van Luijn, Ferwert


zonnewijzer 1640 zuidmuur toren, Ferwert


koor Sint Martinustsjerke, Ferwert


noordzijde, Sint Martinustsjerke, Ferwert


graf Schelte van der Meij, Ferwert


toren westzijde, Ferwert


poort en Stins (rechts), Ferwert


Vrijhof 2, geboortehuis Heymans, Ferwert


in spiegelbeeld 5-4=1, Ferwert


Eetcafť - Cafetaria 't Hoekje, Ferwert


Vrijhof, Ferwert


It FolkertsmahŻs, Ferwert


De ‚lde Brouwerij letter de Branderij, Ferwert


pand met AS-elementen, Ferwert


vlaggemastconstructie, Ferwert


Wardiaan | 1995 | Hans Jouta, Ferwert


pand 1900, vanaf Nije Buorren, Ferwert


Havenstraat, Ferwert


pand met Jugendstil-element, Ferwert


      Blije
We parkeren de wagen meteen in de Voorstraat, tegenover een herenhuis (15595), omdat we daar een toegang tot de kerk zien. Hiervoor moeten we langs een woning lopen, dat ietwat vreemd overkomt.
De terp is aan het einde van de negentiende eeuw grotendeels afgegraven 1. Hier wordt door Tilma en De Boer de terpaarde van Vaardeburen vanaf april 1892 een aantal jaren voor 50 cent per scheepston aangeboden 2. Zo'n kilometer ten oosten van Vaardeburen werd van 1909 'onder Blija' door de Gebr. De Boer de Sijtsmaterp afgegraven. Hier werd bij de terpzool een vrouwengeraamte in gehurkte houding gevonden.

Lengtedoorsnede (detail toren). Ned. Herv. Kerk te Blija (Ferwerderadeel) / opmeting H. v.d. Wal, okt 1944
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-018421
(CC BY-SA 3.0)
[bewerkt WP]

Tevens lag er bronzen ring met 5 koralen van verschillende kleur en grootte 3. Advertenties van terpaarde uit Blija zijn niet gevonden.
Wel is er voor de demping van de haven een discussie over waar de grond vandaan moet komen om het te dempen. De gemeente wil dit namelijk doen door de zogenaamde terp del to setten. De Provinciale Planologische Dienst (P.P.D.) wil de 'terp' bewaren uit oogpunt van dorpsschoon en stelt voor op voor de demping woudzand te gebruiken 4.

Ook Blija bestond al voor het begin van Onze Jaartelling (vOJ), maar werd pas genoemd in de dertiende eeuw als Blitha of Blytha 5. Later komen we Blye of Blije tegen, dat na 1540 overwegend wordt gespeld als Blija. Dit zal in de negentiende eeuw gespeld worden als Blya. In de na-middeleeuwse periode komt het ook voor als Blij, dat in dit geval glinsterend slik betekend 6.
De terpen hebben dus ruim 2 millennia kunnen groeien. Om vervolgens binnen enkele jaren te worden afgegraven.

De toren - opvallend genoeg uit een stuk, dus zonder geledingen - zal ook in de dertiende eeuw opnieuw gebouwd zijn.

huisjes aan het schelpenpad en N.H.Kerk te Blija (Ferwerderadeel). - 11-1944
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 24.151
(CC BY-SA 3.0)

Uit een tekening van de toren van H. v.d. Wal blijkt dat binnenin de toren zeker wel geledingen te vinden zijn. We tellen minimaal 6 verdiepingen en evenveel verspringingen in de binnenmuur. Op elke verspringing rusten de balken van de verdieping. Mooi ook is om te zien hoe de klokkentoren - die we veel op het Friese land bij begraafplaatsen tegenkomen - nu middenin de toren 'zweeft'.
Het zadeldak zal waarschijnlijk in 1741 aangebracht zijn of in dat jaar vervangen 7. In dat jaar zijn namelijk de blauwe geglazuurde pannen geplaatst.

Voorstraat en N.H.Kerk te Blija (Ferwerderadeel) / A.J. van der Wal (fotograaf). - 03-1966
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 105.222
(CC BY-SA 3.0)

De toren is (voor de verandering) nu niet een van de gemeenschap, maar is eigendom van de kerkelijke gemeente.
De Sint Nicolaaskerk (15592) is lang niet zo oud als de toren. Waarschijnlijk was de voorganger ook een stuk lager. In de oostmuur van toren vinden we onder het huidige dak, zo'n 3Ĺ meter lager nog een dakaansluiting 8. In 1844 vindt er onder leiding van de architect Kingma herstelwerkzaamheden plaats aan zowel de kerk als de toren. Jan Tjommes Kingma (Baard, 1-9-1803 - Ternaard, 20-5-1848) is in deze periode als architect (1844-1848) werkzaam vanuit Ternaard, nummer 133 9.
In 1949 wordt gemeentelijk geld gereserveerd om de toren weer restaureren. Bij de Staten gaat de molen iets trager. De kosten worden op É 16.800 berekend. De gemeente betaald 10%. De Staten 15%. De nood is echter hoog en dus doet de kerkvoogdij een beroep op de tijdens de oorlogsjaren 1940-1950 gastvrij onthaalde evacuťs, onderduikers, IsraŽlieten, melkhalers om vooral een offer te brengen voor het herstel van de toren. Na de goedkeuring in de Staten, komt ook het Rijk over de brug om dit monument met rijkssubsidie te restaureren. Met dank aan de Vrijzinnig Hervormde Vrouwenvereniging, die met hun gehouden bazaar het startkapitaal ophaalden om in aanmerking te kunnen komen voor overheidssubsidies.


Plattegrond (met periode aanduiding van BT-001719). Ned. Herv. Kerk te Blija (Ferwerderadeel), 1976 / opmeting H. v.d. Wal, mrt 1950; tekenaar W.J. Berghuis, mrt 1976
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-001720
(CC BY-SA 3.0)

In 1951 zal architect Baart ermee aan de slag gaan. Eind juli plaatst de Dokkumer timmerman Anne v.d. Meulen de nieuwe haan in zijn kleed van bladgoud. De vorige komt niet meer terug, want dat was een haan met een kippekop. Begin april 1952 is de klus door de aannemers Gebr. v.d. Meulen geklaard 10. Aan de westzijde van het schelpenpad rondom de kerk stonden tot de jaren vijftig van de twintigste eeuw nog zeven- of negental huisjes, dat een minimum aan eigen grond had. We krijgen op de foto uit 1944 nog een idee hoe dit er uit heeft gezien 11. In de jaren tachtig verdwenen er tussen de kerk en de Voorstraat nogmaals een rij oude pandjes, door A.J. van der Wal in maart 1966 vastgelegd. Wel bewaard gebleven is het toegangshek met zandloper met dag en nachtvleugels naar het kerkhof, dat nu tussen de nummers 7 en 9 in staat. Het verschil is dat het draaideel nu vastzit aan de muur van de woning 12.

Ons rondje om de kerk laat ons een geel geschilderde toegang zien, waarin een beeld van Nicolaas is te zien. Hierbij de tekst "Lucas 10 | 2004 | Nicolaaskerk". Na de voltooiing van de opknapbuurt van de toren en klokkenstoel, werd op zaterdag 24 mei 2004 de beeltenis onthuld van Sint-Nicolaas. Dit beeldje in opdracht van de kerk gemaakt in 2010 door Hans Jouta 13.

Het koor kent vele restauratieschade. De verschillende gebruikte bakstenen verraden de verschillende perioden waarin dit is gebeurd.
Na het rondje lopen we weer naar de wagen om verder te gaan.


In Blija blijkt ook een heuse uitvinder gewoond te hebben. We staan bijna voor zijn voormalige deur geparkeerd. Jan Jans Vellema (Blija, 16-11-1895 - Blija, 3-4-1975) was als elektricien op 26 november 1925 gehuwd met Renske Slager. In Blija hadden ze een zaak met naaimachines en uurwerken. Later ook radiotoestellen. Maar hij legde ook elektra en waterleidingen aan. De smid was dus een elektricien, installateur geworden. Met zijn uitvinding van de klokluidinstallatie werd de klokluider overbodig. In 1953 krijgt Hantumhuizen de primeur van zijn nieuwste vinding, de klokopwinder. Het zijn uitvindingen, die zelfs zijn weg vinden naar de Verenigde Staten. En daar verdwijnt naast de functie van klokluider ook de functie van klokopwinder. Daarvůůr hij had al patenten op naam staan voor een spanningzoeker en bougie-tester. De zaken gaan voorspoedig. In 1959 laat hij, "J.J. Vellema en Zoon", gevestigd op de Voorstraat 19, op het nieuwe industrieterrein aan de Stationsweg een loods/fabriekshal bouwen. Hij wil daar een slootreiniger gaan vervaardigen dat de naam De Bever heeft. Met dit idee kwam Gelt ZatŁrdag (Blije, 18-6-1926 - Ferwert, 7-2-2005), loonwerker en boer aan de Mieddyk 5 in Blije - waar tegenwoordig camping 'de blijer wadden' gevestigd zit - bij hem aanzetten. Samen met zijn zwager gingen ze gedrieŽen met dit idee aan de slag. De Bever werkt zijdelings langs de slootkant. De Bever past op elk tractor met een bepaald vermogen. Zo komt er een gecombineerde Bever voor zowel baggeren als sloot reinigen. Deze behoeft een tractor met meer dan 17 pk. En de veranderingen aan de machines gaan in de loop der jaren door, zodat de tractoren meer dan 30pk moeten hebben. Uiteraard wordt de machine getoond op de daarvoor georganiseerde bijeenkomsten. De demonstratie in Meppel in 1958 komt niet van de grond, omdat de aanwezige sloten niet geschikt zijn voor de Bever.
Dit wordt ruimschoots goedgemaakt tijdens onder andere de demonstraties in herfst van 1959 en 1960. De nieuwe Bever is het voorjaar van 1960 verkrijgbaar bij W. Anema (het huidige WIFO-Anema BV) te Ferwerd.
Naast constructie en installatie, komen er vervolgens garage-activiteiten bij. De Garaezje- en ynstallaesjebidriuw krijgt ook uitbreiding in Marrum.
Jan Vellema komt op 3 april 1975 op 79-jarige leeftijd, na een korte ziekte te overlijden. Zijn vrouw zal op 89-jarige leeftijd overlijden op 14 februari 1991.
Vanaf 1981 zien we "Torenuurwerken en Klokluidinstallaties" als bedrijfsactiviteit - dat nog steeds zijn naam draagt - in de nieuwjaargroet staan. En zodoende zorgen ze er in 1992 voor, dat de klokwijzers van de rk-kerk in Heerenveen weer verlicht zijn 14.

In de Hoofdstraat krijgen we nog enkele beelden uit het verleden voorgeschoteld, dat er nog mooi authentiek uitziet. Deze panden zijn gelukkig rijksbeschermd. Het geheel van panden begrenzen een soort van plein, dat vreemd doorklieft wordt door een weg. Het betreffen de panden op nummer 1 - een voormalige winkel (15589), nummer 3 - dit is door de tijden heen een herberg geweest (15590). Aan de overkant een drie onder een zadeldak-gebouw, Farrewei 1 (15586), Farrewei 3 (15587) en Farrewei 5 (15588). Daarnaast - op Hoofdstraat 12 - staat de Doopsgezinde Vermaning uit 1807 (15591). Het gaat schuil achter het voorhuis uit Ī 1930.

Blija staat de komende jaren in het midden van de belangstelling. De driejaarlijkse LandschapstriŽnnale strijkt in 2023 neer in de gemeente Noardeast-Frysl‚n, zo rond Blija. Hier zal de Terp van de Takomst verrijzen. Het landschapsfestival draagt de naam Dynamische Delta en zal de Waddenkust belichten, waarbij de Waddendijk in cultureel opzicht het podium zal zijn. De te houden manifestaties zullen van alles wat zijn: seminars, debatten, exposities, excursies, optredens en andersoortige bijeenkomsten die gaan over het verleden, heden en toekomst. Dynamische Delta zal drie programmalijnen gaan volgen.
overzichtspagina Geschiedenis van ůnze route
De Waddenbeleving zal het verhaal van de 2500 bewoning vertellen. Grappig genoeg is dit precies wat we nu zo'n 10 jaar met ons hedendaags historisch reisverslagen aan het ontdekken zijn, aangevuld met het literatuuronderzoek.
Het Waddenplatform zal langs de gehele dijk (van 220 km) waar 'iets' te doen is een podium bieden, waarop de dialoog aangegaan kan worden over het 'iets' dat daar gebeurt. En dat 'iets' kan gaan over ontwikkelingen op het gebied van zilte teelt, landaanwinning, vismigratie, duurzaam toerisme, dijkversterking, een waterbewuste samenleving of iets anders dat speelt. We komen ze allemaal tegen tijdens onze ontdekkingstochten.
In het Waddenlaboratorium kunnen bewoners laagdrempelig in contact komen met de organisaties en kennispartners die bezig zijn met toekomst van onze dynamische delta. De lokale bewoners kunnen zo eenvoudig hun urgente onderwerpen overdragen aan de mensen die er iets mee kunnen en moeten.

Vimeo: We wolle ķs klaai werom / Jonathan Doornenbal. - Sense of Place, 2019

Dorpsbelang Blije, It Fryske Gea, Terpencentrum bij de Rijksuniversiteit Groningen en Sense of Place met geestelijk vader Joop Mulder werken Terp van de Takomst uit. Inmiddels heeft het dorp het evenement We wolle ķs klaai werom beleefd, waarmee ze alvast een stukje van Terp van de Takomst hebben gerealiseerd 15.

Met dit toekomstbeeld verlaten we Blije en rijden we over de Ljouwerterdyk (N357) verder naar Holwerd - dat ook sterk met diverse ontwikkelingen bezig is.

noten:

1.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 222;

2.
Delpher:
Leeuwarder courant, 18-04-1892 Advertentie;

3.
Delpher:
Haagsche courant, 16-06-1909 Gemengd nieuws;
Bulletin Nederlandsche Oudheidkundige Bond, 1909 Monumenten;
Leeuwarder courant, 15-06-1909 Een vrouwengeraamte.;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 18-10-1909 Friesch Genootschap.;

4.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-03-1951 De toren van Blija wordt gerestaureerd (met foto toren incl. huisjes aan het schelpenpad);

5.
Wikipedia Blija;
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 222;

6.
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 42;

7.
Wikipedia Blija;
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 222;

8.
Protestantse Kerk Hervormde kerk van Blija / Jac. J. Tilma;

9.
AlleFriezen:
Jan Tjommes Kingma geboorte (zoon van Tjomme Jans Kingma, timmerman en Klaaske Ulbes Noordenbos) - huwt, als timmerman op 12-6-1830 (te grieterij Westdongeradeel) met Grietje Jacobs Heeringa (dochter van Jacob Eelkes Heeringa en Johanna Gerrits Rentjema) - overlijden
Bij de geboorte van zoon Tjomme op 14-9-1830, de geboorte van dochter Johanna op 3-7-1832, de geboorte van de tweeling Klaaske en Eelkje op 14-3-1835, de geboorte van dochter Aafke op 3-7-1832, de geboorte van dochter Renske op 14-9-1840, de geboorte van zoon Ulbe op 16-3-1847, is hij meester-timmerman. Pas op zijn overlijdensactie staat dat hij architect was;

10.
Delpher:
Leeuwarder courant, 15-03-1844 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 03-05-1949 Raad Ferwerderadeel Subsidie voor torenrestauratie te Blija;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-05-1950 Staten zullen zich moeten uitspreken over restauratie-subsidies Voor de kerken te Blija en Makkum en een boerderij te Midsland.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 27-06-1950 Ingezonden Kerktoren vraagt steun;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 16-11-1950 En verder;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-03-1951 De toren van Blija wordt gerestaureerd (met foto toren incl. huisjes aan het schelpenpad);
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 01-08-1951 Echte haan op de toren van Blija;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 03-04-1952 Restauratie van toren te Blija is gereed;

11.
Protestantse Kerk Hervormde kerk van Blija / Jac. J. Tilma. - [p. 1];
Panorama van Friesland : Monumentenzorg / S. ten Hoeve. - p. 165 (in: De Vrije Fries, 61, 1984 / C. Boschma, Ph. H. Breuker, W. Dolk, S. ten Hoeve, J.J. Huizinga, J.P. Janzen, J.J. Kalma, H. Kingmans, K. Sikkema, J. Swart, K. de Vries. - ISSN 0923-6279. - Leeuwarden : Fries Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde / Fryske Akademy, 1981. - p. 163-166;

12.
Protestantse Kerk Hervormde kerk van Blija / Jac. J. Tilma. - [p. 1];
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 170.357;

13.
De krant van toen:
Sawn Stjerren Nijs, 21-04-2004 Open dag na voltooien restauratie kerk te Blije;
Keunstwurk Sint Nicolaas;
Hans Jouta Sint Nicolaas - Blije;

14.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-03-1953 Klokopwinden in toren nu ook electrisch : Nieuwe uitvinding van J.J. Vellema te Blija;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 08-06-1929 Familiebericht;
Friesch dagblad, 14-04-1932 Advertentie;
Friesch dagblad, 14-05-1932 Advertentie;
Friesch dagblad, 13-10-1932 Advertentie;
Leeuwarder courant, 14-05-1938 Advertentie;
Leeuwarder courant, 14-05-1938 De smid-uitvinder van Blija;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 05-02-1955 ĄVellema fan'e klokken";
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 23-09-1958 Advertentie;
Nieuwsblad van het Noorden, 20-02-1959 Verkoop en Aanbesteding;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 28-03-1959 Twee nieuwe fabrieken verrijzen in Blija;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-05-1960 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 13-10-1965 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 31-12-1973 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 04-04-1975 Familiebericht;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 31-12-1981 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 15-02-1991 Familiebericht;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-10-1992 Heerenveense klok 's nachts verlicht;
Nieuwsblad van het Noorden, 11-09-1965 Advertentie;
De boerderij; weekblad gewijd aan den land- en tuinbouw, veeteelt, pluimveehouderij enz., jrg 43, 1958, no 11, 10-12-1958 Demonstratie met sloot- en greppelwerktuigen te Meppel;
De boerderij; weekblad gewijd aan den land- en tuinbouw, veeteelt, pluimveehouderij enz., jrg 44, 1959-1960, no 9, 02-12-1959 Machinaal slootreinigen - Centrale Herfstkeuring te Groningen;
De boerderij; weekblad gewijd aan den land- en tuinbouw, veeteelt, pluimveehouderij enz., jrg 45, 1960, no 6, 09-11-1960 Nationale demonstratie met slootreinigingmachines / K.W.;
mailcontact 20-10-2020 Jantsje Wijbenga (met tussenkomst van Marco Holwerda), WIFO-Anema BV;
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 08-02-2005 Familieberichten;
AlleFriezen:
Jan Vellema geboorte (zoon van Jan Fransen Vellema, arbeider en Meintje Hamstra) - huwelijk met Renske Slager (dochter van Gerk Slager, gardenier en Trijntje Miedema);

15.
De krant van toen:
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 11-08-2020 Versterken van dijk, landschap en mienskip;

internetraadpleging: 29-9 - 2-10-2020



Sint Nicolaaskerk, Blije


toegang, Sint Nicolaaskerk, Blije


Sint Nicolaas | 2004 | Hans Jouta, Sint Nicolaaskerk, Blije


koor, Sint Nicolaaskerk, Blije


koor, Sint Nicolaaskerk, Blije


koor, Sint Nicolaaskerk, Blije


schip en toren, Sint Nicolaaskerk, Blije


toren, Sint Nicolaaskerk, Blije


Hoofdstraat, Blije


Hoofdstraat, Blije


      Holwerd
We rijden naar Holwerd met de bedoeling er een hapje te gaan eten. Een klein jaar geleden waren we hier ook voor de plaatsing van het eerste beeld van "Wachten op hoog water" van Jan Ketelaar. Toen hebben we ook een rondje door het dorp gemaakt .
Aan het einde van de Ljouwerterdyk rijden we het dorp in en komen langs Het Amelander Veerhuis. Dit past op dit niet bij onze stemming en daarom rijden we even door. In de Foarstrjitte parkeren we - netjes in een vak - de wagen, om een kijkje te nemen op de menukaart van De Gouden Klok. Hoewel het terras buiten er aanlokkelijk uitziet, krijgen we binnen het gevoel dat we kijken naar een aflopende zaak. Dat laatste blijkt later te kloppen. Op 9 november 2019 zullen Wytze en Hannie Stielstra-Boersma voor het laatst open zijn. De eigenaren van het hotel-restaurant Zee van Tijd in Nes op Ameland, Nicole van Barneveld, Rob Fox (beiden toevallig uit Hengelo) en Sytze de Haan (geboren en getogen Holwerder en hotelmanager), zullen op 7 januari 2020 de sleutels krijgen 1.
En daarom rijden we door naar de Gr‚ndyk, waar we aan het einde van de dijk - omringd door het Wad - het cafť-restaurant Land- en Zeezicht aantreffen. En in de buurt van zee, staat er natuurlijk vis op het menu.

Deze langste Pier van Europa priemt zo'n twee kilometer in het Werelderfgoed Waddenzee.
Deze dijk is in 1872 opgeworpen als dam voor een vaste verbinding met Ameland 2.

Op dit deel (een detail van de kaart) zien we de vloedrichtingen in de Waddenzee onder Ameland met daarbij (in rood) de afsluitende dijken en de daaraan voorafgaande voorgestelde vangdam (in blauw).
Kaart der situatie van een gedeelte der noordelijke kusten van Vriesland en Groningen met de aan Vriesland behoorende eilanden Ameland en Schiermonnikoog, alsmede het aan Groningen behoorende eiland Rottum, en derzelver tusschen gelegen Wadden wederzijds het Vriesche Gat en het Groninger of Reit-diep, waarop tevens voorkomen de verschillende vloedstroom-rigtingen op de Vriese Wadden. - 1844, (vervaardiging 1849)
Groninger Archieven, NL-GnGRA_817_3557

Het doel van deze dam was om te dienen als vangdam. Op deze beproefde manier zou de natuur zorgen voor opslibbing, waarna dit gebied eenvoudig ingepolderd kon worden. Een ideetje in 1845 van de toenmalige Gouveneur van Friesland, baron van Sijtzama en uitgewerkt door Worp van Peijma in samenwerking met ingenieur Van Diggelen in 1846.

Project tot landaanwinning en bedijking van de Friesche Wadden / P.J.W. Teding van Berkhout. - Deventer, 1860
Men was tot de winter van 1871-1872 tot zo'n 3 kilometer gekomen. De ontstane opslibbing aan weerszijden doet goede hoop ontstaan, dat het plan goed zal uitpakken. De verwachting is om in 1872 de dam gereed te krijgen 3.
Vrijdag 28 april 1871 is door schipper Jitse Post (Nes, 1-11-1833 - Nes, 17-4-1924) uit Moddergat de eerste scheepslading op het Wad gelost. De rijsvlechters, die voor het vullen van de geulen, zinkstukken zullen maken, zijn inmiddels naar het eiland vertrokken. Ze zullen met deze werkzaamheden binnenkort beginnen 4.
De weken daarop zijn er slechts twee schepen actief, die zand komen aanvoeren voor de dam. Men had eigenlijk een veel grotere drukte verwacht. In oktober stopt men, nadat men tot ruim 3200 meter uit de Amelander wal is gekomen 5.
De Maatschappij tot landaanwinning op de Friesche wadden blijkt bij aanvang van de herstart tevreden over de landaanwinning. Zelfs verschillende geulen zijn dichtgeslibd en uit de boringen, die men op verschillende plekken heeft gedaan, blijkt onder de toplaag een nog betere grondsoort te zitten 6.

De landaanwinning op de Friesche wadden in hare noodzakelijkheid, uitvoerbaarheid en voordeelen / beschouwd en toegel. door P.J.W. Teding van Berkhout. - Zwolle : Tjeenk Willink, 1867
Op 12 juni is men vanaf Ameland tot zo'n 4200 meter gevorderd. En de voorbereidingen zijn ook in Holwerd getroffen, zodat er voor de rijswerkers een onderkomen staat, een keet van stro. En voor de opzichters een stenen huisje. Hier is men in westelijke en oostelijke zijde tot ruim 1100 en 1200 meter gekomen. Dus nog zo'n 3500 meter te gaan 7. Een maand later zit men vanaf Ameland op 5000 meter en vanaf Holwerd op 2500 meter 8.
Nadat op zaterdag 31 augustus de laatste zinkwerken waren geplaatst en de week erop op dezelfde hoogte is gebracht als de naastgelegen damdelen (5700 en 3000) is de verbinding van Ameland aan het vaste land op 5 september 1872 tot stand gekomen. Het werk en de schepen waren op dat moment met vlaggen versierd en het werkvolk werd feestelijk onthaald 9.

In tegenstelling wat vaak gedacht wordt, hebben de eerste herfststormen geen schade gebracht aan de damdelen. Integendeel zelfs. Ze zijn erdoor versterkt, doordat de dammen geheel met zand en slib gevuld zijn en met schelpen en mosselen overdekt 10. En vervolgens vraagt men zich af "Wat nu?" Het antwoord zal zijn "Wachten". En eventuele schade herstellen, de dam verhogen op de plaatsen waar de opslibbing op gelijke hoogte was gekomen met de dam. En dat gold in augustus 1873 voor zo'n 6000 meter van de dam. Op 23 september 1878 constateert de hoofdingenieur dat de verbindingsdam voldoet aan de bepalingen van de concessie, zodat het als voltooid kan worden beschouwd. Het jaar erop wordt het door mensen gebruikt om zich van de ene naar de andere kant te begeven, waaronder kooplieden uit Dokkum, als J.L. Barneveld, T.A. Klaver en IJ. Hansma. Maar anderen willen deze reis ervaren die een goede twee uur lopen is over de circa 9000 meter lange dam. En "zweeft ons oog over de ruimte, die ons van Ameland scheidt: het van oudsher bekende Friesche Wad. Het is laag water en wij zien eene onmetelijk met slib bedekte vlakte, slechts door enkele geulen doorsneden, voor ons, daar ginds, geheel in de verte, door Ameland en zijn duinen begrensd; rechts (oostwaarts) aan den gezichtseinder de hoogere Engelschmansplaat, links (westwaarts) heel ver aan de kim, een glimp van zee. Het verschil van eb en vloed is hier ongeveer twee meter; de vlakte ligt ruim ťťn meter boven laag water en zal straks met bij ťťn meter water bedekt zijn. Dat is onze toekomstige Wadpolder, die, heeft de onderneming haar volle beloop, eene uitgestrektheid van meer dan 25.000 bunders zal beslaan." (Een bunder is vaak net iets meer dan een ha.) Dit citaat is afkomstig uit een opstel, dat in het weekblad Eigen haard geplaatst is en dat kennelijk afkomstig is van een Hollander.
De opslibbing voldoet jaarlijks aan de verwachting. De reparaties vallen elk jaar - ook na zware stormen en ijsgang - mee.
In mei 1881 besluit men om een deel van dam in te richten als landhoofd, met de bedoeling om zodoende voor een geregelde overtocht te kunnen zorgen. 2300 meter dam vanaf het vaste land en 1030 meter dam vanaf Ameland zijn inmiddels ook volzee hoogte opgewerkt. Eind maart 1882 gaat voor het maken van de Aanlegplaats de aanbesteding de deur uit 11.

Hoewel in 1881 de gehele dam op volzee hoogte was opgewerkt, werd er in dat jaar voor het eerst serieuze schade gemeld. De storm van 14 op 15 oktober was de boosdoener. Aan de oostzijde werd de dam tussen 950 tot 2300 meter op 13 verschillende plekken zwaar beschadigd. Hierbij waren stukken dam van 6, 8, 10 en zelf 20 meter weggeslagen. Op 3450 en 4950 meter was de dam over een lengte van zo'n 40 meter tot een diepte van 2 meter beneden laag water volledig weggeslagen. Ook vanaf Ameland waren stukken dam over een lengte van zo'n 25 meter weggeslagen. Alle gaten en beschadigingen werden hersteld 12.
Op 18 april maakt het Provinciaal Bestuur de uitslag van de aanbesteding voor de aanleg van Aanlegplaats bekend. De raming was É 710, maar voor dat bedrag gaat het niet lukken. De laagste van de twee inschrijvers J.A. van der Werff (Dockum, 4-8-1857 - Aalzum, 29-10-1921) uit Dokkum, mag het gaan maken voor zijn bod van É 889 13. Dit is ruim 25% te laag geraamd.

In mei 1882 wordt er vanaf Ameland openlijk getwijfeld of de dam ooit stabiel genoeg zou kunnen worden. Door verrotting van het rijs, het aanhoudend door- en onderdoor stromen van zeewater, lijkt dit haast niet mogelijk 14. Het stormseizoen van 1882 begint meteen dramatisch voor de verbindingsdam. Er worden wederom gaten in de dam geslagen, waarvan een over een lengte van 168 meter en 8 meter diep, waarbinnen over 40 meter de diepte zelfs 13Ĺ meter is. Door het einde van het werkseizoen wordt herstel moeilijk 15. Al in augustus had het Bestuur der Maatschappij aan de regering laten weten, dat ze geen geld meer hadden om de (herstel)werkzaamheden te bekostigen en vroegen daarmee om financiŽle hulp. De provincie Friesland had de Maatschappij al met É200.000 gesubsidieerd en kon of wilde geen verdere offers doen. Tenzij de Staat niet de helpende hand zou geven, zou de dam aan verval ten gronde gaan. De staat nam verantwoordelijkheid voor de dam over en beiden zullen te zijner tijd delen in de opbrengsten naar verhouding van de gedane investeringen. De Staat begroot hun investering voor de rest van 1884 tot en met 1886 op É100.000, 370.000 en 260.000. Echter, eind 1885 was er van de voorgestelde overname nog niet tot stand gekomen 16. Een beroepsgroep is niet rouwig om de gaten in de dam, de schippers. Zij maken er vooral in de zomer veel gebruik van, mede om geblokkeerde kanalen elders op hun route te omzeilen en anders wel om doorvaart rechten te besparen 17. Immers, sinds de dam er ligt is hun doorvaart hier belemmerd.
Het blijkt dat de Tweede Kamer der Staten-Generaal zich had onthouden van de goedkeuring van het plan. Hierdoor zijn kostbare jaren voorbijgegaan. Tot nu was het kapitaal van de vennootschap É 600.000 en É 400.000 aan rijks- en provinciale subsidies. Een nieuw voorstel, naar aanleiding van de uitkomsten van een nieuw onderzoek door Herman F. Bultman en J.C. van Hattum Az., dat mede ondersteund wordt door de bekwaamste ingenieur van Waterstaat die we op dat moment hebben, A.B. van Tienhoven, is het uitzetten van een lening ŗ É 1.200.000 en daarmee de reparaties en onderhoud financieren. Een lening met zeer goed rendement en veilig, aldus de opgestelde prospectus 18. "Wanneer zal het plan tot drooglegging der Friesche Wadden worden verwezenlijkt?" vragen twee kooplieden zich hardop af, wanneer ze in november 1888 ongewild vast zijn komen te zitten. Door een aanhoudende oostenwind was er zo weinig water in de Wadden dat er geen scheepsverkeer mogelijk was 19.
Ook Nes op Ameland wil een aanleghoofd aan de dam gaan aanbesteden. Hierbij is het tevens de wens dat het looppad over de dam wel verstevigd en verhoogd gaat worden door de Maatschappij tot landaanwinning, want het is toch wel erg verzakt, zodat het bij hoog water onbruikbaar is. De laagste inschrijver blijkt F.J. Schaafma uit Harlingen met het bod É14.180. De raming was É12.500 20. Dit is ruim 13% te laag geraamd.


Verslag over het nader bodemonderzoek van de Friesche Wadden in den zomer van 1889 verricht / [C. Lely]. - Leiden : Brill, [1890]
Na 1888 bleef de toestand van de dam onveranderd. Vanaf 1894 wordt aangeven dat de toestand van de dam ongunstiger wordt. In 1885 verkeert de Amelander dam is slechte staat. De schippers blijven door de gaten varen. De jaarlijkse berichtgeving hierover lijkt op de film Groundhog Day, waarin de hoofdrolspeler vastzit in een tijdlus, met dit verschil - dat in film de hoofdrolspeler leert 21.
In de zomer van 1893 wordt het maken van twee dukdalven bij de aanlegplaats in Holwerd aan de verbindingsdam tussen Ameland en de Friesche Wal aanbesteed door de provincie. De Rempalen waren namelijk door de ijsgang gebroken 22.
Hoewel sommige vrezen dat er - wanneer er niets gebeurt - slechts een "pover skelet" over zal blijven, blijft men toch met argumenten komen waarom een bemoeienis vanuit het rijk noodzakelijk is 23.
De Amelanders willen ondertussen dat er van Rijkswege onderzocht wordt, of er niet een stoomvaartverbinding tussen het eiland en een aanlegplaats in Sint Jacobiparochie, bij Zwarte Haan kan komen. En daarbij een doortrekking van de paardentram lijn Berlikum - Sint Annaparochie. Zo kunnen de Amelanders bij aankomst op vaste wal de hoofdstad binnen 1ľ uur bereiken. Nu is er geen vaart mogelijk. Men moet deels over het voetpad op de dam lopen en wordt het laatste met een schip naar de wal gebracht. De politiek reageert in het algemeen belang en wil onderzoeken of de proef met een motorboot de bereikbaarheidsproblemen van de eilandbewoners oplost. De rijkssubsidie bedraagt É2500 om deze proef te onderzoeken. Deze proef heeft een bevredigende uitslag, zodat er geen reden meer bestaat om aan het verlangen van de Maatschappij tot Landaanwinning op de Friesche wadden te voldoen. De subsidie van É 410.000 zal derhalve niet worden gehonoreerd. De Waterstaat vraagt inmiddels ook om bemoeienis van de regering 24.
Men constateert in april 1901, na het afbreken van de directiekeet van de Maatschappij tot landaanwinning op de Friesche Wadden, dat de dam - door verwaarlozing - voor een groot deel onder water staat en dat het looppad onbegaanbaar is. Men concludeert dat er daarmee bijna een miljoen gulden (waarvan een aanzienlijk bedrag overheidssubsidie) "in het water is geworpen." 25 Een analyse schetst echter een geheel ander beeld en invulling van dit landaanwinningsproject 26.
De storm in de nacht van 7 oktober 1903 heeft zo'n 5 meter weggeslagen tussen de zeedijk en het hoofd met aanlegplaats. Omdat de sliblaag aan de oostzijde is weggeslagen, zijn de basaltstenen weggegleden. Men vreest dat een tweede vloed de dijk voorgoed vernield 27. Later die maand, op 13 oktober 1903, wordt in een buitengewone vergadering besloten tot de liquidatie van de Maatschappij tot Landaanwinning op de Friesche Wadden. Het ingebracht kapitaal ŗ É 300.000 door de aandeelhouders zal als verloren moeten worden beschouwd. In de beschouwing wordt ook dringend geadviseerd om het deel zeedijk - hoofd beter te onderhouden, zodat regulier vervoer naar en van Ameland mogelijk blijft. Deze raad wordt opgevolgd en een aannemer gaat ermee aan de slag. Dit deel wordt omgewerkt tot een pier uitziende weg. Het krijgt een royale voet van 8 ŗ 9 meter, waarop een looppad komt van 1Ĺ meter breed. Om dit bewerkstellingen heeft men materiaal gebruikt van de oude dam, die daardoor aan de hoofdzijde verdwenen is. Zodoende kan de aanlegsteiger van zowel de oostzijde als de westzijde bereikt worden. De bestrating komt te bestaan uit rechthoekige tegels met een lengte van een meter, die in elkaar grijpen. Maar - getuige het relaas van een passagier - erg droog blijft ook dit looppad niet 28.

Minister Veegens laat in juli 1906 in een Memorie van Antwoord weten, dat er geen uitzicht kan worden gegeven op de aanhechting van Ameland aan de vaste wal. De concessie van de "Maatschappij" is op 29 december 1903 komen te vervallen en daarmee is de staat eigenaar en verantwoordelijk geworden. Hij somt de huidige staat van de dam op. Het looppad naar de aanlegplaats van het veer is in goede staat en heeft een lengte van zo'n 970 meter. De drie grote gaten hebben een lengte en diepte bij laag water van 200 en 1 meter, 100 meter en nagenoeg droog en 200 en 4 meter. Waar de dam, dat niet meer deze naam mag dragen, niet verzakt is, ligt het zo'n 50 cm boven de aangrenzende slikken 29.

Hoewel er nog nauwelijks zicht is op herstel en de aandacht voor landwinning zich heeft verplaatst naar de Zuiderzee, koestert een enkeling nog de droom van een drooglegging van dit deel van de Waddenzee. De heer L.A. Sanders wil niet door middel van een slibvanger dit bereiken, maar door de aanleg van twee goede verbindingsdijken aan zowel de oost- als westzijde. In juli 1927 doet S. Ten Bokkel Huinink eenzelfde poging, dat uitdraait op onenigheid en misverstanden.

Waddenwolf / Corine Nijenhuis. - Amsterdam : Uitgeverij Brandt, 2020. - ISBN 978-94-93095-37-3
De roep om een vaste verbinding blijft echter om verschillende redenen doorgaan: beveiliging van de eilanden die steeds verder afkalven, betere verbinding met het vaste land, meer vruchtbare gronden, welvaart voor de prachtige eilanden 30.

Het zal er echter niet meer van komen. En zo staan we nu op een verlegd hoofd, verder op het Wad, op een ruim aangelegd dam. De argumenten zijn nog steeds geldig. De gemaakte keuzes pleiten echter voor lange tijd voor een natuurlijke invulling van dit gebied. Vele vogelsoorten - zoals de tureluur - zullen dat fijn vinden.
Tijdens het wadlopen kun je nog steeds restanten van de oude dam waarnemen. Bij laag water steken de piketpalen, stukken rijswerk en zinkstukken net boven het zand uit 31.
In augustus 2020 verschijnt over dit mislukte project een historisch roman, getiteld Waddenwolf van Corine Nijenhuis.


We begeven ons zo langzamerhand naar het gebouw waar we eten kunnen. En dan kunnen we niet om de Walvis van Anne Woudwijk heen. Het is een geschenk voor de pier van Wagenborg, die dit wel vaker doen - weten we uit ons reis in de Ommelanden . Zoals het wel vaker gaat met dit soort monumentale beelden, ging ook de komst van de Walvis niet vanzelf. Anne had de opdracht begin 1988 al binnen. De Fryske Kultuerrie en Gedeputeerde Staten hebben het ontwerp goedgekeurd. Dit bestond uit een beeld van vier meter lang en twee meter hoog, waarin we de walviskop en baleinen zien. Zo zouden de mensen zich een voorstelling kunnen maken, hoe groot zo'n beest eigenlijk wel niet is, was zijn idee. Maar het is meer dan dat. De vorm van het beest wil ook een golf suggereren. En hij wil het steen laten spreken, "De Yndianen seinen al: stien kin prate en lķsterje". Hij wil de fossielen die in de steen zitten zichtbaar maken, zodat men de diepte van de oceaan ziet.
Deze opduikende walvis zal zo ergens in 1989 klaar zijn, is zijn inschatting. Dan heeft hij zo'n 8 ton van de 28 afgehouwen om het de gewenste vorm te geven. En ergens hoopt hij dat hij er ook nog een staartstuk aan kan toevoegen, dat dan zo'n 24 meter verderop komt te staan. En als dit dan zo wordt opgesteld, dat het bij vloed onderwater stroomt, dan is het plaatje helemaal perfect.
De gedachte is om het ergens aan de noordoost-Friese kust langs de dijk te plaatsen. Koos Veldman van Wagenborg Passagiersdiensten wilde het beeld wel op de pier bij Holwerd hebben. Rijkswaterstaat ging akkoord dat in zee kwam te staan en Wagenborg-directeur Jan van Niejenhuis liet de opening van het nieuwe havenkantoor als datum vallen.
Maar hoe zit het met de ijsgang? Dat gaat een probleem geven. Anne had hiervoor een scharnierende constructie bedacht, zodat het onder water zou kunnen blijven. Veldman wist een bedrijf die dat kon maken. En daarna bleef het stil en bleven de stenen onaangeroerd. Uiteindelijk ging Anne maar eens bellen. Veldman was op reis, maar er was wel een geschikte plek gevonden. Er moet echter nog toestemming gevraagd worden aan Natuur, milieu en faunabeheer. En het ministerie van landbouw en visserij moeten ook nog geraadpleegd worden. De kosten voor plaatsen zal Wagenborg voor zijn rekening nemen. De prioritering in overleggen is echter bij Wagenborg niet cultuur, die liggen ergens anders.
Voor Anne is de maat, na anderhalf jaar wachten, echter vol: "It hie al klear wÍze kind." Daarom heeft hij de gemaakte maquette teruggevraagd, zodat hij nieuwe geÔnteresseerden kan gaan zoeken.
Echter binnen het jaar kwamen ze er alsnog uit, want uiteindelijk was het Wagenborg (É 15.000) die samen met de provincie (É 10.000) de staart financierde, nadat hijzelf 4000 gulden eigen geld bij de É 4000 subsidie had gelegd voor de kop. Het beeld komt op betonnen palen te staan en wordt er bij zwaar weer afgetild. Rijkswaterstaat wordt eigenaar en zorgt voor het onderhoud.
Beide blokken werden op 3 april 1992 afgeleverd op de kade aan de Lier in Drachten en zijn afkomstig uit de groeve bij Soignies (B). Van beide delen, de staart van 26Ĺ ton en de kop van 20 ton, heeft hij vanaf dat moment met beitel en hamer met de hand 13 ton afgetikt. "It is ferskriklik swier. Dat gefoel moatte jo ek hawwe", zegt hij over gevecht tussen mens en beest.
En dan zijn de delen eindelijk klaar en wordt het over het water vervoerd naar pier, gaat het Wad alvast even een speldenprik uitdelen. De bak loopt vast, wanneer het door de nauwe Blauwe Balg met zijn vele bochten vaart.
Vrijdag 10 september 1993 was de onthulling, nadat het op 2 september geplaatst is. De plaatsing is precies zoals hij gewenst heeft, namelijk het wordt telkens met eb zichtbaar. Door de golven van de zee, lijkt het net of de walvis zwemt. Het beeld staat 160 meter van de pier af.
De onthulling werd gedaan door Menno Olman, hoofdingenieur-directeur van Rijkswaterstaat Friesland en Koos Veldman, directeur van Wagenborg Passagiersdiensten door de dekzeilen weg te trekken. Gedeputeerde Johanneke Liemburg mocht er vervolgens een waterstraal opzetten. Dit laatste gebeurde echter te vroeg. Om te voorkomen dat de gasten natgespoten zouden worden, werd de kraan dichtgedraaid.
Op 25 september 2001 voer de veerboot Sier - in dichte mist - omstreeks half acht 's ochtends tegen het staartstuk aan, zodat het beschadigd raakte. Het bergen bracht de nodige problemen met zich mee. Door de botsing was het staartstuk een geworden met z'n fundering, zodat het in z'n geheel ophoog getakeld moest worden.
Het beeld is vervolgens naar een loods bij het Harlinger bedrijf De Groot beton- en waterbouw gebracht.
Intussen wordt er nagedacht over de reparatiemethode en wat een nieuwe geschikte plek zou kunnen zijn. De kosten van Ä 65.000 zijn voor de verzekeringsmaatschappij. Een mogelijke optie zou zijn, dat het zelfs op land komt te liggen. Want hoewel het een groots beeld is, in de onmetelijkheid van de Waddenzee blijft er maar weinig van over, erkend ook Anne: "DÍr haw ik my op fersjoen. It wie net in walfisk, mar in s‚lte hearring". Op 31 maart 2008 was het eindelijk zover, dat het beeld op z'n nieuwe stek geplaatst kon worden. Het werd nu ingegraven in de veerdam.
Ditmaal was het Frida Veldman-van Leunen die de onthulling mocht doen, dat op 25 april 2008 plaatsvond. Zij was de vrouw van de in 2001 plotseling overleden Koos Veldman. Koos Veldman (Slochteren, 15-5-1941 - Almaty (Kazachstan), 19-12-2001) was tot 1 februari 1996 directeur van Wagenborg Passagiersdiensten.
Met een druk op de knop door Frida, trok een kraan het rode Wagenborg zeildoek omhoog 32.

Anne Woudwijk (Drachten, 11-5-1952) schoot er financieel niets mee op en bleef ondanks de vele werken die nog steeds overal publiekelijk zichtbaar zijn, in de bijstand. Zo'n zestig staan er in Friesland. Gelukkig was het gezin in ieder geval wel. Tientallen jaren hakken heeft fysiek zijn sporen achtergelaten, zijn nek en schouders zijn versleten, zodat hij zich is gaan toeleggen op lichter werk, tekenen 33.

Wanneer we verder wandelen, komt net de sneldienst naar Ameland voorbij. Met een topsnelheid van 40 km/uur is de Fostaborg in 20 minuten aangekomen bij Ameland. De gebruikelijk veerdienst doet er 50 minuten over.
De Fostaborg is gebouwd in 2012 of 2013. De catamaran werd toen gebouwd als Crew Transfer Vessel (CTV) en kreeg de naam Waterlines. Het was ontworpen om personeel van en naar platforms te brengen. In 2019 werd het omgebouwd door de scheepswerf Koninklijke Niestern Sander te Farmsum tot passagierschip, om dienst te kunnen gaan doen als sneldienst. Het kwam op 5 juli 2019 opnieuw in de vaart onder de naam Fostaborg. De uitleg van het naamgevingsdeel "-borg" is al uitgebreid aan bod gekomen. Dat de naamsverandering heeft plaatsgevonden komt, omdat het op Ameland vaart. En Ameland heette ooit Fostal‚n. Dit is een vernoeming naar de godin Fosta uit de Friese mythologie. Voor haar was ook een tempel op Ameland gebouwd, de Fostatempel 34. Deze tempel, de Tempel van Foste of Vesta stond rond het jaar 800 nOJ nog op Ameland, oftewel Fosteland. Zo verhaald Frieslands oudste geschiedschrijver Occo Scarlensis in zijn Cronieken "dat men in het jaar 806 op Ameland de afgod Foste omvergeworpen heeft en van zijn tempel een bedehuis der Christenen gemaakt, hetwelk later tot een klooster werd ingericht en den naam Foswert bekwam."35 Scarlensis wordt echter veelal als onbetrouwbaar afgedaan, wanneer het over de vroege middeleeuwen gaat 36. Men blijft echter stellig poneren "dat koning Radboud hier, aan den mond van den zeeboezem, welk Friesland onder den naam van de Middelzee van elkander scheidde, der Godinne Fosta eenen tempel had gesticht, waarnaar het eiland den naam van Fosteland zoude bekomen hebben." Van deze tempel, zouden later bij opgravingen nog sporen gevonden zijn. Later, na de invoering van Christendom, zou er een Benediktijner klooster gesticht zijn, die in de twaalfde eeuw naar Ferwerd is verplaatst: Klooster Foswerd 37. Andere plaatsen Fosteland in het huidige Helgoland, waar zowel Foste, Stavo en Jupiter vereerd werden 38. En sommige laten het in het midden, door het niet vertalen naar een hedendaagse benaming 39.
In de zomer van 1956 doet de Oudheidkundige Dienst uit Amersfoort tijdens de ruilverkaveling onderzoek, in aansluiting van de onderzoeken op het kerkhof van Nes enkele jaren geleden. Daar kwam toen overblijfselen van een zeer oud tufstenen kerkje tevoorschijn. Verder zijn er eigen nooit vondsten gedaan die ouder zijn dan de elfde eeuw, dus de verwachtingen zijn niet hooggespannen. Wat dat betreft zou Helgoland een betere kans maken 40. Uitkomst van het onderzoek ten oosten van Ballum op "De Muntjes" is, dat is vast komen te staan dat er tussen einde veertiende eeuw tot ergens in de zestiende eeuw een groot, uit uitzonderlijk grote kloostermoppen opgetrokken en met middeleeuwse pannen gedekt gebouw heeft gestaan. Mogelijk is er een verband met de Foswerder Benedictijnenklooster "Bethanie" bij Ferwerd. Dat had namelijk uitgestrekte landerijen op Ameland in het bezit. Dus is een uithof van Foswerd aannemelijk. In beide onderzoeken komen hetzelfde formaat 'uitzonderlijk grote kloostermoppen' naar voren. Het lijkt er dus op, dat voor de bouw tussen 1540-1552 van het slot-kapel, dat tien jaar geleden door J. Woudstra op het Ballumer kerkhof is gevonden, de stenen zijn gebruikt van de nu gevonden uithof Muntjeshķs 41. Ook de recente boeken over RÍdb‚d, de gebieder van het 'thing' 42, laten het (twijfelachtige verhaal van Alcuin) afspelen op Fositeland, Helgoland 43.

En dan is het nu de hoogste tijd om een hapje te gaan eten in het cafť-restaurant Land- en Zeezicht. Het bedrijf staat hier sinds vrijdag 13 maart 1969. Het werd toen letterlijk tussen twee kranen verplaatst van zijn plek boven op de zeedijk, naar deze plaats.
We kiezen ervoor om op het grote dakterras buiten te gaan zitten. Hier hebben we zicht op het 1850 meter verderop staande beeld van Jan Ketelaar, de Volle vrouw van Wachten op hoog water. Over zo'n zes weken zullen daar wederom naar toegaan, wanneer de Volle vrouw op 16 september 2019 gezelschap krijgt van de dunne vrouw. Daarover later dus meer.
We genieten van onze vis-maaltijd en van het waddenuitzicht, de kale leegte met zoveel leven en variatie in kleuren en structuren.


Pieces of Earth 17 | 2014 | Janneke Rottier
Op de terugreis stoppen we nog even op het P-terrein, dat zo halverwege de Gr‚ndyk ligt, op de grens tussen het slik en begroeide aanwas. De normale vloedgrens aan de westzijde van de Gr‚ndyk, anno nu.
Hier krijgen we de Volle vrouw iets scherper in beeld. De afstand is dan ook bijna gehalveerd tot 1000 meter. We zien hier ook de kleurrijke bespiegeling van het slik en planten.
Janneke Rottier weet dit soort beelden fraai vast te leggen in haar serie schilderijen Pieces of Earth, zoals bijvoorbeeld deze uit 2014. Hoewel dit het Zeeuwse wad betreft, maakt de zee, slikken, slenken, kwelders, schorren, lucht en ruimte dezelfde emotie los.


slik, Holwerd (vanaf P Gr‚ndyk)

noten:

1.
Tubantia, 15-09-19, 09:50 Hoe oud-HengeloŽrs Rob en Nicole een succesvol horecabedrijf begonnen op Ameland / Saskia Minkman;
De krant van toen:
Nieuwe Dockumer Courant, 16-10-2019 Gouden Klok in Holwerd verkocht;
Leeuwarder Courant, 09-06-2020 De charme van het Fries aan tafel;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 04-11-2016 De geregisseerde reis van Sytze de Haan;

2.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 173;

3.
Delpher:
Het vaderland, 13-02-1872 Ameland, 9 Februari;
Leeuwarder courant, 17-08-1881 Mengelingen. Worp van Peijma herdacht. (Vervolg en slot van no. 188);

4.
Delpher:
Het nieuws van den dag : kleine courant, 03-05-1871 Gemengd Nieuws.;
AlleFriezen:
Jitse Post geboren te Nes, 01-11-1833 (zoon van Jelle Jitzes Post en Wytske Gerlofs Visser) - gehuwd (als schelpenvisser) op 01-10-1870 te Westdongeradeel met Tietje Visser, arbeidster (dochter van Johannes Ates Visser en Janke Douwes Visser) - overleden op 17-04-1924 te Nes;
29 mei 1872 gedaagd voor diefstal;

5.
Delpher:
Het nieuws van den dag : kleine courant, 17-05-1871 Gemengd Nieuws.;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 19-10-1871 Gemengd Nieuws.;

6.
Delpher:
Leeuwarder courant, 07-05-1872 Wat nieuws geeft het van de aandamming AmelandóHolwerd?;

7.
Delpher:
Leeuwarder courant, 16-06-1872 Leeuwarden, 6 Mei.;

8.
Delpher:
Leeuwarder courant, 13-08-1872 Holwerd, 10 augustus.;

9.
Delpher:
Leeuwarder courant, 06-09-1872 Leeuwarden, 5 September.;

10.
Delpher:
Algemeen Handelsblad, 06-10-1872 Met genoegen ...;
Leeuwarder courant, 27-10-1872 Wat nu?;

11.
Delpher:
Leeuwarder courant, 08-08-1873 Leeuwarden, 7 Augustus.;
Leeuwarder courant, 29-09-1878 - De verbindingsdam ...;
Leeuwarder courant, 29-04-1879 Ingezonden;
Leeuwarder courant, 21-05-1879 Mengelingen. Een bezoek aan de Friesche Wadden.;
Leeuwarder courant, 29-09-1879 - Ten aanzien van ..;
Leeuwarder courant, 09-07-1880 Verslag van den toestand der provincie Friesland, in 1879.;
Leeuwarder courant, 19-10-1880 Aan den verbindingsdam ...;
Leeuwarder courant, 09-05-188 - De werkzaamheden ...;
Leeuwarder courant, 08-06-1881 Leeuwarden, 7 junij.;
Leeuwarder courant, 30-03-1882 Aanbesteding;

12.
Delpher:
Leeuwarder courant, 10-04-1882 Leeuwarden, 8 April.;

13.
Delpher:
Leeuwarder courant, 19-04-1882 Leeuwarden, 18 April.;
AlleFriezen:
Jan Andreas van der Werff geboren te Dockum, aannemer, timmerman, timmerman (te Groningen), opzichter publieke werken, architect, aannemer (zoon van Andreas van der Werff en Antje Sikkema) - gehuwd (als aanenmer) op 24-08-1882 te Westdongeradeel met Maria Fokkema, winkelnierster (dochter van landbouwers Reinder Jacobs Fokkema en Willemke Jans Witteveen) - overleden op 29-10-1921 te Aalzum;

14.
Delpher:
Leeuwarder courant, 04-05-1882 Men schrijft ons van het Ameland ...;

15.
Delpher:
Leeuwarder courant, 03-10-1882 - De landaanwinning ...;

16.
Delpher:
Leeuwarder courant, 31-07-1884 's Gravenhage, 29 julij.;
Leeuwarder courant, 08-07-1886 Verslag van den toestand der provincie Friesland in 1885.;

17.
Delpher:
Leeuwarder courant, 30-08-1887 Verslag van den toestand der provincie Friesland in 1886.;

18.
Delpher:
Leeuwarder courant, 31-07-1888 Leeuwarden, 30 Juli;

19.
Delpher:
Leeuwarder courant, 10-11-1888 Holwerd, 8 November;

20.
Delpher:
Leeuwarder courant, 25-03-1889 Nes op Ameland.;
Leeuwarder courant, 08-06-1889 Leeuwarden, 7 Juni.;

21.
Delpher:
Leeuwarder courant, 12-09-1889 Verslag van den toestand der provincie Friesland in 1888.;
Leeuwarder courant, 11-08-1891 Verslag van den toestand der provincie Friesland over 1890.;
Leeuwarder courant, 06-08-1892 Verslag van den toestand der provincie Friesland over 1891.;
Leeuwarder courant, 09-09-1895 Verslag van den toestand der provincie Friesland over 1894.;
Leeuwarder courant, 21-08-1896 Verslag van den toestand der provincie Friesland over 1895.;
Leeuwarder courant, 21-08-1897 Verslag van den toestand der provincie Friesland over 1896.;
Leeuwarder courant, 11-08-1898 Verslag van den toestand der provincie Friesland over 1897.;
Leeuwarder courant, 05-07-1899 Verslag van den toestand der provincie Friesland, over 1898.;

22.
Delpher:
Leeuwarder courant, 15-07-1893 Aanbesteding.;

23.
Delpher:
Leeuwarder courant, 25-08-1898 De slibvorming op de Wadden.;

24.
Delpher:
Leeuwarder courant, 18-07-1899 St. Jacobi-Parochie (Zwartehaan);
Leeuwarder courant, 07-08-1900 De Amelandsche verbindingsdam.;
Leeuwarder courant, 20-12-1900 Tweede Kamer.;
Leeuwarder courant, 30-09-1902 Gemeenschap van Ameland met Friesland.;
Leeuwarder courant, 18-11-1902 Waterstaatsbegrooting Ė Afdeelingsverslag.;

25.
Delpher:
Leeuwarder courant, 16-04-1901 Landaanwinning op de Friesche Wadden.;

26.
Delpher:
Leeuwarder courant, 17-04-1901 Landaanwinning op de Friesche Wadden.;
Leeuwarder courant, 18-04-1901 Landaanwinning op de Friesche Wadden.;

27.
Delpher:
Leeuwarder courant, 10-10-1903 Holwerd, 8 Oct.;

28.
Delpher:
Leeuwarder courant, 21-12-1903 De landaanwinning op de friesche Wadden.;
Leeuwarder courant, 25-07-1904 De verbindingsdam op Ameland.;
Leeuwarder courant, 03-03-1910 De Friesche Wadden.;
Leeuwarder courant, 25-07-1904 Van Ameland naar Holwerd. Een reis in de XX eeuw met een modern vervoermiddel.;

29.
Delpher:
Leeuwarder courant, 19-07-1906 Ameland.;

30.
Delpher:
Leeuwarder courant, 18-11-1918 De drooglegging der Wadden.;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 28-07-1927 Provinciale Staten 27 Juli.;
Leeuwarder courant, 09-01-1929 Drooglegging Friesche Wadden;
Leeuwarder courant, 07-10-1927 De beteekenis van de drooglegging der Wadden voor Ameland.;

31.
W@dgidsenWeb 2.1 - Ongewone Wadlooptochten Wadlopen naar de Oude Dam van Ameland (1) - 2002-2012 / Lammert Kwant;
W@dgidsenWeb 2.1 - Ongewone Wadlooptochten Wadlopen naar de Oude Dam van Ameland (2) - 26 mei 2018 / Peter Laagland;

32.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 06-01-1988. - 'Myn wurk is in missy yn stien' Beeldhouwer Anne Woudwijk legt laatste hand aan skŻtsje;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 31-05-1988 Beeldhouwer Anne Woudwijk: 'Wat oan stien tinkt, tinkt oan rotsen';
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 18-01-1990 Beeld opduikende walvis niet bij Holwerder pier;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 27-12-1990 Provincie akkoord met beeld walvis bij Holwerd;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 04-04-1992 Kop en staart hardstenen walvis op kade Drachten;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 13-02-1993 Gevecht van de mens Woudwijk tegen hardstenen walvis;
De Volkskrant, 16-02-1993 Een stenen Walvis op heipalen in de zee;
Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad, 06-04-1993 Met beitel en hamer hakt beeldend kunstenaar Anne Woudwijk ... (foto) [Hier wordt rederij Doeksen genoemd als financieer. In een groot interview is Wagenborg de financieer.];
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-08-1993 Walvisvaarder vast op Wad;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 11-09-1993 Woudwijks walvis in Waddenzee onthuld;
De Telegraaf: Weekeinde, 11-09-1993. - Anne Woudwijk in de bijstand: Kunst veel belangrijker dan geld;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-10-1993 Twee nieuwe kunstwerken aan de Friese Waddenkust / Sikke Doele;
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 26-09-2001 Veerboot Sier vaart staartstuk walvis stuk;
Leeuwarder Courant, 22-12-2001 Familieberichten Aalko Veldman;
Leeuwarder Courant, 22-12-2001 Familieberichten;
Leeuwarder Courant, 22-12-2001 Familieberichten;
Nieuwsblad van het Noorden, 28-12-2001 Koos Veldman Ü;
Leeuwarder courant, 26-01-2002 Staartvin te zwaar voor bergers;
Leeuwarder courant, 21-06-2002 Speuren naar voetstuk;
Leeuwarder courant, 10-01-2006 Walvis van Woudwijk komt mogelijk op de wal;
Dagblad van het Noorden, 11-01-2006 Kapotte walvis terug naar Waddenzee;
Leeuwarder courant, 01-04-2008 Woudwijks walvis op het droge / Wietze Landman (foto);
W@dgidsenWeb 2.1 Walvis Holwerd opnieuw onthuld;
Keunstwurk Walvis;
Mens & Dier in Steen & Brons / Renť en Peter van der Krogt Walvis;

33.
Wikipedia Anne Woudwijk;
rkd Anne Woudwijk;
Delpher:
De Telegraaf: Weekeinde, 11-09-1993. - Anne Woudwijk in de bijstand: Kunst veel belangrijker dan geld;
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 08-05-2017 Beeldhouwer bouwt af / Gitte Brugman;
Friesch Dagblad, 13-05-2017 Anne Woudwijk De kunsten als levensader / Riane Kramer; Eilert Lubbers (foto);

34.
Wagenborg Passagiersdiensten Ameland;
Wagenborg Passagiersdiensten Fostaborg;
Wagenborg Passagiersdiensten Nieuwe sneldienst Ameland in de vaart;
Wagenborg Passagiersdiensten Onze vloot;

35.
Delpher:
Vragen van den dag, 1901. - De landaanwinning op de Friesche wadden en de verbinding van Ameland met den vasten wal / J. Herman Riemersma p. 212;
Groningen; tijdschrift voor de volkstaal, geschiedenis, volksleven enz. van de provincie Groningen, jrg 1, 1916. - Over de "Van" : II / J. Scheltens p. 277;

36.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 14;

37.
Delpher:
Hedendaagsche historie of Tegenwoordige staat van alle volkeren; XXIVste deel. Behelzende de beschryving der Vereenigde Nederlanden, en wel in't byzonder van Friesland. / Simon Stijl; Thomas Salmon, 1786 p. 367 [Fosteland];
Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden; veertiende deel; vervattende het vervolg der beschryving van Friesland. / Simon Stijl; Thomas Salmon, 1787 p. 367 [Fosteland];
GeÔllustreerde gids voor de Noordzee-eilanden. - Evers, [1907] p. 46 [Fosteland];
Leeuwarder courant, 24-11-1835 Mengelwerk : Iets over het Eiland Ameland [Fosteland];
De courant, 28-09-1899 Een tochtje door 't Noorden van Friesland : II (Slot) [Fostaland of Fosteland];
Leeuwarder courant, 14-09-1903 Twijgjes van den ouden Frieschen Stam. VII. St. Ludger de apostel der heidensche Friezen 744-809. / P. Janzen Szn. [Fosteland];
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 01-06-1907. - Amelend. Een berijmde gids voor de bezoekers van dit eiland / P.J. Braaksma (hoofd der school te Nes) V. In en rondom Nes. [Fostaland];
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 23-04-1910 Heden vrijdag bezoek aan het eiland / P.J. Braaksma [Fostaland];
Leeuwarder courant, 25-08-1917 Uit vervlogen Dagen. De historiografie in onze Friesche kloosters. / A. Hallema [Fostaland];
Nieuwsblad van het Noorden, 24-11-1926 Indrukken van eigen bodem : Vertellingen van Ameland / D. [Fosteland];
Leeuwarder courant, 08-03-1932 Ameland III. (Slot) / P. Br. Moll [Fosteland];
Nieuwsblad van het Noorden, 09-07-1932 Ameland / T. [Fosteland];
De Nederlander, 30-06-1937 Ameland / D.J.J. Visscher [Fosteland];
De Maasbode, 17-07-1938 ĄWillebrordus-dobbe" en ĄBonifaciuskapel". Herinneringen aan de groote Kruispredikers. / D.J.J. Visscher [Fosteland]
In dit artikel Helgoland betwist door Douwe Kalma in stelling VII in zijn proefschrift Gysbert Japiks : in stķdzje yn dichterskip = Ameland. Hoe dit verdedigd is wordt niet duidelijk;
De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 05-01-1939 Heerwegen der oudheid : De Gravinneweg onder het Sneekermeer [Fosteland];
De Maasbode, 31-05-1939 Tint Willibrord-herdenking. : Openluchtspel "Willibrord, een Held Gods" [Fosta-land];
Leeuwarder courant, 24-11-1939 Landaanwinning in de Friesche Waddenzee [Fosta-land];

38.
Delpher:
Inleiding tot de kennis der Noorder-Poollanden, getrokken uit de dierkunde der Noorder-Poollanden. / Thomas Pennant. - 1789 p. 118-119 [Fostaland];
De grondwet, 18-02-1896 Opkomst van het Christendom in het Oude Friesche Rijk [Fosteland];
Leeuwarder courant, 07-04-1917 Uit Vervlogen Dagen. De ĄVrije Friesenen." / A. Hallema [Fosteland];
De Maasbode, 17-07-1938 ĄWillebrordus-dobbe" en ĄBonifaciuskapel". Herinneringen aan de groote Kruispredikers. / D.J.J. Visscher [Fosteland]
In dit artikel Helgoland betwist door Douwe Kalma in stelling VII in zijn proefschrift Gysbert Japiks : in stķdzje yn dichterskip = Ameland. Hoe dit verdedigd is wordt niet duidelijk;
De Maasbode, 08-08-1940 Helgoland 50 jaar Duitsch bezit : Op 9 Augustus 1890 nam Duitschland Helgoland van Engeland over / J.P.W. [Fosteland];
Nieuwsblad van het Noorden, 10-08-1940 Helgoland 50 jaar Duitsch bezit : Op 9 Augustus 1890 nam Duitschland Helgoland van Engeland over / J.P.W. [Fosteland];

39.
Delpher:
De duizendjarige vestiging der christelijke godsdienst in deze landstreek, godsdienstig herdacht in eene geschiedkundige leerrede, en met aanteekeningen opgehelderd / F. Koppius. - 1841 p. 47 [Fosteland];
Radbout : drama in vijf bedrijven / J.B. Schepers - Tjeenk Willink, 1932 p. 20, p. 69 [Fosteland];
Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant, 26-05-1939 Willibrord, een held Gods : Openluchtspel te Diessen [Fostaland];

40.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-05-1956 Opgravingen op Ameland zullen legenden waar of onwaar maken : Ruilverkaveling geeft gelegenheid voor enige verkenningen bij oudheidkundig onderzoek [Fosteland];

41.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 16-04-1957 Oudheidkundig onderzoek op Ameland leverde weinig op [Foste-land];

42.
Redbad : Koning van de Friezen / Willem Schoorstra. - vertaling van RÍdb‚d : kronyk fan in kening. - Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2011. - [Leeuwarden] : Het Nieuwe Kanaal, 2018. - ISBN 978-94-9245718-9. - Inleiding / Han Nijdam, p. 9-10;

43.
Redbad en Wulfram : kerstening van de Friezen in de zevende en achtste eeuw / J.A. Nijdam. - Doktoraal Scriptie. - Abcoude : [Niet uitgegeven], 1994. - p. 20, 24;
Redbad : Koning in de marge van de geschiedenis / Sven Meeder & Erik Goosmann. - Houten : Spectrum, 2018. - ISBN 978-90-00-36347-6. - p. 80;
Radbod : Koning in twee werelden / Luit van der Tuuk. - Utrecht : Uitgeverij Omniboek, 2018. - ISBN 978-94-0191423-9. - p. 89, 91 (Alcuin), 124-129 (Bij monde van de middeleeuwse kroniekschrijver Adam van Bremen, p. 126, maar eigenlijk weten we het niet.);
Redbad : Koning van de Friezen / Willem Schoorstra. - vertaling van RÍdb‚d : kronyk fan in kening. - Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2011. - [Leeuwarden] : Het Nieuwe Kanaal, 2018. - ISBN 978-94-9245718-9. - p. 343-356;

internetraadpleging: 3 - 8-10-2020, 22-10-2020



'parkeren is een vak', Holwerd


Waddenzee, Holwerd


Tureluur, Holwerd


Tureluur, Holwerd


zicht op Waddenzee, Gr‚ndyk, Holwerd


Walvis | 1993/2008 | Anne Woudwijk, Holwerd


Wagenborg "Fostaborg" - Ameland, Holwerd


Wagenborg Passagiersdiensten, Holwerd


Wachten op hoog water | 2018 | Jan Ketelaar, Holwerd (vanaf Land- en Zeezicht)


Wachten op hoog water | 2018 | Jan Ketelaar, Holwerd (vanaf P Gr‚ndyk)


slikaanwas, Holwerd (vanaf P Gr‚ndyk)


aanwas, Holwerd (vanaf P Gr‚ndyk)


      Westernijtsjerk

hek, Westernijtsjerk

We rijden vanaf de Gr‚ndyk bij Holwerd weer terug over de N357 - de Ljouwerterdyk - naar huis. We zagen op de heenreis echter nog ergens een kerkje staan. Deze stond tamelijk verscholen tussen de bomen. Vanaf onze rijrichting zal het waarschijnlijk helemaal niet te zien zijn. En dus letten we bij elke bos die we ten noorden van de N357 tegenkomen even extra goed op. En op het juiste moment herinneren we het ons weer. Het was bij de afslag bij De Pannekoektrein!
We parkeren de auto meteen op het parkeerterrein naast de straat Westernijtsjerk en lopen naar het gebouw. Het hekwerk draagt de naam Nijkerk. Daarnaast zitten er - zoals gebruikelijk bij een kerkhoftoegangshek - diverse symbolen in verwerkt. Doordat alles in een kleur geschilderd is, vallen ze nauwelijks op. Zo bevat de zuil twee gekruiste zeisen. Op het kruispunt bijt de slang (in een cirkel) in zijn eigen staart. Binnen de cirkel een lint, dat de laatste letter van het Griekse alfabet, omega Ω, als hoofdletter uitbeeldt. Daaronder, eveneens gekruist, de brandende toortsen 1. Dit voormalig kerkgebouw (15645) heeft nog dertiende-eeuwse elementen en ligt op het terrein (45513) van de Jeppemastate. Het is mogelijk dat in de dertiende eeuw de stenen van deze stins werden gebruikt voor de bouw van de kerk. In de vijftiende eeuw werd de kerk vernieuwd en vergroot 2.


Plattegrond (met periode aanduiding). Ned. Herv. Kerk te Ferwerd (Ferwerderadeel), 1976 / opmeting H. v.d. Wal, oktober 1944; tekenaar W.J. Berghuis, juni 1976
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-022340
(CC BY-SA 3.0)

Het benedendeel is mogelijk inwendig rond de dertiende eeuw gebouwd. Het heeft daar namelijk aan de zuidkant een lichtspleet zitten 3. Het koor heeft - en dat is wel opmerkelijk - kolonetten als afsluiting. We zien op de plattegrond de kleine rondingen getekend. Op een hoekje ontbreken ze inmiddels.
Van de eerste bewoners van dit landgoed is niets bekend 4.

Aan de overkant van de Jepmaloane staat de Schroorsmastate, waaraan in 1858 een nieuwe schuur is gebouwd. In 1860 wordt het verkocht voor É 58.000 (incl. 34 bunder). Dit is 1913 nog in het bezit van P.W. Boersma 5. Dit zal wellicht gaan om Pieter Wigles Boersma (Marrum, 13-10-1873 - Anjum, 14-8-1945), die het voor É 21.000 verkocht aan Theunis van der Mey. Boersma kocht het zelf begin 1904 van Anne Johan Elisa baron van Ittersum te Bennebroek 6. Tot 1955 was het in het bezit van W.M. Anema (Kimswerd, 16-9-1895 - Nijkerk, 6-7-1955). Hij had het overgenomen van zijn schoonvader Th. van der Meij. Anema was onder meer medeoprichter en voorzitter van de CoŲperatieve Grasdrogerij te Marrum-Wester-Nijkerk en volmacht van het waterschap De Zeedijken van Ferwerderadeel. Op 6 juli 1955 kwam Anema plotseling net na middernacht te overlijden 7. Zijn vrouw Antje Anema-van der Mey zette het bedrijf voort 8.

Het weiland (45512) daarnaast is een verhoogde woonplaats of stinswier uit de twaalfde of dertiende eeuw.
We rijden deze oude Hoge Herenweg een stukje verder en slaan af, de Ozingaloane in, om naar de Zeedijk te rijden.

noten:

1.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 09-11-1990. - Fries mozaiek . - Tekenen van vergankelijkheid op kerkhof van Westernijkerk 'Wel hem, wien God in 't vluchtig leven' ... / Fedde Dijkstra;

2.
Alde Fryske Tsjerken kerk;
Van stins tot state : Archeologisch onderzoek op het wettelijk beschermde monument de Pongastate te Marrum (gem. Ferwerderadiel) in de periode 20 - 28 augustus 2007 / J. van Doesburg, J.W. de Kort, J. StŲver m.b.v. F.J. Laarman, W.J. Kuijper. - RAM 175. - Amersfoort : Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2009. - ISBN 978-90-5799-147-9. - p. 22;
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - Nijkerk;

3.
Kerken in Noordoost-Friesland : uit de romaanse en de romano-gotische tijd = Kirchen in Nordost-Friesland : aus romanischer un frŁhgotischer Zeit = Dhurches in the north-east of Friesland : from Romanesque and Romano-Gothic times / Albert Buursma mbv Auke de Boer. - GroŖe KunstfŁhrer, 229. - Dokkum : Stichting Historia Doccumensis, 2007. - ISBN 978-3-7954-1838-0. - p. 119-123;

4.
Blog / Titia Jippes-De Boer Jeppemastate en haar bewoners - meer over deze familie en de state in deze blog;

5.
Delpher:
Leeuwarder courant, 28-09-1860 Advertentie;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 15-07-1919 Stads- en Dorpskroniek van Friesland 1860. 26 Oct.;
Leeuwarder courant, 23-09-1913 Advertentie;

6.
Delpher:
Leeuwarder courant, 15-01-1904 Advertentie;
AlleFriezen:
Pieter Wigles Boersma koopaktie, 23-01-1904; verkoopaktie, 17-10-1913; geboren op 13-10-1873 te Marrum (zoon van beurtschipper, gardenier Wigle Pieters Boersma en Renske Siedzes Miedema) - huwde als gardenier op 21-7-1894 te Marrum met Sjoukje Visbeek (dochter van Douwe Klazes Visbeek en Jantje Martens Gros) - overleden op 14-8-1945 te Anjum;
Theunis van der Mey koopaktie, 17-10-1913; geboren - huwde - overleden;

7.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-07-1955 W.M. Anema te Westernijkerk overleden;
AlleFriezen:
Wybe Anema geboren op 16-9-1895 te Kimswerd (zoon van landbouwer Menne / Minne Douwes Anema en Froukje Westra) - huwde als landbouwer op 22-5-1924 met Antje van der Mey / Meij (dochter van landbouwer Teunis van der Mey en Grietje Rienks) - overleden te Nijkerk 6-7-1955;

8.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-11-1957 Familiebericht;

internetraadpleging: 9-10-2020



hek, Westernijtsjerk


toren, Westernijtsjerk


interieur, Westernijtsjerk


koor met kolonetafsluiting, Westernijtsjerk


Schroorsmastate, Westernijtsjerk


      Zeedijk

Aan de horizon zien we op de dijk iets opdoemen. Het is een herinneringsmonument van Ids Willemsma dat op 6 oktober 1993 werd onthuld door de commissaris der koningin in de provincie Friesland, de heer Hans Wiegel. Dit gebeurde 's ochtends tijdens een korte plechtigheid waarbij een orkestje het Fries volkslied speelde. Het is een monument dat herdenkt dat er tussen 1963 en 1993 zestig kilometer zeekering is aangebracht op het Friese vasteland. Het betreft het deel tussen de Afsluitdijk en Paesens. De opdrachtgever was het waterschap. Tot 1980 bestond dit uit de waterschappen Vijfdeelen zeedijken buitendijks, Vijfdeelen zeedijken binnendijks, Oud Bildt, Nieuw Bildt en Eastergoa's Sediken, daarna Waterschap Fryslan.
Helaas - voor ons - wordt het monument gerestaureerd. De metalen pilaren zijn inmiddels klaar. Deze pilaren lopen op van beneden breed tot smal boven 1.
Wij missen dus de bekroning van een kleilaag met groene gras dat de top van de oude zeedijk verbeeld. Een peilstok bovenop het dak geeft aan hoe hoog deze laag zou moeten worden.

Aan deze installatie van zo'n 25 ton staal heeft Ids honderd dagen gewerkt. Op een dag werkte hij wel vijftien tot zo'n zeventien uur lang. De twaalf taps toelopende zuilen van vijf meter hoog, heeft hij bij een bedrijf in Drachten gelast. Het dak van 10 bij 10 meter, heeft hij op zijn eigen erf gemaakt. Op het laatste moment was hij genoodzaakt om er een grote tent overheen te maken, omdat een kat het nodig vond om over het pas geverfde te lopen. Dat moest dus overnieuw geschilderd worden. "Dy grap hat tŻzen gŻne ekstra koste", zei hij. En vulde aan dat hij eigenlijk zijn hond Boate erbij had moeten zetten.
Dinsdag 21 september 1993 trok een konvooi over de Ozingaloane om de materialen naar de dijk te brengen. Een week eerder waren de zuilen al op de fundering van 75 ton cement en gestabiliseerd zand geplaatst. Alle onderdelen pasten precies in elkaar.
Vervolgens resten er nog twee klussen. Er moest nog een natuurstenen vloer aangelegd worden en het belangrijkste kwam als laatste aan bod. Op het dak moet nog zo'n 200 ton klei aangebracht worden in de vorm van de kruin van de dijk. En hierop wordt vervolgens gras aangebracht. Want dat was namelijk het idee van Ids. Het moet net lijken, alsof "er een stuk van de dijk door de zuilen omhoog wordt getild." 2 Het is een presenteerblad op palen, dat een stuk dijk omhooghoudt. Dit had hij in mei ook als zodanig gezegd: "It wurdt in soart fan presentearblÍd mei de kop fan de ‚lde seedyk der op". Als een kroon op de dijk, is dit monument een herinnering van de bekroning van het feit dat de oude zeedijk op Deltahoogte is gebracht 3.
En dat is natuurlijk weer een uitvloeisel van de plannen van Johan van Veen (Uithuizermeeden, 21-12-1893 - Den Haag, 9-12-1959).

Ids wordt dan ook niet gelukkig van de benaming 'tempel' van dit monument. En wie per se toch iets sacraals wil... Ids heeft het monument precies op deze plek neer laten zetten, omdat het hier op het snijpunt (kruis zo men wil) ligt van de dijk en de sloot in het buitendijkse land (Vijfdeelen zeedijken buitendijks) en de Ozengaloane (Vijfdeelen zeedijken binnendijks). Ook is in dit monument cijfersymboliek toegepast. De oude dijk was 5 meter hoog, dus gelijk aan de lengte van de zuilen, waarmee de nieuwe dijk bekroond wordt. De nieuwe dijk is zo'n 7 meter hoog. Met bekroning van klei en zoden krijgt het monument dezelfde hoogte. Verder staan de zuilen in vierkant van 5 bij 5 meter. Deze kubus (de zuilen zijn immers ook 5 meter hoog, draagt het plafond van 10 bij 10 meter 4.
Wat dat betreft zou Deltamonument, Deltawerkenmonument, Deltadijkmonument of Δ-monument / δ-monument een betere benaming zijn.

Andere ervaringen die het monument opleveren, krijg je wanneer je over de N357 rijdt. Je ziet dan soms maar 4 verticale lijnen (de zuilen) om een stukje verderop er acht of tien waar te nemen. "Een bewegende streepjescode", volgens Ids. Maar sta je in het monument en kijk je dan naar boven, dan weerspiegelen de zuilen in het zwarte plafond. Je krijgt dan het gevoel dat je in een 'zwart gat' kijkt 5.

Van Ids Willemsma (Akkrum, 8-8-1949) kwamen we in Leek ook een herdenkingswerk tegen. En in De Wilp werd er een kritische noot gekraakt.

Het monument nodigt ook uit tot gesprekken, waarbij ook een kritische opmerking niet geschuwd worden. Maar er is ook zeker ruimte voor vergezichten van velerlei aard. Historisch beschouwingen, toevallige ontmoetingen, dagelijks nieuws en buurtontwikkelingen. We treffen ze tijdens bezoekje allemaal aan.
Wij laten ons informeren en worden zodoende gewezen op het laatste kunstwerk dat hier hemelsbreed zo'n 650 meter vandaan ligt. Lopend zal het ongeveer een kleine kilometer zijn. Gezien het tijdstip en dat de wandeling inclusief kijken al gauw een half uur zal duren, beperken we de wandeling tot ongeveer de helft. Helaas kunnen en mogen we met auto hier niet over en langs de dijk rijden, een stukje van 300 meter. Daarom moeten we omrijden, weer terug over de Ozingaloane, verder over de Hoge Herenweg en over de Wybengloane langs de Zeedijk naar het hek, waar we het gebied in moeten lopen. Een omweg van ruim 4 kilometer. Achteraf was dit waarschijnlijk een overbodige actie van ons. Het gestremde rijverkeer vond pas plaats bij de omgeving van de aanleg van het gemaal "De Heining". Zover zouden we echter niet gekomen zijn. Dus onwetenheid speelt ons weer parten.
Desalniettemin staan we nu op het pad naar het hekwerk, waar we met een valdeurtje door kunnen om De Keegen van het Noarderleech in te kunnen lopen. Maar eigenlijk begint het verhaal van het kunstwerk waar we naar toe willen hier al. Het kunstwerk waar we op gewezen zijn ligt in de Ozingadobbe. Hier, op het pad, vinden we allemaal 'hoefijzers' in het asfalt. Dit is het werk van Machiel Braaksma. Zijn werk vertelt het laatste deel van de dramatische en spectaculaire gebeurtenissen tussen 31 oktober en 3 november 2006, waarvan de beelden de hele wereld overgaan.
Machiel Braaksma (Bartlehiem, 21-1-1959) maakte dit werk in 2011 in opdracht van Dorpsbelang Marrum. Precies vijf jaar na 'de verlossing' wordt het monument, waarin Machiel geen van de emoties van deze gebeurtenis, verbazing, verbijstering, twijfel, wanhoop, vrees, hoop en de verlossing met triomf in heeft verwerkt, door Joop onthuld. Vlak bij het hek liggen vele dicht op elkaar gepakte hoeven, richting de dijk waaieren ze uit.
Dit idee sprak het meeste aan uit de zeventien inzendingen die er kwamen, na de oproep van Rein Bril van Dorpsbelang. De hoefafdrukken zijn van roestvrij staal en vallen zo op het eerste gezicht niet eens op. Het motief van Machiel was dan ook dat hij ook helemaal geen beeld wilde oprichten bij die zeedijk. "De natuur is daar de baas. Met een standbeeld tast je de omgeving aan" 6.
Na het lezen van het informatiebord, lopen we het gebied in. Hier lopen we al vlot langs de eerste dobbe. Uiteraard nemen we even kijkje. Vervolgens komt er weer een hek. Ditmaal moeten we er overheen klimmen. Met het opstapje is dat geen probleem.
Daarna lopen we naar De Ryd. We vragen ons tijdens de wandeling naar de Ozingadobbe plotseling af, tot hoever de vloed eigenlijk komt en wanneer de vloed opkomt. Er lopen hier ook helemaal geen beesten in de omgeving. En de laatste vraag die we nog bedenken, stellen we maar niet hardop. We lopen inmiddels wel goed door en bereiken de dobbe waar het ons allemaal om te doen is.

En daar ligt het dan in het water. Om de grootte in juiste proporties te zien, zijn we er ook maar even bij gaan staan. Het is een halve cirkel dat een glimp laat zien van wat hier is gebeurd. De glimp laat het beeld zien van 3 november 2006.
We kijken hier naar een fotokunstwerk van Marcel van Luit, dat langs een 7 kilometer lange wandelroute ligt. Deze wandelroute is een initiatief van Sense of Place ('beleving van het landschap'), It Fryske Gea en Dorpsbelang Marrum.
De constructie van zo'n twee ton, waarop de foto te zien is, is vervaardigd door de Mannen van Staal.
De Dobbepaarden zal 30 augustus 2019 officieel worden onthuld door Henk de Jong, de directeur van It Fryske Gea en door Joop Mulder, artistiek leider van Sense of Place 7.


Dobbepaarden | 2019 | Marcel van Luit, Zeedijk

We kijken vanaf hier nog even rond in het midden van het niets, waar dus zoveel is. Aan de horizon piepen boven de dijk het δ-monument van Ids Willemsma, geflankeerd door twee 40 meter hoge windmolens van het rijtje van acht molens die in de Nijkerkerpolder staan. Het licht voor de bouw van molens ging rond 1993 op groen. De Maatschap Hoogland, van een aantal boeren, hadden een bouwvergunning gekregen voor molens.
De strijd om de bouw van de molens langs het water de Rechte Kromme zou 14 jaar gaan duren. De molens van Wynmolepark Nijkerkerpolder BV gingen vanaf maart 2008 hun rondjes draaien 8.
We draaien onze blikken verder naar het westen en komen de De Seedykster Toer tegen. Deze tot uitkijktoren omgebouwde voedersilo is 24 meter hoog. Dit recreatiebedrijf van de familie Visbeek organiseert op 2 november de Nacht van de Nacht, zodat bezoekers de donkere nacht zelf kunnen ervaren.

Weer een eindje verder ontwaren we in de verte net nog het dak van het nieuwe gemaal De Heining. En zowaar vinden we nog enkele koeien.
We turen ook nog even naar het oosten en zien dat de toren van de Sint Martinuskerk overtuigend boven de dijk uittorent. Herkenbaar als: "Hier ligt Ferwert, schippers van 't Wad."
Na een laatste blik op enkele dobbes in het landschap, lopen we weer terug naar de wagen om binnen een kwartiertje over bekende wegen naar huis te rijden.

Thuisgekomen willen natuurlijk ook het verhaal weten en die beelden van deze gebeurtenis, die de wereld overgingen, zien.


In de nacht van 31 oktober 2006 stormt het zo hard, dat we kunnen spreken van een stormvloed. Het water stroomt de hele kwelder binnen. Ook de zomerpolder stroomt onder water. Er grazen hier echter nog ongeveer 200 paarden, die hun toevlucht zoeken op de Ozingadobbe. En daar staan ze dan, omringt door een zee van water. Zo'n 15 ŗ 20 paarden waren inmiddels verdronken.
In de loop van de dag komen er honderden mensen hulp verlenen, geholpen door 50 militairen om de paarden van de dobbe te krijgen en de verdronken dieren uit het water te halen.

Zonder trommels en trompetten : het buitendijkse paardendrama bij Marrum : uit liefde voor het paard / Mickey Nijboer. - Kollum : Banda, 2007

Tot twee uur 's nachts waren ze bezig, maar het leidde tot niets. Groot materiaal van een legercompagnie uit Wezep probeerde met vier vouwbruggen en twee duwboten de dieren te bereiken. Ook dit verliep niet met succes. Een enkel paard of veulen wordt gered door het per keer met een bootje te halen 9.
Micky Nijboer (1974) uit Oudebildtzijl komt de volgende dag met het plan om de kudde met lokpaarden van de dobbe te krijgen. Op 3 november gaat ze samen met Antje Dijkstra, Hinke Lap en Christina Stormer te paard door het water naar de kudde. Fardow de Ruiter en Suzan Fransen wachten hen op de dijk te paard op. De vier amazones naderen de kudde op de dobbe. De brandweer, die met bootjes ook in buurt zijn en in het water staan, laten de paarden schrikken. De dobbepaarden schrikken en beginnen in het water te springen om de amazones die terugrijden naar de dijk, te volgen. Met de dijk in het zicht draven ze er in een lijn, achterelkaar naartoe. Wat een schitterend kippenvelgevoel gevend gezicht. Op de dijk een grote menigte juichende en huilende belangstellenden 10.


Paarden in kwelder Marrum / ferwerderadiel


Paarden gered bij Marrum / NOS

noten:

1.
hot spot holland Dijktempel Zeedijk Marrum;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-10-1993 'Timpel fan Ids' op dijk Marrum onthuld / Catrinus van der Veen (foto);

2.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 22-09-1993 Ids' dijktempel onder dak;

3.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-10-1993 Twee nieuwe kunstwerken aan de Friese Waddenkust / Sikke Doele;

4.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-10-1993 Twee nieuwe kunstwerken aan de Friese Waddenkust / Sikke Doele;

5.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 26-10-1993 Twee nieuwe kunstwerken aan de Friese Waddenkust / Sikke Doele;

6.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 27-10-2011 Gehoordgezien;
Leeuwarder courant, 04-11-2011 Paard Joop buigt even : Voorzichtig stapt hij met zijn hoeven over het spoor hoefafdrukken / Marscha van der Vlies;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 04-11-2011 Nog meer vraagtekens / Bram Buruma (tekst en foto);
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 04-11-2011, 14:23 Marrum onthult kunstwerk Ďpaardendramaí / redactie Horses.nl;
Trouw, 03-11-2011 Stalen hoefafdrukken voor Marrumse paarden / Ellis Ellenbroek;

7.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 12-07-2019 Fotokunstwerk bij paardendobbe;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 16-07-2019 'Paardendobbe' krijgt kunstwerk in het water;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 19-07-2019 Kunstwerk herinnert aan paardendrama;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 30-08-2019 Kunstwerk Ďpaardendobbeí officieel;
Friesch Dagblad, 31-08-2019 Kunstwerk herinnert aan ingesloten paarden bij Marrum;

8.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 12-11-1993 Bouw van vijftig windmolens zou kunnen starten;
Leeuwarder courant, 20-07-1996 Snel uitspraak Dijktempel;
Sawn Stjerren Nijs, 14-03-2007 Bouw windturbines kan los na 14 jaar touwtrekkerij;
Sawn Stjerren Nijs, 19-03-2008 Windmolenpark Nijtsjerksterpolder open na vijftien jaar touwtrekkerij;

9.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 02-11-2006 Paarden doorstaan nacht in zeewater bij Marrum;
Leeuwarder courant, 02-11-2006 Woede en verdriet om paarden in zee / Marscha van der Vlies; Catrinus van der Veen (foto's);
Leeuwarder courant, 03-11-2006 Uitgeput op stal en koud in de kwelder;
Leeuwarder courant, 03-11-2006 Wachten op lager water en lokpaarden / Rixt Oenema / Niels Westra (foto);

10.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 29-10-2011. - Onmin in het Noarderleech Drie spannende dagen / Marscha van der Vlies; Catrinus van der Veen (foto's);
Sawn Stjerren Nijs, 28-11-2007 Micky Nijboer schrijft boek over keerzijde van de medaille / Bram Buruma (foto);
Sawn Stjerren Nijs, 20-12-2006 'Mythe rond dobbepaarden blijft bestaan' / Bram Buruma (foto);
Leeuwarder courant, 09-12-2006 Iedereen wordt bedankt voor redden van Ďdobbepaardení;
Leeuwarder courant, 03-11-2006 Wachten op lager water en lokpaarden / Rixt Oenema / Niels Westra (foto);
Marrum Online, 30-10-2016 Het paardendrama in 2006;

internetraadpleging: 10 - 11-10-2020



δ-monument | 1993 | Ids Willemsma, Zeedijk


δ-monument | 1993 | Ids Willemsma, Zeedijk


De Keegen (met dobben en De Ryd), Zeedijk


hoefafdrukken | 2011 | Machiel Braaksma, Zeedijk


zoetwaterdobbe, Zeedijk


hek, Zeedijk


Dobbepaarden | 2019 | Marcel van Luit, Zeedijk


Dobbepaarden | 2019 | Marcel van Luit, Zeedijk


δ-monument | 1993 | Ids Willemsma, Zeedijk


De Seedykster Toer, Zeedijk


gemaal De Heining, Zeedijk


Noarderleech, Zeedijk


Toren Sint Martinuskerk Ferwert, Zeedijk


Noarderleech, Zeedijk






Dag 4: Hijum, Bartlehiem, Tergracht, Burdaard, Wanswerd, Jislum, Genum, Lichtaard, Raard, Bornwird, Dokkum

kaart 4

terrasje B&B 't Laaisterplakky



Deze ochtend blijven we rustig thuis. Buiten op het terrasje is het goed toeven, zo langs het fraai aangelegde waterpartij. Fijn ontbijten, cappuccino's drinken, door boeken en bladen bladeren. Het zicht op het klaterende water trekt echter telkens de aandacht, waarna de aandacht vertroebelt in starende wezenloosheid....

Ontspanning...




En om te kijken waar we nog naar toe willen, hebben we de afgelegde routes van 2013 , 2014 en van deze week maar eens goed bekeken. Gelukkig staan ze netjes op de kaarten ingekleurd, zodat de gaten vanzelf opvallen. De kunst is vervolgens om deze gaten met elkaar te verbinden, over nog niet (of zoveel mogelijk niet) gereden wegen. Dat is voor vandaag weer grotendeels gelukt. En dan nu maar eens kijken of het ook lukt om de route te rijden, zoals we ongeveer gedacht hadden. We beginnen - zoals we gisteren al bedacht hadden - met het klooster of de kloosters aan de oostzijde van ons.


Cultuurhistorische Kaart Frysl‚n - Kloosters
bron: provinsje frysl‚n / provincie frysl‚n / (Cultuurhistorische Kaart Frysl‚n) - info Cultuurhistorische Kaart Frysl‚n


      MariŽngaarde
Even voor het middaguur rijden we weer de oude oever van de Middelzee op. Vanaf de Vijfhuisterdijk slaan we meteen af de Monnikebildtslaan in, om over de Mariengaardeweg meteen bij de boerderij te komen, waar ooit het Mariengaarderklooster stond (45507). Wat dat betreft wijzen de namen van de wegen je de weg.
De kop-hals-rompboerderij heeft een lang voorhuis en zal rond 1840 gebouwd zijn 1.


Een mogelijke plattegrond (gedraaid) van het kloostercomplex MariŽngaarde met huidige situatie (Google-kaartje deels gedraaid)

Bij de toegang naar de boerderij staat een informatiebord waarop de ontstaansgeschiedenis in het kort wordt verteld. De pastoor van Hallum, Frerick of Frederik - Feike in het Fries - kreeg van zowel de bisschop van Utrecht als van de abt van de moederabdij Steinfeld in de IJfel, toestemming om dit klooster (monasterium clericorum) op een terp naast de oostoever van de Middelzee te stichten. Frerick stichtte het klooster in 1163. Eigenlijk bouwde hij in dat jaar "ter ere van God, Maria en Sint Johannes de Evangelist" een kapel (capella), aldus cap.27 in de Vita Fretherici, als onderdeel van het klooster. In 1170 stichtte hij Bethlehem. Hiernaartoe vertrokken de vrouwen van MariŽngaarde, dat was volgens Frerick beter. En zo werd Bartlehiem dus een vrouwenklooster. In datzelfde jaar namen de Witheren, onder andere een monnik genaamd Tako, van MariŽngaarde het bestuur over van de zwarte Augustijner Regulieren van het oudste klooster van Friesland, de St. Bonifaciusklooster in Dokkum.
In 1182 werd vanuit hier ook MariŽndal in Lidlum gesticht. In Bakkeveen kwam in de dertiende eeuw een uithof, dat de naam MariŽnhof kreeg. Zij leverden de turf aan MariŽngaarde. Tegenwoordig is dit het terrein van Molecaten Park 't Hout - een camping en vakantiepark.

Gysbrecht van Aemstel (vijfde bedrijf) / Joost van den Vondel. - t'Amsterdam : by de weduwe van Abraham de Wees op den Middeldam, 1659

In 1235 creŽerden ze op het eiland Marken een uithof . Dit was niet, zoals Joost van den Vondel in zijn treurspel Gysbrecht van Aemstel schrijft, een klooster, maar eerder een wijk- of vluchtplaats. Mogelijk hadden ze de helft van de volgelingen in 1232 geschonken gekregen, waarna het in 1251 lukte om de andere helft van Persijn te kopen. Ze bouwden de uithof, Markerhoofd en twee woningen, Westhuse en Oesthuse. En natuurlijk een gebedshuis 2. De slag bij Warns had tot gevolg dat de jeugdige gravin, Johanna van Brabant, echtgenote van de daar gesneuvelde Willem, alle goederen van Friezen in Holland voor verbeurd verklaarde .
Ruim honderd jaar na de stichting, in 1290, woonden er op dit klooster 400 mannen.

Het leven van den zaligen Frederik van Hallum / [door Abt Sibrand]; Elpidius Bruna (vertaler). - Frisia catholica ; [10]. - [S.l.] : Vereniging "Frisia-Catholica", 1947

Dit weten we omdat de abt van het moederklooster Prťmontrť een enquÍte had gehouden, na de droge zomer, herfst watervloeden in zowel 1285 als 1287, de strenge vorst, de daardoor mislukte tarwe of gerst-oogsten tussen 1285 en 1287. De fatale vloed van 14 december 1287 spoelde tot wel 5 voet hoogte (Ī 1.50m) over het land en zorgde ervoor dat alles wat los zat mee werd gesleurd naar het huidige Westerwolde (Groningen). Men wilde weten hoeveel mensen er nog per klooster aanwezig was 3.
Frederik zou van 1163 tot en met 1173 abt zijn 4. En opgemerkt mag worden, dat met de stichting ook de geschiedschrijving op eigen bodem begint 5.
De Vita Fretherici werd in 1947 vertaald door Elpidius Bruna uitgegeven onder de titel Het leven van den zaligen Frederik van Hallum 6.
De Latijnse naam van het klooster was '(H)ortus Sancte Marie' of 'Orto Beate Virginis'. In de eigen omgeving werd het in 1346 'Mariengairde' genoemd. In een Friese tekst - al zit er deze periode geen verschil tussen de Nederlandse of Friese benaming - komt het in 1483 voor als 'Sunte Marie garde' 7.
De oudst bekende naam van een van die mannen die er in het begin kwam wonen, was Asego. Asego hoort bij de familie Cammingha. Hij was een van de eersten - voor zover we dat weten - die als boetepelgrim genoemd wordt. Hij was namelijk een valsemunter en werd daarom door Frerick gezonden naar Jeruzalem, Rome en Santiago de Compostela.

"Gezicht op de RuÔne van de Abdij MariŽngaard te Hallum" tekening 20,9 x 14,5 cm (van 1700-1724) van de ruÔne van het klooster MariŽngaarde door Abraham Rademaker
Bron: Fries Museum - PTA214-049 - Wikipedia

Samen met zijn reisgenote Gertrude ging hij op pad. Ver is Asego niet gekomen. Hij overleed onderweg en ligt in Leffe bij Dinant aan het Jacobspad in BelgiŽ begraven.
Al rond 1570 - tien jaar voor de reformatie - was er niet veel meer over van het klooster. Na 1580 kwam alles in handen van de burgerlijke overheid, waarna het verval alleen maar toenam.
De stenen van de gebouwen werden gebruikt voor de aanleg van zeeweringen. Ook werd de terp afgegraven. Dit gebeurde voor het laatst tussen de jaren 1916 en 1920.
Diverse objecten (of fragmenten daarvan) afkomstig uit het klooster zijn er gevonden. We kwamen al eerder in het Fries Museum een steen tegen met daarin een monnik afgebeeld . Soms is het moeilijk om het exact na te gaan, aangezien het soms gevonden is in vermoedelijk terpaarde afkomstig van de terp waarop MariŽngaarde gebouwd stond, maar nu dus ergens anders ligt.
Een van de objecten draagt een voorstelling van een olifant met gevechtstoren, waarschijnlijk een reminiscentie aan de kruistochten.

Geglazuurde tegel met voorstelling van een olifant met gevechtstoren op de rug, gevonden op het terrein van MariŽngaarde, 13e eeuw / A.J. v.d. Wal (foto). - maart 1979
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 202.226
(CC BY-SA 3.0)

Deze gedachte en voorstelling wordt in verband gebracht met de familie Marckla / Markla, dan wel de bewoners van de Marckla state, die als enige in de Friese landen, ook een familiewapen hadden met een olifant. De state met stinswier kunnen we mogelijk lokaliseren ten noordoosten van Hallum, net na de bocht van Jouwsmabuorren waar in 1718 nog de motte stond 8.

Het klooster won ook gronden op de andere bekende manier, namelijk door middel van het recht van aanwas 9. En dan zitten we dus alweer gauw in Oudebildtzijl. Tot de Ouwe Rij en ten zuiden van de Monnikebildtdijk is dit hemelsbreed ruim 2 kilometer.

De huidige boerderij (15623) staat dus ongeveer op de plek, waar voorheen mogelijk de paardenstal stond. Aan het einde van de oprijlaan naar de boerderij staat links een muurtje met gedenksteen, ter herinnering aan het feit dat het klooster (in 1963) 800 jaar geleden werd gesticht. Op 14 september 1163 werd het ingewijd met het opdragen van de eerste heilige mis. En dus verzamelden er op 14 september 1963 een grote menigte bij de opreed om de onthulling mee te maken. De burgemeester van Ferwerderadeel, W. van Mourik, nam de toehoorders mee in de wonderlijke geschiedenis van de eenvoudige boerenzoon Frederik en zijn betekenis voor zijn periode.

boerderij MariŽngaarde gedenksteen / A.J. v.d. Wal (foto). - mei 1979
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 204332
(CC BY-SA 3.0)

G. Elzinga, archeoloog van het Fries Museum, vertelde over de veertiende-eeuwse vondsten die gedaan zijn, tijdens een sleufonderzoek op het terrein. De Sneker P. van der Mark, een afgevaardigde van het provinciaalbestuur, wees op de grotere eenheid in de middeleeuwen en het ontbreken daarvan heden ten dage.

De pastoor Frerick van Hallum heet vanaf geboorte Frederik Doedes. Zijn moeder heette Sybrig. Zodoende werden de oudste inwoners van Hallum - die deze namen dragen, te weten Freark Brouwer en Sibrichje Jousma-Olthuis - gevraagd om de herinneringssteen te onthullen. Aan de zijkant kunnen we nog lezen Oprjochte 14 sept. 1963. Het ontwerp is gemaakt door de directeur van Gemeentewerken en zijn staf. De firma Van der Wal uit Genum heeft het gemetseld.
Vervolgens liep een deel van het gezelschap naar de kerk van Hallum waar om 4 uur een herdenkingsdienst werd gehouden. Ook hier waren weer toespraken, van onder meer P. van Buytenen en J.T. Piebenga. Oud-rijksarchivaris uit Utrecht Van Buytenen hield een toespraak met de titel "Augustijner vroomheid in MariŽngaarde". De Leeuwarder Pijbenga sprak over "Tsjinner fan tsjerke, folk en gea". Deze "Dienaar van de kerk, mensen en landschap" was natuurlijk Frederik Doedes. Ten slotte werd een tiendaagse tentoonstelling geopend in het verenigingsgebouw "It noegjend stť", waar archeoloog Elzinga de gasten rondleidde en uitleg gaf. Grotendeels zijn de wetenswaardigheden vastgelegd door J.J. Kalma in het boekje getiteld Fan in Pastoar en syn kleaster, dat uitgegeven door de gemeente, wordt uitgedeeld aan de hoogste klassen van de lagere school. Het boekje is tevens verkrijgbaar voor É 2,50 10.
De ouders van Frederik worden voorgesteld als eenvoudige boeren. Aannemelijker is echter dat ze wel degelijk tot de rijkere eigenerfden behoorden met eigen grond. De stichting van een klooster eiste namelijk dat het zichzelf kon bedruipen. Dus Frederik moest ergens grond vandaan halen. Na het overlijden van zijn moeder kwam dit voor hem beschikbaar. Voor haar heil en nagedachtenis zou hij dat zeker inzetten 11.
Mogelijk heeft ook Godescalc - die vanaf de zestiende eeuw wordt gezien als stamvader van de familie Goslinga (zie minuutkaartje Hallum ) - wat grond toegevoegd aan het bezit van het klooster. Hij was een van de eerste kloosterlingen, nadat hij een moord had begaan. Dit had hij in overleg met zijn vrouw gedaan. Regelmatig zou er door de eeuwen heen, conflicten en gewapende strijd met dodelijke afloop tussen de Goslinga's en het klooster zijn 12.

Aan de andere kant van de weg staat nog een kop-hals-rompboerderij, met een aantal bijzonderheden in detail.

noten:

1.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 235;

2.
Delpher:
Hoornsche courant, 23-05-1854 De voormalige kloosters in West-Vriesland en Waterland / W.J.C. van Hasselt;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 19-03-1959 - "Curia Sanctae Mariae" Recreatieoord Bakkeveen beroert historische plek : Deel van het kloosterterrein van MariŽngaard krijgt bungalowbouw / S.J. van der Molen;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 10-06-1878 Uitstapjes op ťťn dag uit en thuis : Een pleiziervaar naar Marken / P.H. Witkamp;

3.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 12-13;
Kloosters in Friesland : brandpunten van innige en verborgen omgang met God : Slechts oog voor God / Titus Brandsma; Hein Blommestijn, Jos Huls, Jan van der Meer (redactie en vertaling). - Leeuwarden : Discovery books, 2018. - ISBN 978-90-7772-851-2. - p. 46;
Geschiedenis van Friesland / J.J. Kalma, J.J. Spahr van der Hoek, K. de Vries (redactie). - Drachten : Laverman, 1968. - Frisia Catholica / A.K. de Meijer. - p. 232, 240;
Vitae Abbatum Orti Sancte Marie : Vijf abtenlevens van het klooster MariŽngaarde in Friesland / H.Th.M. Lambooij en J.A. Mol (inleiding, editie, vertaling) m.m.v. M. Gumbert-Hepp en P.N. Noomen. - Middeleeuwse Studies en Bronnen, LXXVII, ISSN 0929-9726; FA, 923. - Hilversum / Leeuwarden : Verloren/Fryske Akademy, 2001. - ISBN 90-6550-672-1. - p. 59-60;
Geschiedenis van de Noord-Nederlandsche geschiedschrijving in de Middeleeuwen : bijdrage tot de beschavingsgeschiedenis / Jan Romein. - Haarlem : Tjeenk Willink, 1932. - p. 59-60;
De Friese geschiedenis in meer dan 100 verhalen / Kerst Huisman (samensteller). - Amsterdam : Van Gennep, 2006. - 90-5515-411-3. - p. 54-56;

4.
Geschiedenis van Friesland / J.J. Kalma, J.J. Spahr van der Hoek, K. de Vries (redactie). - Drachten : Laverman, 1968. - De historische vormgeving / E.H. Waterbolk. - p. 639;

5.
Geschiedenis van de Noord-Nederlandsche geschiedschrijving in de Middeleeuwen : bijdrage tot de beschavingsgeschiedenis / Jan Romein. - Haarlem : Tjeenk Willink, 1932. - p. 58-59;

6.
Delpher:
Overijsselsch dagblad, 15-01-1949. - Boekbespreking Frederik v. Hallum;
De kloosterling; ascetisch maandschrift voor kloosterbroeders en kloosterzusters, jrg 17, 1949, no 3, 1949 Boekenkroniek;
Sibrandus Leo en zijn abtenkronieken van de Friese premonstratenzerkloosters Lidlum en MariŽngaarde : Een nadere studie, editie en vertaling / Hermanus Theodorus Maria Lambooij. - proefschrift Universiteit Leiden. - FA, 1051A
handelseditie: Middeleeuwse Studies en Bronnen CXI. - Hilversum : Verloren, 2008. - ISBN 978-90-8704-007-9;

7.
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 157;

8.
Vitae Abbatum Orti Sancte Marie : Vijf abtenlevens van het klooster MariŽngaarde in Friesland / H.Th.M. Lambooij en J.A. Mol (inleiding, editie, vertaling) m.m.v. M. Gumbert-Hepp en P.N. Noomen. - Middeleeuwse Studies en Bronnen, LXXVII, ISSN 0929-9726; FA, 923. - Hilversum / Leeuwarden : Verloren/Fryske Akademy, 2001. - ISBN 90-6550-672-1. - p. 128-130;
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - p. 41, 44-45, 46-48;

9.
Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 33;

10.
Tresoar Fries Fotoarchief. - FER0979;
Vitae Abbatum Orti Sancte Marie : Vijf abtenlevens van het klooster MariŽngaarde in Friesland / H.Th.M. Lambooij en J.A. Mol (inleiding, editie, vertaling) m.m.v. M. Gumbert-Hepp en P.N. Noomen. - Middeleeuwse Studies en Bronnen, LXXVII, ISSN 0929-9726; FA, 923. - Hilversum / Leeuwarden : Verloren/Fryske Akademy, 2001. - ISBN 90-6550-672-1. - voorwoord [vii];
Delpher:
Friese koerier : onafhankelijk dagblad voor Friesland en aangrenzende gebieden, 16-09-1963 Blijvende herinnering aan klooster "MariŽngaarde : Eenvoudig gedenkteken onthuld op laats van het vroegere klooster;
zie ook:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 28-08-1963 Op 14 september bij Hallum: Herdenking stichting van klooster MariŽngaarde;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-09-1963 Vita Siardi 't minst gunstig bekend MariŽngaarder geschriften zijn exponenten Norbertijnse geest;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 16-09-1963 1163 - 14 september - 1963 MariŽngaarde-herdenking Hallum door vele honderden bijgewoond : Monument, samenkomst in kerk, opgraving en boekwerkje;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 21-09-1963 MariŽngaerd bitocht;

11.
Vitae Abbatum Orti Sancte Marie : Vijf abtenlevens van het klooster MariŽngaarde in Friesland / H.Th.M. Lambooij en J.A. Mol (inleiding, editie, vertaling) m.m.v. M. Gumbert-Hepp en P.N. Noomen. - Middeleeuwse Studies en Bronnen, LXXVII, ISSN 0929-9726; FA, 923. - Hilversum / Leeuwarden : Verloren/Fryske Akademy, 2001. - ISBN 90-6550-672-1. - p. 62;

12.
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - p. 40-41;

internetraadpleging: 16 - 17-10-2020



kloostergebied, Mariengaardeweg, MariŽngaarde


kloostergebied, Mariengaardeweg, MariŽngaarde


Mariengaardeweg, MariŽngaarde


Mariengaardeweg, MariŽngaarde


      Hijum
We vervolgen de Mariengaardeweg naar het zuiden en komen al snel op de zogeheten MariŽngaarderbrug (515448) over de Hijumer Feart - dat naar het westen 'kaarsrecht' is, maar naar het oosten een lichte meander vertoont en dus nog onder eb en vloed invloed heeft gestaan.
De Hijumer Feart stond in verbinding met de Middelzee.
In 1917 werd in de rondvraag van de raadsvergadering door de heer Jippes aangedrongen op het herstellen van de brug 1.

De vaste brug is een ontwerp uit 1930 van de gemeente-architect van Leeuwarderadeel J. Smits. Het kenmerkt zich door de symmetrie met kubistische detaillering in de Interbellumperiode. Eind mei wordt de aanbesteding gepubliceerd en op 8 juni zal de uitslag bekend gemaakt worden. Hoewel telkens uitgegaan werd van dat het ongeveer É 7000 zou gaan kosten, wordt bij de uitslag van de aanbesteding (brug b) uitgegaan van een begroting van É 6500. Daarnaast werd voor een andere brug (a) É 5500 ingeboekt. Bijzonder is om te zien dat de biedingen van brug a van 14Ĺ tot bijna 80% boven het begroot bedrag uitkomen. De bedragen lopen van É6300 tot É9868. Daarentegen liggen voor brug b, de MariŽngaarderbrug, de bedragen bijna allemaal onder het begrotingsbedrag. De afwijking loopt van -38,4% tot bijna +13%. Van É4000 tot 7340. De opdracht wordt eind juni 1931 gegund en uitgevoerd door de Franekerse firma Johan Magree's Handel en Industrie, ingediend door J. Sandel, voor É 5100 2.
J. Smits werd in mei 1924 voorgedragen voor de functie van gemeente-architect van Leeuwarderadeel. Hij was op dat moment tijdelijk opzichter-teekenaar der genie in Groningen. Op 13 juni 1924 werd hij benoemd als gemeente-architect.
Toen hij als 18-jarige timmerknecht gekeurd werd, mat hij 1.872m. Hij werd echter ongeschikt bevonden, vanwege een afwijking aan een voet.
Als 22-jarige vertrok hij uit Sint Annaparochie en ging hij naar Koudum.
Op 25 september 1920 verhuist Sijbrigje naar Groningen. Het jonge stel, Jietze Smits (St. Annaparochie, 7-12-1893 - Leeuwarden, 6-2-1975) en Sijbrigje (St. Annaparochie, 18-10-1897 - Leeuwarden, 23-2-1971), verhuisde op 6 september 1924 van Groningen naar Huizum. Hier woonden ze op de volgende adressen: E131 > C250 > Nieuweweg 27 > Nieuweweg 23.
Hij ging voortvarend te werk. Hij gaf het jaar erop aan, dat hij de werkzaamheden doelmatiger wilde opzetten. In 1929 werd een reorganisatieplan geschreven om naar een efficiŽntere dienstverlening te streven.
Begin 1940 legt hij, in een serie van drie artikelen, in begrijpelijke taal voor de burger, de nieuwe uniforme bouwverordening uit.
Na hun werkzame leven woonde ze in flat 114 van de Nijl‚nstate te Leeuwarden 3.

boerderij waar de broers en zus Roelofs gewoond hebben. - foto 1941
Tresoar Fries Fotoarchief, LWL00204


Wanneer we onze blik langs de Hijumer Feart naar het westen richten, zouden we een eeuw geleden nog de boerderij Hommema-sate van onder andere Arjen Roelofs (Hijum 31-3-1754 - Hijum, 11-5-1828) zien staan. Hij woonde hier lange tijd met zijn eveneens vrijgezel gebleven broers en zus. Samen met zijn broers Pieter (1742-1801) en Albert (1745-1809) had hij veel interesse in wiskunde en het maken en gebruiken van meetinstrumenten. Albert was de klokkenmaker, Pieter wiskundige en instrumentenmaker. Samen maakten ze ook thermometers, hygrometers en windkracht- en -richtingmeters, zodat ze ook meteorologische en natuurkundige waarnemingen konden verrichten. Dit was in deze periode een hobby van veel Friezen.

Levensberigten van Arjen Roelofs Roelofs, in leven broeder der Orde van den Nederlandschen Leeuw, en landbouwer te Hijum / W. van Peyma. - Te Franeker : by G. Ypma, 1829
Maar door hun efficiŽnte inzet, konden ze veel tijd besteden aan het bedenken en uitwerken van diverse wetenschappen. In de volksmond werden ze dan ook aangeduid als de drie boerenprofessors van Hijum.
Ze onderzochten, 14 jaar na het besef van het bestaan van zuurstof, met hun in 1784 ontworpen "eudio- of luchtzuiverheidsmeter, het zuurstofgehalte van de dampkring en de levenslugt die door aardappelplanten en gewassen werd uitgeademd".
Omdat Arjen het langst leefde, heeft hij ook het meest gepresteerd. Hij richtte zich veelal op telescopen, microscopen en dergelijke. Daarnaast was hij zeedijkskundige, en ontwerp en streefde, net als Lorť in 1733, naar een type zeedijk dat niet steil was, maar glooiend. In zijn tijd was hij de maker van de twee grootste telescopen van de Nederlanden. Een daarvan werd geplaatst op de sterrewacht in Leiden.
Hiermee nam hij de vele verschijningen waar, die hij vaak voortijdig al berekend had. En zo konden ze ook met een groepje bijeenkomen om de verschijningen samen te aanschouwen. Zo ook de ringvormige verduistering op 7 september 1820 op een prachtig heldere dag. Op het erf kwamen de gouverneur van Friesland Jonkheer Idsert Aebinga van Humalda (1754-1834) en de professoren van de Akademie van Franeker, waaronder Jean Henri van Swinden (1746-1823) samen. Ook waren Eise Jeltes Eisinga (1774-1828) , Sieds Johannes Rienks (1770-1845), Rinse Beerts Gelder (1794-1857) en Roelof Hessels Hommema (1791-1845) aanwezig.
Na zijn overlijden wordt hij op 8 juli 1828 door Gouverneur Baron van Zuilen van Nijevelt in de vergadering van de Provinciale Staten herdacht: "als een man wiens diep denkende en onvermoeide geest zich zelven in de kunsten en wetenschappen tot een hoogte wist op te leiden, die door weinigen bereikt wordt. Het is algemeen bekend hoe zijne verkregene kennis ook bijzonder in het belang van het gewest, dat hem zag geboren worden, heeft willen aanwenden door het voordragen van geschikte en op wiskundige gronden rustende middelen om dat gewest tegen de woede der zee te beveiligen. Met recht betreuren wij het verlies van een man, die gedurende een zo lang tijdvak, tot eer en roem van dit gewest mocht strekken" 4. Een hedendaagse beschouwing laat echter zien dat we te maken hebben met 'een historische constructie' van twintigeeuwse overdrevenheid. Niet de volksmond sprak over "boerenprofessors". Dit begrip is in de twintigste eeuw door de Friese historicus G.A. Wumkes geÔntroduceerd. In 1914 schrijft hij in het NNBW dat Arjen Roelofs de naam 'boerenprofessor' te Hijum verdient.
Echter, de "boerenprofessors" vernieuwden en innoveerden niet. De opdracht van de bouw van de grootste telescopen van de Nederlanden liep dan ook uit op een mislukking. De onbruikbare telescoop in Leiden werd stilletjes in 1845 als schroot verkocht. De andere, in Utrecht beland, werd ook ontmanteld. Uiteraard doet dit verder niets af aan de kennis die ze zichzelf eigen hebben gemaakt. We moeten de trots echter niet wetenschappelijk overdrijven 5. In zijn bijdrage "Het Sneeker planetarium", gepubliceerd in de Vrije Fries uit 1913, liet Wumkes ook al de term 'boerenprofessor' vallen 6.

En paar honderd meter verderop rijden we De Loane in, naar Hijum.
Vlak voordat we de kom van Hijum inrijden, passeren we de restanten van It Dockumer Lokaeltsje, zoals de lokaallijn van Noord-Friesche Locaalspoorweg-Maatschappij (NFLS) in de volksmond werd genoemd . Hier is het tracť van de spoorlijn Leeuwarden - Metslawier nog over een halve kilometer te volgen. Ook het haltegebouw staat er nog. Het enkelspoor is in het wegdek met afwijkende wegbedekking aangegeven 7.

We rijden verder langs de weilanden - die zo op het oog hoger liggen, dan de weg waarop we rijden. Halverwege de Lege Hearewei bereiken we pleinachtige omgeving waar we uitstappen.
We zien hier het beeld Mienskip uit 2017 van Hans Jouta. Hij trachtte met de zwaluwen het sociale, zorgzame, actieve en coŲperatieve van deze kleine gemeenschap van zo'n 400 zielen uit te drukken. Eventueel kan het sportieve gehaald worden uit de palen die doelpalen of kweapeallen, de hoekpalen van het kaatsspeelveld, kunnen verbeelden. Het totaal zou de 'H' van Hijum kunnen zijn.
Het beeld werd 's avonds op 6 juli 2017 onthuld door Rinske van der Meulen-van der Ende, de wethouder van Kunst en Cultuur van de gemeente Leeuwarderadeel 8. De Gereformeerde kerk doet sinds de laatste dienst van 5 januari 2014 geen dienst meer als kerk. Het gebouw is een ontwerp van de architect S. Wierda en werd in 1877 in gebruik genomen. Na 127 jaar kon het voor Ä158.500 gekocht worden. De koper gaat erin wonen. De gemeente past hiervoor de bestemming van het gebouw aan 9.

Op het plein zien we een kikker in een gele cirkel met een geel pad naar drie gele cirkels. En vanuit de kikkercirkel wijzen er drie van vier rode puntloze lijnen naar de wegen die op deze cirkel uitkomen. Een vierde loopt dood in het bosschage. Doel van dit uiterlijk vertoon is om verkeer langzamer te laten rijden. Dat is ons geval gelukt. Wij zijn er volledig door stil komen te staan.
De facelift van het plein zou gaan gebeuren, zodra de lijnbus niet meer door het dorp hoeft te rijden. Halverwege juni 2008 was het zover. De afslag van de N357 het dorp in wordt begeleid door basaltkeien om te getuigen van de zeewering die hier vroeger lag. Dat is ook de reden waarom we de slagbomen in een bak van basaltkeien zagen bij ons binnenkomst. Deze zijn ook in 2008 geplaatst. Tegelijkertijd wordt ook de riolering vernieuwd. Aan het begin van de winter was de klus geklaard en werd het nieuwe gemetselde plein officieel geopend door de wethouder Jaap Keizer van de gemeente Leeuwarderadeel 10. Kikkert is een van de twee schimpnamen van de inwoners van Hijum. De andere is Skieppebingels of Skieppebongels oftewel Schapenbellen. Hoewel de uitleg van bingels veelal afgedaan wordt als bel of kleine klok, waarmee een schaap in de kudde was uitgerust, er wordt ook gezegd dat het om de uiers zou kunnen gaan. En dan is Kikkert oftewel kikkers wel zo veilig. In deze waterrijke omgeving kwamen ze veel voor. En andere betekenis is dat het zou gaan om mensen die klein van stuk zijn of koukleumen 11. Daarnaast zit de kikker ook in het dorpswapen, evenals de gele cirkels.
Hijum betekent troch wetter omspield l‚n, land omgeven door water oftewel een terp of wierde. De drie gele cirkels zijn de drie penningen, die een verwijzing geven aan het kerkpatroon Sint-Nicolaas 12. In 1431 komt het voor het eerst geschreven voor als Hehem en het grenswater wordt Hijama maer genoemd. In de zestiende komen 'heem' varianten in zwang, Aude heem, Heem of Hiem, waarna het weer een eeuw later Hyum en Hyem wordt, dat vernederlandst Hijum wordt en tegenwoordig weer Hyum 13.

Even verderop langs de Lege Hearewei, de Lage Herenweg, rijden we langs de afgegraven terp met op een eiland tussen de groene zee van gras de eeuwenoude kerk van het dorp. En dus stoppen we weer.
De terp is op het rechthoekige kerkhof na, rond 1900 sterk afgegraven 14. We treffen in het voorjaar van 1889 de eerste advertenties hiervoor aan, waar het tegen concurrerende prijzen wordt aangeboden. Vijf jaar later wordt het nog steeds tegen zeer aannemelijke voorwaarden aangeboden door M. Holwerda. Zeer waarschijnlijk gaat het hier om de timmerman Marten Abes Holwerda (Hijum, 10-3-1840 - Hijum, 25-11-1906). Van hem komen we vele notariŽle aktes tegen betreffende koop en verkoop en leningen. Ook het stoppen van de afgravingen komt overeen met het overlijden van Holwerda. In 1899 is de Hijumervaart uitgebaggerd en weer goed bevaarbaar. De terpaarde van zowel de beroemde Hijumerterp als van de uitmuntende terp Trio, wordt - nog steeds door Holwerda - voor É 0,50 per scheepston aangeboden. Het jaar erop wordt de prijs met 10% verhoogd tot 55 cent per scheepston.
Op 14 januari 1902 wordt er mede een weiland en enig bouwgrond met terpaarde verkocht, ter grootte van 0-75-50. Het ligt in de nabijheid van de vaart en is in huurgebruik bij Gerrit v.d. Meulen.
Ook in 1931 gaat er nog een perceel met terpaarde, dat geschikt is voor afgraving verkocht worden. Het ligt bij de kom en was van weduwe K.Th. Huizinga, Wijke Aukes Hijma, sinds 23 mei 1923 weduwe van Klaas Thijsses Huizinga 15.

Een pad waarlangs zwaar bebladerde bomen staan, begeleidt ons in duisternis naar de kerk (24531). Deze romaanse tufstenen dorpskerk uit de tweede kwart van de twaalfde eeuw heeft een bijzondere ingebouwde zadeldaktoren. Met de zijruimten vormt het een zogenoemd westwerk 16.
Het betreft een gereduceerd westwerk. Dit in tegenstelling tot een westwerk bestaande uit twee toren met daartussen een verbindend bouwwerk, zoals bijvoorbeeld nog terug te zien is op de avondmaalsbeker van de Donatuskerk in Leermens . De lagere zijruimte met een stenen tongewelf aan weerszijde van zware toren sluiten precies aan op de eenbeukige kerk. In de toren bevond zich een kapel 17.
Wat ook meteen opvalt is de blauwe naÔef gekartelde silhouet wijzerplaat op de toren. Onze rondgang rondom de kerk zal verder laten zien, dat twee wijzerplaten (aan de noord- en zuidzijde) ťťn uurwijzer hebben en ťťn wijzerplaat (aan de westzijde) de normale twee wijzers.
Een van de wijzerplaten is tijdens de restauratie van voorjaar 1975 weer teruggevonden. Alle wijzerplaten zijn toen opnieuw in de originele kleuren geschilderd. Ook zijn wijzers, cijfers en de naÔef gekartelde silhouet opnieuw voorzien van bladgoud. De opmerkelijke wijzerplaten stammen uit eind zeventiende ŗ achttiende eeuw 18.

Tijdens onze rondgang komen we het bijzondere grafmonument van Willem Schelte Douwe Poelstra (Hijum, 9-4-1975 - Amsterdam, 16-10-1999) tegen. Net na de finish van een marathonwedstrijd op de Jaap Edenbaan in Amsterdam, wordt Willem Poelstra, 24 jaar, getroffen door een hartstilstand en zakte in elkaar. Een reanimatie en ambulancerit naar het AMC-ziekenhuis mocht niet meer baten.
Willem was een top marathonschaatser en werd gedeelde negende/tiende in de Elfstedentocht van 4 januari 1997 in een tijd van 7.01.18 - samen met Fausto Marreiros. Fausto, ploeggenoot van Willem, zou hem twee jaar later als eerste gaan reanimeren.
In het peloton droeg Willem nummer 79, dat nadien niet meer aan een ander is vergeven 19.

noten:

1.
Delpher:
Leeuwarder courant, 15-06-1917 Raadsverslagen.;


2.
Delpher:
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 06-03-1931 - Raadsvoorstellen Leeuwarderadeel Vernieuwing MariŽngaarderbrug;
Leeuwarder courant, 06-03-1931 Vernieuwing MariŽngaarderbrug;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 30-03-1931 - Raad Leeuwarderadeel Vernieuwing MariŽngaarderbrug;
Leeuwarder courant, 31-03-1931 Vernieuwing van de MariŽngaarderbrug.;
Friesch dagblad, 31-03-1931 Raadsnotities Leeuwarderadeel;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 29-05-1931 Advertentie;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 09-06-1931 Schrans en Huizum Uitslag aanbesteding.;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 30-06-1931 Uitslag aanbestedingen. Hier wordt de opdracht uitgevoerd voor É5100 i.t.t de É7000 in (515448);
Leeuwarder courant, 30-06-1931 Aanbestedingen. Brugbouw onder Finkum. Hier wordt de opdracht uitgevoerd voor É5100 i.t.t de É7000 in (515448);
De standaard, 03-07-1931 Gunningen Hier wordt de opdracht uitgevoerd voor É5100 i.t.t de É7000 in (515448);

3.
Archieven - 1072 Dienst Gemeentewerken Leeuwarderadeel, ca. 1920-1943 Inleiding;
Delpher:
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 30-05-1924 P.B.N.A.-Examens.;
Nieuwsblad van het Noorden, 13-06-1924 Stad en Dorp.;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 13-06-1924 Besluiten, benoemingen, enz.;
Leeuwarder courant, 16-02-1940 De nieuwe uniforme bouverordening in onze Friesche gemeenten : Op eenigszins populaire wijze uiteengezet voor het publiek / J. Smits (gemeente-architect van Leeuwarderadeel) deel I;
Leeuwarder courant, 21-02-1940 De nieuwe uniforme bouverordening in onze Friesche gemeenten : Op eenigszins populaire wijze uiteengezet voor het publiek / J. Smits (gemeente-architect van Leeuwarderadeel) deel II;
Leeuwarder courant, 27-02-1940 De nieuwe uniforme bouverordening in onze Friesche gemeenten : Op eenigszins populaire wijze uiteengezet voor het publiek / J. Smits (gemeente-architect van Leeuwarderadeel) deel III (slot);
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-02-1971 Familiebericht;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 07-02-1975 Familiebericht;
AlleFriezen:
Jietze Smits geboren op 7-12-1893 te St. Annaparochie als zoon van timmerman Gerben Jietzes Smits (15-9-1864) en Jiskje Jans Grond (4-7-1865 - 29-3-1915) - keuring Akte Militieregisters 4-7-1912 - verhuizing 18-3-1916 - huwde als bouwkundig opzichter op 25-09-1920 met met Sijbrigje Schat / Sybrigje Schat (St. Annaparochie, 18-10-1897 - Leeuwarden, 23-2-1971) - verhuizing - overleden te Leeuwarden 6-2-1975;
Staatsblad van het Koningrijk der Nederlanden, 1904, 01-01-1904 volgnummer 309;
Digitale Bronnen - Nationale Militie 309;

4.
Wikipedy Arjen Roelofs;
Wikipedia Arjen Roelofs;
Wikipedia Idsert Aebinga van Humalda;
Wikipedia Jean Henri van Swinden;
Wikipedia Eise Eisinga;

Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW) 1081-1082 Roelofs (Arjen Roelofs);

Historische weerkundige waarnemingen : Deel V Beschrijving antieke meetreeksen / H.A.M. Geurts, A.F.V. van Engelen. - De Bilt : Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut, 1992. - ISBN 90-369-2008-6. - p. 183, 207-210;
Yumpu KNMI Arjen Roelofs (1754-1828), een vergeten genie / Henk Nieuwenhuis (Zenit, december 2003);

Brieven van John Bowring, geschreven op eene reize door Holland, Friesland en Groningen : voorafgegaan door Iets over de Friesche letterkunde, en gevolgd door Iets over de Hollandsche taal en letterkunde van den zelfden / John Bowring; A. Telting, A. van Halmael (vertaling). - Leeuwarden : G.T.N. Suringar, 1830. - p. 48;
Delpher: Van Eems tot Schelde : wandelingen door oud en nieuw Nederland met kaartjes, gekleurde en ongekleurde platen en gravures / H. Blink. - 4 delen. - Van Holkema & Warendorf, 1902-1906. - Deel 4 d. door Friesland p. 320-321;
Het opkomen van den waterstaat als taak van het landsbestuur in de Republiek der Vereenigde ProvinciŽn / Zander Yske van der Meer. - Delft : Waltman, [1939]. - proefschrift p. 123;
Koninklijke courant, 21-06-1810 Wetenschappen. Levensberigten;
Koninklijke courant, 22-06-1810 Wetenschappen. Levensberigten;

Leeuwarder courant, 16-05-1828 Hijum, den 11 Mei.;
Leeuwarder courant, 16-05-1828 Familiebericht;
Utrechts volksblad : sociaal-democratisch dagblad, 19-05-1828 Nederlanden;
Leeuwarder courant, 20-05-1828 Familiebericht;
Overijsselsche courant, 20-05-1828 Hijum, den 11 Mei.;
Leydse courant, 21-05-1828 Nederlanden;
Middelburgsche courant, 22-05-1828 Nederlanden;
Leeuwarder courant, 25-05-1828 Familiebericht;
Drentsche courant, 27-05-1828 De provincie Vriesland, ....;

Leeuwarder Courant, 15-07-1828. Bijvoegsel behoorende tot de Leeuwarder Courant van Dingsdag den 15 Julij Verslag;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 15-07-1828 Edele Groot Achtbare Heeren (3);

Het Bildt is geen eiland : Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland / Kees Kuiken. - Historia agriculturae, 45, ISSN 0439-2027. - Groningen : Nederlands Agronomisch Historisch Instituut, 2013. - ISBN 978-90-367-6352-3. - p. 191-192;
Uit de oude en nieuwe doos : herinneringen uit de school en het leven van een 80jarigen oud-hoofdonderwijzer : ernst en luim / B.L. van Albada. - Groningen : W. Versluys, 1875. p. 115-119;

5.
Obe Postma Selskip De Friese ĎBoerenprofessorí : Realiteit of historische constructie? / Huib Zuidervaart (Zuidervaart | Friese Boerenprofessor | september 2012);

6.
Het Sneeker planetarium / G.A. Wumkes. - p. 2-3 (overgedrukt uit de Vrije Fries, XXI. - aflevering III-IV. - p. 431. - p. 429-436);

7.
Martijn van Vulpen It Dockumer Lokaeltsje;
Martijn van Vulpen Spoorlijn Leeuwarden - Anjum;

8.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 07-07-2017 Zwaluwen in kunstwerk verbeelden Ďmienskipí;

9.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 16-03-2016 Gereformeerde kerk krijgt nieuwe huisbaas;

10.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 31-08-2006 Bus rijdt niet langer door Hijum;
Leeuwarder courant, 14-06-2008 Hijum krijgt een ander gezicht;
Leeuwarder courant, 22-12-2008 Langzaam rijden tussen de Hijumer Ďkikkertsí;

11.
Documentatiestichting Leeuwarderadeel - Geschiedenis Schimpnamen / scheldnamen in Leeuwarderadeel;

12.
Wikipedia Wapen van Hijum;
Fryske Akademy Genealogysk Jierboek 1996, p. 206;

13.
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 106;

14.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 438;

15.
Delpher:
Leeuwarder courant, 30-04-1889 Advertentie;
Leeuwarder courant, 10-03-1894 Advertentie;
Leeuwarder courant, 12-07-1899 Advertentie;
Leeuwarder courant, 31-03-1900 Advertentie;
Leeuwarder courant, 28-12-1901 Advertentie;
Leeuwarder courant, 03-07-1931 Advertentie;
AlleFriezen:
Marten Abes Holwerda geboren te Hijum op 10-03-1840, zoon van onderwijzer Abe Jippes Holwerda en Taekje Martens Hilarides - gehuwd als timmerman op 23-05-1874 te Hijum met Rinske Jans van der Ploeg, dochter van Jan Formers van der Ploeg en Aaltje Tijssens Boomsma - overleden op 25-11-1906 te Hijum;
Klaas Huizinga geboren - gehuwd - overleden op 23-05-1923 te Hijum;

16.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 438;
Wikipedia Nicolaaskerk (Hijum);
Alde Fryske Tsjerken Kerk - Sint Nicolaaskerk - Informatie;
Alde Fryske Tsjerken Hyum;
kerken.frl Sint-Nicolaaskerk;

17.
Friese kerken : Een inleiding / Saskia van Lier, Regnerus Steensma (foto's). - Gorredijk : Bornmeer, 2009. - 978-90-5615-198-0. - p. 10-11;

18.
Plaatsengids.nl - Hijum Bezienswaardigheden;
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 12-09-2019 Varen, fietsen en wandelen op Open Monumentendag / Erwin Boers;
Bulletin van de Boninklijke Nederlandsche Oudheidkundige Bond, 15 september 1965, jaargang 64, aflevering 4 Wijzerplaten aan oude gebouwen / G. Roosegaarde Bisschop. - p. 154;

19.
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 19-10-1999 Familieberichten;
Friesch Dagblad, 28-12-2016 De elfstedentocht en de plotselinge dood / Mark Hilberts;
Friesch Dagblad, 16-10-2019 Het zondagskind dat in de knop gebroken werd / Edward Jorna;
Wikipedia Vijftiende Elfstedentocht - Uitslag mannen;

internetraadpleging: 14 - 24-10-2020



MariŽngaarderbrug, Hijum


Hommemasate omgeving, Hijum


spoorwegovergang lokaallijn It Dockumer Lokaeltsje, Hijum


tracť lokaallijn It Dockumer Lokaeltsje en haltegebouw, Hijum


tracť lokaallijn It Dockumer Lokaeltsje, Hijum


weiland, Hijum


Mienskip | 2017 | Hans Jouta, Hijum


Mienskip | 2017 | Hans Jouta, Hijum


(voormalige) Gereformeerde Bethelkerk, Hijum


Kikkert 2008, Hijum


afgegraven terp, Hijum


pad naar kerk, Hijum


toren Sint Nicolaaskerk, Hijum


grafmonument Willem Poelstra | Hans Jouta, Hijum


grafmonument Willem Poelstra | Hans Jouta, Hijum


Sint Nicolaaskerk, Hijum


Sint Nicolaaskerk, Hijum


Sint Nicolaaskerk, Hijum


Sint Nicolaaskerk, Hijum


Sint Nicolaaskerk, Hijum


      Genezareth
We vervolgen de reis uit Hijum over de Hijumerweg naar de Brťdyk en rijden over de Zuidermiedweg naar het gebied van het vrouwenklooster Bethlehem, dat later Bartlehiem genoemd zou worden. Halverwege ligt aan de Hallumer Feart de molen Genezareth (15642). Op deze hoogte ligt aan Zuidermiedweg aan de opvaart een boerderij dat zich Genezareth noemt. Dit zou de plek zijn waar het vrouwenklooster van Klaarkamp, Nazareth (Genezareth) gestaan heeft. Dit Genezareth betreft een CisterciŽnster vrouwenklooster, dat vůůr 1218 is gesticht door de abt Gerbrandus en in 1580 is gesloten.

vuurboorsteen van kwartsiet
bron: Noordelijk Archeologisch Depot 26A-84
Het is zo rond 1215 hiernaartoe verplaatst, vanaf de Ledyk aan de Dokkumer Ie, waar het zo rond 1170 was gevestigd in Bernardahus 1. Andere bronnen noemen 1190 of 1191 als stichtingsjaar of begin 13e eeuw 2. Bij de terpafgraving van Genezareth - ook wel voorkomend als Gennezareth bij Gernaert, Gennaard, Gennaerd, Genauwerd, Gernawerd of Gernwerd - zijn nauwelijks noemenswaardige bijzonderheden gevonden: enkele middeleeuwse profielstenen, leisteen en wat kralen. Uit de periode Mesolithicum (5300-2000 vOJ) of Neolithicum (6450-4900 vOJ) is een bijna vierkante GerŲllkeule aangetroffen. Deze zogenaamde vuurboorsteen van kwartsiet heeft aan beide zijden een conische del, oftewel een geleidelijk afnemend in diameter zijnde gat 3. Het meest voor de hand liggend gebruik van deze bewerkte stenen is het gebruik als klop- of slagsteen voor zachtere materie dan het bewerken van vuursteen, omdat er weinig tot geen schade te ontdekken valt in de dellen. Ook is er verwantschap met Spitzhauen. En het is aannemelijk dat ze waren voorzien van een houten schacht of steel. Het is dan ook goed mogelijk dat de 'gedelde' GerŲllkeule een halffabrikaat is van een volledig doorboord exemplaar 4. Dat zou het vierkante kunnen verklaren.

noten:

1.
Schiere monniken en grijze vrouwen Nazareth (Genezareth);
Archieven.nl CisterciŽnster vrouwenklooster Genezareth of Gennaard;
Kloosterlijst Hallum, CisterciŽnzerinnen: Nazareth;
Delpher:
Woordenboek van de vaderlandse geschiedenis met inbegrip van BelgiŽ, Oost- en West-IndiŽ, Zuid-Afrika en de voormalige Nederlandse koloniŽn / K. ter Laan. - 's-Gravenhage : Van Goor, 1939. - p. 205;

2.
Delpher:
De H. Bernardus en zijne orde : vooral in Nederland / een Religieus-priester van het CisterciŽnser-(Trappisten)-klooster te Zundert. - 1914. - p. 113;
St.-Bonifatiusboek. - Nijmegen/Utrecht : Dekker & van de Vegt / Van Leeuwen, 1927. - p. 113;
De gritenij Dantumadiel / J. Botke. - Fryske bibleteek, 25. - Dokkum : J. Kamminga, 1932. - p. 190;
De gritenij Dantumadiel / J. Botke. - Fryske bibleteek, 25. - Dokkum : J. Kamminga, 1932. - p. 190;

3.
NadNuis.nl Genezareth;
NadNuis.nl Genezareth;
Wikipedia Conisch;
Delpher:
Hedendaagsche historie of Tegenwoordige staat van alle volkeren; XXIIIste deel Behelzende de beschryving der Vereenigde Nederlanden, en wel in't byzonder van Friesland. / Jan Wagenaar, Thomas Salmon. - 1785. - p. 351;
Hedendaagsche historie of Tegenwoordige staat van alle volkeren; XXIVste deel Behelzende de beschryving der Vereenigde Nederlanden, en wel in't byzonder van Friesland. / Jan Wagenaar, Thomas Salmon. - 1786. - p. 197;
Frysk sÍgeboek / S.J. van der Molen. - Assen : Van Gorcum, 1939-1943. - p. 415;

4.
GerŲllkeulen en Spitzhauen uit Nederland, in het bijzonder de provincie Drenthe / E. Drenth, M.J.L.Th. Niekus. - p. 52-54 (in: Paleo-aktueel, 19 / Jan Lanting, Martijn van Leusen, Daphne Maring-Van der Pers, Dick Stapert (redactie). - ISSN 1572-6622. - Eelde : Barkhuis Publishing, 2008. - ISBN-978-90-7792-246-0. - p. 46-55);

internetraadpleging: 25-10-2020



      Bartlehiem
Even later komen we bij het bordje "verboden voor auto's" op de Zuidermiedweg, zodat we de Iedyk vervolgen. Hier stoppen we bij de Hallummer Feart. En we bestuderen onze kaarten. We concluderen dat wanneer we 'het bruggetje van Bartlehiem' willen zien, we toch weer terug moeten rijden. Op de hoek Iedyk en Zuidermiedweg zijn een aantal parkeerhavens gecreŽerd, zodat we netjes de wagen kunnen parkeren. En dus lopen we de kleine 400 meter naar het beroemde bruggetje.
Elfstedenbruggetje
Over 60 m bent u bij het elfstedenbruggetje.
Een gewoon houten bruggetje. Zonder tegels.
Dit bruggetje is bekend van de schaatselfstedentocht, omdat de schaatsers hier twee keer langs komen. Nu is het hier aardig rustig, maar tijdens de laatste elfstedentocht stond het bruggetje afgeladen vol met mensen.
De schaatsers kwamen vanaf Feinsum en gingen linksaf naar Dokkum. Na de laatste stempelpost in Dokkum keerden ze terug en sloegen bij Bartlehiem linksaf richt Aldtsjerk. De finish is op de Bonkefeart in Leeuwarden.

De tegeltjesbrug
Als u de route met een bootje vanaf hier richting de finish zou volgen, komt u langs de tegeltjesbrug. Dit is de laatste brug voor de finish en volledig beplakt met tegels van schaatsers die de tocht geschaatst hebben. De tegels zijn er in de vorm van een schaatser opgeplakt.

Op het infopaneel aan de Ee vindt u een foto van deze brug. De tegeltjesbrug ligt in de Canterlandseweg tussen Giekerk en Lekkum. In de zomerperiode kunt u bij Wyns het pontje over om hier te komen. Check hiervoor de ponttijden op internet. Wanneer de pont niet vaart, kunt u bij Leeuwarden of Burdaard via een brug het water oversteken.

Fiets ik nog goed?
Vaak vragen mensen of ze nog goed fietsen, omdat het pad hier van het water (de Ee) afbuigt. Maakt u zich geen zorgen. Als u dit weggetje uitfietst, ziet u op de kruising een paddenstoel. Als u de route naar Dokkum of Burdaard volgt, komt u bij Tergreft vanzelf weer bij het water uit.

Onderweg komen we een 'fietser' tegen die ons wel even wil uitleggen van de hoed en de rand.

En dus lopen we - nadat de aanwijzing gelezen hebben - door naar de Dokkumer Ee. En inderdaad, 40 meter verderop staat het bruggetje.
Tijdens een vorig bezoek stonden we op de brug over de Aldtsjerkster Feart. We konden het toen wel goed zien, maar niet aanraken.

Nu is het net andersom. Nu kunnen we het aanraken en er zelf op staan, maar is het nauwelijks goed te zien.
Dus de legendarische foto's, wanneer de helden onder het bruggetje doorschaatsen, maak je op de brug over de Aldtsjerkster Feart, voorheen de Oudkerkstervaart.
Deze brug van gewapend beton is een vervanging van een houten versie, die nu echt af is. De bouw van deze houten brug begon op 17 mei 1878. Het was een vervanging van een voorganger dat tussen 5 en 14 mei 1829 en tussen 12 en 17 juni 1871 gerepareerd is geweest.
Er staat in de gemeentebegroting van Tietjerksteradeel voor 1927 É6000 voor gereserveerd. De architect heeft voor de brug alleen een beraming gemaakt van É5375. En uiteraard moet dit overlegd worden met de buurgemeente Ferwerderadeel. De doorvaarthoogte zal met 15 cm verhoogd worden. De burgemeester Steenhuisen van Tietjerksteradeel kondigde 8 september 1927 aan dat de brug en vaart weer gebruikt konden worden 1. Het was eigenlijk in eerste instantie de bedoeling om deze betonnen brug te betegelen, met zo'n 8.000 ŗ 10.000 tegels naar een ontwerp van Maree Blok en Bas Lugthart. Maar naar protesten van de buurtbewoners, waaronder van de families Heidstra en Ter Borg, werd er gekozen voor De Kanterlandsebrug. De tegenstanders van het kunstwerk hebben geen enkel probleem met overweldigde toeloop tijdens de toer der toeren. Maar om nou dagelijks in die drukte te zitten, dat is weer iets anders.
Andere vinden het wel een ludiek idee. Ook in politieke zin, valt er iets te verkopen. De negatieve en positieve gevolgen zijn bijna voorspelbaar. Goede sier, prestige en status voor de gemeente. Patatkramen, gesponsorde parkeerplaatsen zullen het verstilde landschap verstoren. De bewoners zullen nog meer overlast van ons - de toerist - krijgen, die zoals kennelijk al gebeurt, ongevraagd mensen op het erf krijgen. 'De uitlegfietser' staat er immers niet zonder reden.

rustig wonen aan Dokkumer Ee, Bartlehiem
De kleine gemeenschap was tamelijk verdeeld over het plaatsen van dit kunstwerk. Negen voorstanders en veertien tegenstanders werden er geteld op de bijeenkomst. Belangrijk argument: Bartlehiem moet een mythe blijven, die je niet kunt zien.

En dus kwam "de mythologische plek" van BlokLugthart met de helden die tussen 1909 en 1997 de tocht reden, op de brug over de Moark te liggen. In juli 2000 werd het als Elfstedenmonument It SŪl Heve "in the middle of nowhere" onthuld, althans het bord waarop het kunstwerk staat. De bouw zal daarna pas echt starten 2.

noten:

1.
Delpher:
Leeuwarder courant, 05-05-1829 Advertentie.;
Leeuwarder courant, 09-06-1871 Advertentie.;
Leeuwarder courant, 19-05-1878 Advertentie.;
Leeuwarder courant, 18-12-1926 Uit de provincie Raadsverslagen.;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 17-12-1926 De brug te Wijns.;
Leeuwarder courant, 08-09-1927 Advertentie;

2.
Varen met de Canicula : Ontdek Nederland vanaf het water Van Leeuwarden naar Dokkum;
De krant van toen:
Nieuwsblad van het Noorden, 19-03-1999 Groninger tegeltjesbrug verstoort rust Bartlehiem / Eric Bos;
Leeuwarder Courant, 26-03-1999 Te gast Het gaat om meer dan een tegeltjesbrug / Jeroen ter Borg;
Nieuwsblad van het Noorden, 30-03-1999 Het regent 'tegeltjespost' bij De Friese Elfsteden;
Leeuwarder Courant, 07-04-1999 Te gast Overlast overschat van tegeltjesbrug / Gryt van Duinen, Huub Mous;
Nieuwsblad van het Noorden, 05-07-2000 Tegeltjesbrug wordt nu toch gebouwd;
Nieuwsblad van het Noorden, 04-04-2001 Ook de kroonprins wil op de Elfstedentochtbrug / Rob de Vries;

internetraadpleging: 26 - 27-10-2020



Hallummer Feart ri. Dokkumer Ee, Bartlehiem


Hallummer Feart ri. Hallum (met molen Genezareth), Bartlehiem


'de uitlegfietser', Bartlehiem


Dokkumer Ee ri. Dokkum, Bartlehiem


De in stilte juichende toerist op hťt bruggetje, Bartlehiem


brug over Aldsjerkster Feart, Bartlehiem


Dokkumer Ee ri. Leeuwarden, Bartlehiem


Aldsjerkster Feart ri. Feinsum, Bartlehiem


      Tergracht
Wij rijden intussen een stukje door over de Iedyk langs de Dokkumer Ee (of Ie), naar de buurtschap TergrÍft.

Hier treffen we aan de zuidzijde van de Ee, de kop-hals-rompboerderij Eastein of Oosteinde (15641) aan. In 1979 is er door W.J. Berghuis een plattegrondtekening (BT-014780) van de boerderij gemaakt naar een schets van H.P. van Beveren uit 1970. De naam van de boerderij staat hier als Eestein. De boerderij is voor 1832 gebouwd 1.

De naam van dit buurtschap vertelt deels al het verhaal van deze kleine woongemeenschap.
Tergracht / TergrÍft ontstaat als Graft rond 1517. Ter Graft komen we echter al enkele jaren eerder tegen, namelijk in 1511. Deze wordt in 1580 aangeduid als te Graffte. Op achttiende-eeuwse kaart staan variaties als Ter Graft of Ter Gragt en Tergragt. In de negentiende eeuw wordt dit Ter Gracht of blijft het Tergragt. De twintigste eeuw bracht Tergracht, dat werd vervangen door TergrÍft. Hierbij is gracht, graft, gragt, grÍft telkens gegraven water 2.

Kaart van de loop van de Dokkumer Ee tussen Leeuwarden en Dokkum / Willem Lorť (landmeter), 1735; Piter Idserts Portier (tekenaar), 1775
Wordt ook aangehaald als: Slatting van de Dokkumer Ee tussen Leeuwarden en Dokkum
Historische Centrum | Leeuwarden, THAB061

Dit gegraven water of gracht is tussen ongeveer 1240-1250 gegraven tussen Tergracht en Birdaard / Burdaard. Het heeft een lengte van zo'n 2380 meter. Vervolgens ging men verder tot bij het punt waar de voormalige meandering van het stroompje naar Jannum en de huidige Holwerter Feart in de Ee stroomt. Deze afstand bedraagt zo'n 3510 meter.
En zodoende werden de Zuider-Ee, dat langs W‚nswert (Wanswerd) stroomt en de Noorder-Ee, dat gesplitst ten noordwesten van Jannum (Janum) het regenwater verzamelt, de Dokkumer Ee. Hiervoor waren er voorbereidende werkzaamheden nodig aan beide uiteinden. Maar ook deze werkzaamheden beÔnvloeden weer andere waterhuishoudelijke zaken. Kortom niets nieuws onder de zon. Voor de twee handelsterpen die later Leeuwarden zouden vormen een uitkomst om weer in verbinding met de zee te komen, want ze lagen inmiddels naast een dichtgeslibde Middelzee en daarmee 'midden' in het land 3.
Met het ontstaan van de Dokkumer Ee ontstond een veilige vaarroute door het noorden van Friesland.

noten:

1.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 311;

2.
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 237;

3.
De Ee / Auke Kingma p. 5-7 (in: De Furde, jaargang 8. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2005. - p. 4-11);
De ontwikkeling van het Nederlandse rivierengebied / H.J.A. Berendsen, p. 49-58 (in: Gea, 26 nr 2, juni 1993. - ISSN 0167-4692);
Hedendaegsche historie, of tegenwoordige staet van alle volkeren; in opzigte hunner landsgelegenheit, personen, klederen, gebouwen, zeden, wetten, gewoontens, godsdienst, regering, konsten en wetenschappen, koophandel, handwerken, landbouw, landziektens, planten, dieren, mineralen en andere zaken tot de natuurlyke historie dienende / Th. Salmon. - XXIII: Behelzende de beschryving der Vereenigde Nederlanden, en wel in 't byzonder van Friesland ... Eerste deel, p. 93;
Geschiedkundige beschrijving van , de hoofdstad van Friesland; vermeldende den oorsprong, den aanwas en de uitbreiding van deze stad en van hare openbare gebouwen, gestichten, inrigtingen enz., van den vroegsten tijd tot den jare 1846 / W. Eekhoff. - Leeuwarden : Eekhoff, 1846;
Ferwerderadiel : Fietsen door het oude kwelderlandschap van Oostergo : waarin opgenomen: de Bartlehiemer fietstocht / Olav Reijers; G.J. de Langen (redactie); Lex Broere (fotografie). - Archeologische routes in Nederland, 29; ISSN 0928-1444. - Amersfoort : Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 2000. - ISBN 90-76046-18-2. - p. 51;
Het boek van de Ee / Erik Betten; Richard Bos (kaartjes). - Leeuwarden : Wijdemeer, 2014. - ISBN 978-90-820738-9-8, p. 18;

internetraadpleging: 28 - 31-10-2020



kop-hals-rompboerderij Eastein, Tergracht


Dokkumer Ee - voormalige Zuider-Ee, Tergracht


Dokkumer Ee - gegraven deel, Tergracht


polder, Tergracht


      Birdaard / Burdaard
Op weg naar Birdaard / Burdaard over de Iedyk langs de Dokkumer Ee, die trouwens steeds verder van de dijk af komt te liggen, krijgen we een schitterend uitzicht op de afgegraven terp W‚nswert (Wanswerd) met geleidelijk aflopend steilrand, kerk en toren.

kerk en wierde Wanswert, Burdaard

Daarover later meer. Eerst gaan we kijken in Burdaard of we ergens een hapje kunnen eten.

Halverwege de W‚nswerterdyk naar het dorp, komen we de Doniahoeve tegen. Deze ligt op de Doniaterp, dat deels een monumentstatus (45529) geniet. Deze pre-romeinse terp is - samen met een vijftal andere in de nabije omgeving - een, waarop de eerste bewoners zich gingen vestigen. De andere nog zichtbare is de dorpsterp van Burdaard aan de zuidzijde van de Ee. Ten zuiden van de Iedyk lag de volledig afgegraven terp Baerd of Baard. Ook afgegraven is de terp van Kolkhuizen en aan de Iedyk de terp met de ReamskŻtel. En ten slotte kennen we de wierde van Hollebrantsje 1.

De Donia Zathe heeft de gezegde Dy't in ny hŻs bouwe wol, moat earst spikers telle boven de deur staan. Oftewel, voordat je een nieuw huis gaat bouwen, eerst je geld tellen of financiering regelen. Ze tellen echter hier geen spijkers, maar merries en voornamelijk veulens. Opfok De Doniahoeve levert veelal dressuurpaarden af.

Het dorp Burdaard bestaat uit twee kernen. Een zeer oude, van eeuwen voor het begin van onze jaartelling (vOJ), op de genoemde terp aan de zuidzijde. Een tweede ontstond na aanleg van een trekweg in 1647 op de noordoever van de Ee. Hieraan ontstond lintbebouwing 2. Deze noordzijde van Burdaard werd tot 1972 Wanswerd aan de Streek genoemd. De bebouwing aan de Ee ontstond namelijk vanuit Wanswerd 3.

En aantal keren hebben later bekend geworden mensen Wanswerd aan de Streek bezocht en hun sporen achtergelaten.

Zo weet Gerben Reinders van Wieren zich nog een heftige gebeurtenis te herinneren, toen hij nog een klein jongetje was.
Pas veel later kon hij deze gebeurtenis in een groter geheel plaatsen, toen hij hier jaren ouderling was in de Gereformeerde Kerk, net als zijn vader voor hem was geweest.
Zijn vader was timmerman en ze hadden zodoende een grote schuur. Deze was op een zondagavond letterlijk tot de nok toe vol gevuld met mensen. Zelfs op de binten zaten mensen. Gerben zat echter fijn naast zijn vader. Wat was er aan de hand? Helemaal uit het Groningerland was een dominee gekomen en die was nu aan het preken. Maar plotseling werd de schuurdeur opengetrokken. En daar stond de Grietman Van Sminia, omringd door wel twintig soldaten. "Ik ben hier in naam des Konings, om deze vergadering te ontbinden!", riep Van Sminia dwars door de preek heen. "Ik ben hier in naam van den Koning der koningen", riposteerde de dominee, maar vulde aan "Toch ben ik hier op deze plaats niet de baas. Laat de baas het zeggen". Waarop iedereen naar zijn vader keek in afwachting wat hij ging antwoorden. "Als de vergadering er zo overdenkt als ik, dan niet uit elkaar!" Waarop van alle kanten het laatste deel van zijn respons herhaald werd, "Nee, niet uit elkaar!"
Verbouwereerd keek de Grietman ophoog, waarvandaan hij die stemmen ook hoorde en zag dat de hanenbalken ook vol met mensen zat.
Bij zinnen gekomen vroeg hij aan de dominee "Hoe is uw naam?", waarop de dominee antwoorde "H. de Cock". En daarna leek de kous af. De mannen vertrokken weer en de preek werd voortgezet.
Echter, diezelfde avond werden er tien soldaten in hun huis ingekwartierd, waarvoor het gezin voor zorgen moest.
En paar weken later was het op zondag weer druk in de schuur en huis. Nu was er geen preek, maar boelgoed. Omdat het gezin de opgelegde boete niet kon betalen, werd door deurwaarder alles verkocht. Er was expres voor een zondag gekozen, zodat geloofsgenoten die het vierde gebod naleefden, niet konden kopen om het aan het gezin terug te geven. Maar ook anders-gelovenden vonden dit soms te ver gaan. Zo stond de zondagse rok die zijn moeder op dat moment droeg, ook op de eerder vastgestelde lijst van te verkopen goederen. Ze moest deze terplekke uittrekken. Echter, het werd meteen gekocht en haar weer teruggeworpen.
Weken later ging Gerben met zijn moeder naar Leeuwarden en bezochten ze in de Tweebaksmarkt een groot gebouw, met een hoge stoep ervoor en met stenen leeuwen naast de trappen. Hier in de Kanselarij, zat zijn vader opgesloten, omdat de boete niet was betaald. Zelfs niet nadat het huis was verkocht. Drie maanden moest het gezin zich stellen zonder kostwinner 4.

Dominee H. de Cock is natuurlijk, de in Veendam geboren Hendrik de Cock (1801-1842) die op 19 oktober 1834 staande in een kerkbank te Ulrum, de akte van afscheiding en wederkeer voorlas.

Gerben Reinders van Wieren werd geboren te Oenkerk op 19 september 1830. Zijn ouders waren Reinder Gerbens van Wieren en Trijntje Hanses Kroodsma. Hij is op 18 mei 1907 overleden in Janum 5.

De Grietman Van Sminia is Hobbe Baerdt van Sminia, geboren op 30 september 1797 als zoon van Hector van Sminia en Wiskje van Haersma. Hij was grietman en burgemeester van Tietjerksteradeel, ridder der orde van de Nederlandsche Leeuw, Medebestuurder van het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde. Hij komt op 25 juli 1858 in Bergum op 60-jarige leeftijd te overlijden.

Op 27 maart 1841 wordt Reinder Gerbens van Wieren wonende te Rinsumageest, samen met Johannes Wiegers Terpstra wonende te Wouterswoude gedaagd wegens "Het houden van ongeoorloofden Godsdienstige bijeenkomsten en het afstaan van een woning doorstee, zonder vergunning van het plaatselijk bestuur." Beiden krijgen een boete van É 8.
Het is niet aannemelijk dat de hoogte van deze boete ervoor gezorgd heeft dat het huis en huisraad verkocht zou moeten worden. PrincipiŽle weigering van de betaling van de boete wel.
De inkwartiering van soldaten en andere levensfrustrerende zullen wel hun tol hebben geŽist. Er werd in deze periode namelijk een politiek-religieus stammenstrijd uitgevochten op nationaal niveau, waarvan vele burgers slachtoffer werden .
De vader en moeder van Gerben, Reinder en Trijntje, zijn toen hij 5 jaar oud was, op 27 december 1835 overgestapt van de Hervormde gemeente te Oenkerk naar de Afgescheidenen.
Reinder is vanaf zijn huwelijk veel betrokken bij koop en verkoopactiviteiten van land en onroerend goed. Hierbij worden leningen aangegaan of anderszins financiering georganiseerd. De bedragen van de voorkomende transacties variŽren tussen de É 250 en É 900.
Op 3 juni 1858 emigreren ze naar de Verenigde Staten van Noord-Amerika , waar hij twee weken na aankomst op 14 augustus 1858 komt te overlijden 6.

Begin 1865 heeft Abraham Meyer (Rotterdam, 6-9-1821 - Veldwijk, 30-12-1896) hier de benoeming van onderwijzer aanvaard. Hij zou blijven tot 4 Maart 1867. Zijn carriŤre begon in 1844 als hulponderwijzer in Vlaardingen. Hij wilde echter werkzaam zijn op een christelijke school en vertrok daarom in 1844 naar de Afgescheidene school te Nijmegen. Tijdens zijn loopbaan, is hij ook nog 39 jaar de Voorzitter van het Hoofdbestuur der Vereeniging van Christelijke Onderwijzers en Onderwijzeressen in Nederland geweest. Hij gaf de hamer in 1893 over aan zijn opvolger 7.

In 1909 kwam Hendrik Colijn (Burgerveen, 22-6-1869 - Ilmenau, 18-9-1944), voormalig adviseur voor de Buitenbezittingen en sinds 9 november lid van de Tweede Kamer, naar Wansveld aan de Streek om een rede te houden over de zending van een goede onderwijsman naar Soemba, IndiŽ om aldaar de organisatie van het onderwijs op zich te nemen. In zijn maiden-speech tijdens het begrotingsdebat in de Tweede Kamer legde hij zijn ideeŽn uit 8.

In deze gemeenschap werden op 31 december 1909 256 zielen geteld, tegen 366 in het moederdorp Wanswerd. In Burdaard leefden toen 58 personen minder, dus 564 mensen 9. Op 31 december 1920 waren dit 279 zielen, tegen 335 (waarvan 7 op twee schepen) in het moederdorp Wanswerd. In Burdaard woonden er inmiddels 1 persoon meer dan in beide dorpen, namelijk 615 (waarvan 45 op 9 schepen) 10. Tien jaar later was de verhouding 357 (WadS) - 219 (W) en 552 (B), waaruit blijkt dat Wanswerd aan de Streek als sterkste groeier inmiddels meer inwoners heeft dan Wanswerd 11.

Voor deze trekweg uit 1647 werd op 6 maart 1646 een octrooi verleend door de Staten van Friesland aan de stad Dokkum. Hierin zat tevens besloten dat er tol mocht worden geheven. In Burdaard kwam ook een tolhuis te staan. Op deze plaats 12 staat nu een fraai pand dat wegens verkoop te bezichtigen is. Het Tolhuis vroeg acht penningen aan iedere voetganger. De paardruiter betaalde een stuiver, evenals een losbandig paard. De trekschuit (een snik of schuit) met paard betaalde 2 stuivers en daarbij moest ook elke passagier nog eens een stuiver betalen. Helaas werd duidelijk dat ook hier een sanctielijst moest worden opgesteld. En zo bepaalde de Lyste en artikelen op den trekweg tusschen Leeuwarden en Dokkum, dat overtredingen werden beboet met drie Caroli-guldens, bovenop de tol. Zo'n 300 jaar later zal deze trekweg uitnodigen tot pleziervoettochten langs de Ee, van Dokkum naar Leeuwarden of vice verse, dan wel - wanneer men de busdiensten weet - delen van deze route. En zo doen wij dat, ongeveer een kleine honderd jaar later, met de wagen. Want de trekweg verviel op delen van de route, nadat er snellere of kortere verbindingen kwamen met andere vervoersmiddelen. Hiervan werd in 1948 melding gemaakt 13. En dus moeten we soms een stuk omrijden.

Wij rijden inmiddels over de slingerweg tussen Burdaard en de oude Wodanswierde, waarop Wanswerd-dorp ligt, naar de Ee. Deze slingerweg was voordat het verhard werd een kleiweg en daardoor 's winters moeilijk te gebruiken 14. Wij rijden dus niet meer Wanswerd aan de Streek in, maar Burdaard binnen. Op de hoek W‚nswerterdyk en Jislumerdyk treffen we de achterzijde van It PosthŻs. We hebben - zoals te verwachten is op maandag - pech. Ze zijn nog gesloten.

Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6;
En dus rijden we even door om te kijken of mogelijk elders in het dorp iets meer geluk hebben.
Hiervoor rijden we de Steenhuisenbrug over. Dit is een vernoeming naar de familie Steenhuisen, de toenmalige eigenaren van de herberg en brug. De eerste brug werd door een houten ophaalbrug vervangen in 1853. In 1903 kwam er een metalen draaibrug voor in de plaats. Nadien nam de familie Steenhuisen de zaak over. In 1976 werd de huidige brug geplaatst en officieel op 18 juni geopend. De nieuwe brug wordt echter nog steeds bij z'n oude naam genoemd 15.
Opmerkelijk voor 1853 is de brede doorvaartopening voor schepen over de Ee. Deze is hier 7.20 meter. Voor deze tijd, toen het grootste binnenvaartschip van Nederland nog niet eens zes meter breedte mat, zwaar overdreven. Deze grote schepen konden hier trouwens helemaal niet varen wegens hun diepgang 16. Bij laag water kon men hier rond 1650 nog door de Ee naar de overkant waden. En zoals we op de kaart van landmeter Lorť en tekenaar Portier konden aflezen was dat de volgende eeuw nog niet anders. Slechts 2 voet was de Ee zo in het midden van het dorp 17. Deze brede doorvaartopening was een afstemming van de al besproken dam tussen Ameland en Holwerd . Doordat de vissersboten die op Wad voeren daar niet meer langs konden, had de hoofingenieur van de Provinciale Waterstaat bedacht dat ze over de Ee moesten kunnen. De vissersboten hadden weinig diepgang, dus dat zou bij Burdaard geen probleem vormen. Deze vissersschepen waren echter een stuk breder dan de binnenvaartschepen en hadden de breedte van 7.20 dus wťl nodig 18.

De eerste brug werd geplaatst bij de tweede grote slatting van de Ee, waarvan door Portier een berekeningskaart is getekend . De financiering werd gedaan door de herbergier Simon Jans, die aan de zuidkant een herberg had. Hij moest tevens de brug bedienen en onderhouden. En uiteraard kreeg hij het recht van tolheffing 19.


Kroniek van een Friese boer : De aantekeningen (1821-1856) van Doeke Wijgers Hellema te Wirdum / H. Algra. - Fryske Akademy, 542. - Franeker : Wever, 1978
ISBN 90-6135-285-1

Tijdens de derde slatting, het uitbaggeren, verdiepen en verbreden, van de Ee, schreef de zevenentachtigjarige boer Hellema in 1853 enkele bijzondere waarnemingen op in zijn dagboek. Hij had de vorige slatting ook zelf meegemaakt en gezien. En nu moest de bodem van de Ee gebracht worden op 2,10 meter beneden zomerpeil. Hij schrijft: Een groote menigte stobben en boomstammen heeft men uit den bodem van de Ee uitgehaald, tot groote bewondering van nadenkenden!! Voor hoe vele honderden of duizenden van jaren stonden dezelve in bloei??? Hij vermoedt: het is zeer waarschijnlijk, dat in dien geheelen omtrek de benedengrond als het ware met boomen omvergestooten boomstammen als het ware bezaaid, bevoorens wouden en bosschen enz. bestonden. Hij vraagt zich af welke ondenkbare onweersgesteldheden, watervloeden en orkanen die deze verwoesting aanbragten, deze wouden overstroomd, de boomen ontworteld en omver geworpen en met een dikke aardkorst of slijk overstroomd hebben?? Wie zal dat zeggen?? 20

Dit soort boomstammenvondsten zijn we inmiddels eerder tegengekomen bij de aanleg van de sluis in Gaarkeuken en bij een vondst in Doezum . Dit is slechts een kleine 30 kilometer oostwaarts. Dendrochronologisch onderzoek van de veeneik uit Doezum wees uit dat het om een circa 260 oude eik gaat die rond het jaar 1887 vOJ is omgevallen. Bij Gaarkeuken lagen alle bomen in dezelfde richting, waardoor daar een noordwesterstorm een logische verklaring lijkt. Hellema zat dus aardig goed met zijn gedachten hierover.

Boer Hellema woonde in Wirdum en kwam op bezoek bij zijn broer die hier aan de Mounewei woonde. Als kind had hij nog in Wanswerd gewoond. Doeke Wygers Hellema is in Wanswerd geboren op 3 april 1766 als zoon van Wieger Doekes Hellema en Grietje Lykeles van der Veen. Hij huwde Lysbet Hendriks. In augustus 1792 verhuisden ze naar Wirdum, omdat hij daar als schoolmeester was beroepen. Na het overlijden van Lysbet, huwde hij Dieuwke Nicolai. Tijdens de volkstelling 1829, Doeke was toen 63, was hij 'Ontvanger der belastingen'. Tien jaar later, hij was toen 73, noemde hij zichzelf landbouwer. Hij komt als greidboer op 17 december 1856 te overlijden, 90 jaar 21. Naast zijn schriftelijke bijdragen, bezorgt hij op 10 juli 1856 aan het penningkabinet in Leeuwarden een gouden muntje van Trier, dat gevonden was op Taechum net boven zijn woonplaats Wirdum. Hij was die dag naar de gewone vergaderplaats van het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde in de Sacramentstraat gegaan om te vergaderen, de 84ste. Er waren die dag nogal wat rariteiten ingezameld 22.

Aanteekeningen omtrent de oudheden van den dorpe Wirdum / Nicolaas Epkema, Doeke Wiegers Hellema. - [S.l.] : [s.n.], 1859

Naam-lijst van een groot getal eigen naamen der Friezen, zo van mannen als vrouwen / D.W. Hellema en F. Epkema. - Leeuwarden : J.D. v.d. Haak, [1797]
Hij stelde samen met de schoolmeester F. Epkema uit Swichum tijdens zijn schoolmeesterloopbaan twee boekjes samen.
Een betreft een naamlijst van alle voornamen van Friese mannen en vrouwen. Het tweede betreft aantekeningen, die ze omstreeks 1838 aan de archivaris van Leeuwarden, Wopke Kerkhoff, hebben gegeven, met het doel om er een afschrift van te maken 23. Verder heeft hij tussen 1821 en 1856 dertien dagboeken geschreven, zodat we wanneer we dat zouden willen, veel over Doeke Hellema te weten kunnen komen 24.

Vanaf de brug zien we dat er even verderop misschien nog iets aan het water zit dat open is. En dus rijden we de Brugweg op, waar we een bakker tegenkomen, die ook dicht is. Op de Hoofdweg zien we het zijweggetje dat ons naar de Super oan 'e Ie zal brengen. Deze is wel open, maar heeft geen broodjes. En dus besluiten we maar terug te rijden en te wachten bij It PosthŻs, tot deze open gaat.

scheepsverkeer bij de Steenhuisenbrug
Burdaard, 5-8-2019
[consumptietijd: 00:02:11]

De wachttijd wordt aangenaam verkort, omdat de brug opengaat voor het scheepvaartverkeer. Vanaf hier hebben aan alle kanten zicht op het beschermd dorpsgezicht 25. En zo zien we de Goede-Gunst uit Ouderkerk van de familie T. de Jong voorbijkomen, gevolgd door enkele moderne jachtjes en zeilboten. Het binnenvaartschip Goede Gunst is als Keteldiep gebouwd in 1928 op de bouwwerf van Gebr. Boot in Alphen a/d Rijn. Het werd toen gebouwd voor A. Brijder in Kampen. In 1963 voer het onder de naam Fiat en vanaf 1969 kreeg het de naam Avontuur. In 1988 kreeg het de naam Goede Gunst van Vof Scheepvaartbedrijf T. de Jong. Nu heeft het varend woonschip het EU-nummer 3030494 gekregen en is het sinds 1994 in handen van de negende eigenaar, waarvan de schipper dezelfde is als de achtste eigenaar. De diepgang is gedaald van 240 naar 120 vanwege de functie van woonschip. Het schip heeft een lengte van 3654 cm en breedte van 543 cm 26. Daarna volgt de Sabbatsrust uit Velsen van M. Dek. Het is een schip dat de vraag stelt: "Sabbat! of Zondag?" Het antwoord mag duidelijk zijn.
De Klipperaak is in 1901 gebouwd als Nieuwe Onderneming door de scheepsbouwer Gouwsluis in Alphen aan de Rijn voor Jan Slump in Groningen. Vanaf 1927 ging deze staalijzeren klipperzeilschip verder onder de naam Dorottea. In 1933 kreeg het de naam Spes Salutis. Na 1954 is het ijzeren overslagschip uit de registratie verdwenen, tot in het in 2011 als Sabbatsrust wederom in de boeken is opgenomen, als zijnde eigendom van Marten Dek. Hij is een echte bootsman en zou niet aan wal kunnen wonen, vertelt hij in een aflevering van BotenTV.nl 27.


Nadat alle boten en schepen weer voor de volgende brug stilliggen en onze brug weer voor ons beschikbaar is gekomen, parkeren we de wagen nogmaals achter It PosthŻs. Deze is inmiddels geopend, zodat we een toiletgang kunnen maken en wat kunnen eten en drinken.
It PosthŻs of Het Posthuis van Sjoerd Bosgra en Saskia Wagenaar, is de laatste van de drie overgebleven uitspanningen rondom de brug. De oudste herberg was dus van Symon Jans, Simen Jansz, Simen Jans of Simon Jans, die de brug gefinancierd had en daarvoor dus tol mocht gaan vragen - dat trouwens pas in 1937 werd afgeschaft. En daarnaast stonden er weerszijde van de Jilumerdyk een herberg en het huidige hotel-cafť-restaurant. 28.


herberg van Gerben Wybes, herbergier onder Wanswert aan de Ye en stukje van de brug (detail)
't Dorp Birdaard / Jan Bulthuis (tekening); Carel Frederik Bendorp (graveerder). - 1786-1792
Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-1911-3919
(CC0 1.0 Universal (CC0 1.0))

In 1772 komen we ook de naam van de kastelein van de herberg aan de Streek-zijde, Gerben Wybes (1745-1810), tegen. Gerben zal zich als eerste (en enige in Friesland) met de familienaam Poortinga laten tooien bij de familienaamaanneming. We komen hem als zodanig tegen vanaf oktober 1805. De nazaten zijn zodoende eenvoudig terug te voeren op hem. Zijn kinderen schrijven en tekenen zich in 1811 in met deze naam. Waar de inspiratie voor deze familienaam vandaan komt, moge duidelijk zijn. De herberg had een poort. Wanneer deze is verdwenen is onbekend.
Gerben huwt op 9 mei 1770 met Antje Dirks en in 1785 woonden ze zeker ook in het pand van de herberg, dat ze van Ozinga uit Dokkum voor É884 hadden gekocht. Het pand bestond uit huis, schuur en herberg. De herberg bleef tot 1849 in de familie, waarna het telkens in andere handen kwam 29.

In de tweede helft van de negentiende eeuw, werd men als toerist zeker geadviseerd om hier bij de aanlegplaats aan te leggen, omdat men hier lekkere koffie schenkt 30. We hadden bij onze aankomst bij de It PosthŻs al opgemerkt dat de doorreed (ook wel doorrit of doorrid) nog aan de buitenzijde zichtbaar aanwezig zijn. Deze is er in 1877 bijgebouwd 31.

Na de prima late lunch gaan we een kijkje bij de kerk en wierde Wanswert. We rijden hiervoor over de Jislumerdyk en weer een stukje terug over de Iedyk. Maar eerst komen we op de Jislumerdyk op de brug over het grachtje langs de Schoolstraat nog een monumentaal werk van Hans Jouta tegen. Dit werk uit 2013 is gerealiseerd in opdracht van de gemeente Ferwerderadeel, vanwege de opknapbeurt en uitbreiding van de (passanten)haven. Een commissie bestaande uit ambtenaren van de gemeente, de architect en dorpscomitť kozen zijn werk uit verschillende ontwerpen. Het beeld vertelt letterlijk het verhaal van de schapenhandel dat hier voorheen plaatsvond, toen de schapen over de Dokkumer Ee - verbeeld door de meanderende pilaar Ie - werden aangevoerd. Het werd hier in april geplaatst 32.
Wanneer we op brug staan, zien we aan het eind van de gracht - dat in verbinding staat met de 'nieuwe' haven een trailerhelling.

noten:

1.
Burdaard.nl Geschiedenis Burdaard;
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 26;
Delpher:
Nieuwsblad van het Noorden, 25-06-1896 Advertentie Puike Terpaarde van G. Postma (Groningen) en G. Sijtsma / Sietzema (Veenklooster) verkrijgbaar bij P.E. Veenstra te Birdaard;
Leeuwarder courant, 16-09-1898 Advertentie Terpaarde;
Leeuwarder courant, 05-03-1913 Advertentie Terpaarde te koop;

2.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 99;

3.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 51, p. 307;

4.
Delpher:
De reformatie van '34 / B. Wielenga. - Tweede herziene druk. - Kampen : J.H. Kok, 1934. - p. 93-94;

5.
AlleFriezen:
Gerben Reinders van Wieren geboren te Oenkerk (met handtekening Grietman H.B.v.Sminia) op 19-09-1830 als zoon van timmerman Reinder Gerbens van Wieren en Trijntje Hanses Kroodsma - huwde (met extract geboorteakte, getekend door burgemeester Hobbe Baerdt van Sminia) te Smallingerland op 12-05-1855 als molenmakersknecht wonende te Janum met Iebeltje Kornelis Ferwerda (Drachten), dochter van blauwverver Kornelis Harmens Ferwerda en Elisabeth Hanzes Brouwer - overleden als timmerman te Janum als zoon van molenmaker Reinder Gerbens van Wieren en Trijntje Hanses Kroodstra, weduwe van Ybeltje Kornelis Ferwerda;
Reinder Gerbens van Wieren geboren te Rijperkerk op 29-6-1799 als zoon van landbouwer Gerben Jans van Wieren en Aafke Lubberts - huwde als timmermansknecht op 17-5-1821 te Ferwerderadeel met Trijntje Hanzes Krootsma (Suawoude, Ī 1801 - ), dochter van landbouwer Hans Sytses Kroodsma en Grietje Benjamins - overleden;

6.
Reinder Gerbens van Wieren overzicht;
Reinder Gerbens van Wieren uit- en inschrijving;
Gereformeerdekerken.info Wat Gerben van Wieren in Oenkerk overkwam;
Geschiedenis van Oenkerk, Giekerk en Wijns hoofdstuk 4 Geestelijke stromingen;
Genealogieonline Reinder Gerbens van Wieren (1799-1858);
Reinder Gerbens van Wieren woonachtig te Rinsumageest gedaagd op 27-3-1841 603-37;
Reinder Gerbens van Wieren gedaagd;
Grietje Reinders van Wieren huwelijk;
Naamlijst van de grietmannen, die van 1816 tot 1851 hoofden van de gemeenten ten platten lande in Friesland zijn geweest : een vervolg op de nieuwe naamlijst van grietmannen, van de vroegste tijden tot 1795 / H. Baerdt van Sminia. - Leeuwarden : W. Eekhoff, 1851;
Genealogieonline Hobbe Baerdt van Sminia, (1797-1858);

7.
Delpher:
Geschiedenis der wording en ontwikkeling van het Christelijk lager onderwijs in Nederland : 16 na Chr. - 1897/ J. Kuiper. - Groningen : J.B. Wolters, 1901. - Abraham Meyer. - p. 300-303;

8.
Delpher:
Soemba-zending / S. Douma. - Rotterdam : Schoemakers, [1932]. - p. 35;
Het nieuws van den dag : kleine courant, 02-11-1909 Majoor Colijn.;
De Preanger-bode, 14-12-1909 Van hier en daar - Uit het begrootingsdebat - maiden-speech Colijn;
Parlement.com Dr. H. (Hendrik) Colijn;

9.
Delpher:
Uitkomsten der negende tienjaarlijksche volkstelling gehouden op den een en dertigsten December 1909 = Rťsultats du neuviŤme recensement de la population du Royaume des Pays-Bas au 31 Dťcembre 1909 / Centraal Bureau voor de Statistiek. - Bijdragen tot de statistiek van Nederland, ISSN 0923-795X. - 's-Gravenhage : Belinfante, 1910-1912. - p. 7, p. 64;

10.
Delpher:
Volkstelling 31 december 1920 = Recensement 31 Dťcembre 1920 / Centraal Bureau voor de Statistiek. - Bijdragen tot de statistiek van Nederland, ISSN 0923-795X. - 's-Gravenhage : Centraal Bureau voor de Statistiek, 1922-1924. - p. 55, p. 84;
Naamlijst van Nederlandse gemeenten en plaatsen / Ph.G. Rapp. - Lochem : De Tijdstroom, 1935. - p. 9, p. 93;

11.
Delpher:
Marktanalytisch handboek voor Nederland / T. Limperg jr (voorzitter Nederlands Instituut voor efficiency. Bedrijfsstudiegroep voor marktanalyse en conjunctuuronderzoek). - 's-Gravenhage : [Centraal Bureau voor de Statistiek], 1937. - p. 649, p. 654;

12.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 38;

13.
Delpher:
Leeuwarder courant, 18-07-1938 Wandelingen door het Friesche land III De geheimnissen van de Dokkumer Ee / K.;
Leeuwarder courant, 11-11-1948 Langs de Dokkumer Ee XIII Birdaard / v.d.V.;

14.
Delpher:
Leeuwarder courant, 11-11-1948 Langs de Dokkumer Ee XIII Birdaard / v.d.V.;

15.
Burdaard.nl Geschiedenis Burdaard;

16.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 48;

17.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 38;

18.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 48;

19.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 44;

20.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 40;
Voorouders dagboeken Doeke Hellema. - p. 757;

21.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 39, 603;
AlleFriezen:
Doeke Wygers Hellema geboren te Wanswerd op 3 april 1766 als zoon van Wieger Doekes Hellema en Grietje Lykeles van der Veen - gehuwd met Lysbet Hendriks. Hij huwt als 47-jarige op 02-05-1813 te Wirdum voor een tweede keer met 21-jarige Dieuwke Nicolai, dochter van Klaas Nicolai en Akke Snoek - overleden / overleden als 'greidboer' op 17 December 1856.
Op 15 januari 1812 neemt hij de familienaam Hellema aan.
In het lidmatenregister staat dat hij op 11 mei 1787 zijn belijdenis heeft gedaan en in augustus 1792 naar Wirdum is verhuisd omdat hij daar als 'schoolmeester' was beroepen.
Tijdens de volkstelling 1829 was hij 63 (geboren te Wanswerd) en woonachtig als 'Ontvanger der belastingen'
Tijdens de volkstelling 1839 was hij 73 (geboren te Wanswerd) en woonachtig als 'landbouwer';

22.
Delpher:
Stads- en dorpskroniek van Friesland / G. Wumkes. - Nieuwsblad van Friesland, 1917 p. 100;
Leeuwarder courant, 15-07-1856 Leeuwarden, 14 Julij;
Voorouders dagboeken Doeke Hellema. - p. 769;

23.
Delpher:
Bodders yn de Fryske striid / G.A. Wumkes. - Boalsert : Osinga, 1926 p. 394;
Archives Portal Europe - Nederland > Historisch Centrum Leeuwarden: 1914 - Hervormde Gemeente Wirdum, 1555-1951 Overige informatie;

24.
De nazaten hebben op hun site over hun voorouders, waaronder Doeke Wijgers Hellema een uitgebreid levensverhaal samengesteld: Doeke Hellema. Hier is ook de transcriptie te vinden van zijn dagboeken: ruim 550.000 woorden en zo'n 60 uur leesplezier.;

25.
Birdaard gemeente Ferwerderadeel : Beschermde stads- en dorpsgezichten. - Zeist : Rijksdienst voor de Monumentenzorg, 1987;
Begrenzingskaart;
Besluit;

26.
Vereniging 'De Binnenvaart' Goede Gunst;

27.
Stichting Maritiem-Historische Databank Nieuwe Onderneming - ID 4642;

28.
Burdaard.nl Geschiedenis Burdaard;
It PosthŻs 'We blijven gastheerschap nastreven';
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 227;

29.
Burdaard.nl Geschiedenis Burdaard;
AlleFriezen:
Gerben Wybes (later Poortinga) gedoopt 28 maart 1745 als zoon van Wybe Tjepkes en Rinske Gerbens - huwde huwde te Wanswerd op 9 mei 1770 met Antje Dirks (later: Tamminga) gedoopt te Wanswerd 16 februari 1744 en overleden te Wanswerd oktober 1803, dochter van Dirk Ytsens en Saapke Franses - overleden overleden te Wanswerd op 4 november 1810;
Poortinga Naamsaanneming Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 155, 227, 229;
Delpher:
Leeuwarder courant, 07-11-1772 De Secretaris Albarda ...;
Leeuwarder courant, 12-10-1805 De Secretaris A. Joha, ...;

30.
Friesland en de Friezen : Gids voor reizenden : Schoonheid der steden dorpen en landschappen in de 19e eeuw / A.J. Andreae, J.G. v. Blom JGz., G. Colmjon, Waling Dijkstra, D. Hansma, H. de Jong, M.E. v.d. Meulen, K.K. Sipma, Johan Winkler [et al] ; S.J. van der Molen (toelichting). - Leeuwarden : Van Seijen, 1974. - p. 230;
Fotomechanische herdruk van de uitgave: Leeuwarden : Suringar, 1877;

31.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 228;

32.
Hans Jouta Kunstwerk Burdaard;
De krant van toen:
Leeuwarder Courant, 25-04-2013 Luchtschapen boven Burdaard;
Leeuwarder Courant, 24-09-2012 Opknapbeurt haven Burdaard;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 27-01-2012 Burdaard kan los met bouw recreatiewoningen;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 24-06-2011 Binnenhaven in centrum Burdaard;
Leeuwarder Courant, 08-08-2013 Een energetisch huisje op Mounehiem / Peter Karstkarel;

internetraadpleging: 28-10 - 6-11-2020



kerk en wierde Wanswert, Burdaard


kerk en wierde Wanswert, Burdaard


Opfok De Doniahoeve, Burdaard


Donia Zathe, Burdaard


Steenhuisenbrug, Molen "de Zwaluw", Burdaard


Steenhuisenbrug, scheepsverkeer, Burdaard


onderkant Steenhuisenbrug, Burdaard


6 slokken cappuccino, Burdaard


It PosthŻs-lunch, Burdaard


It PosthŻs - doorrit, Burdaard


It PosthŻs - doorrit, Burdaard


[Burdaardse schapenhandel] | 2013 | Hans Jouta, Burdaard


[Burdaardse schapenhandel] | 2013 | Hans Jouta, Burdaard


trailerhelling, Burdaard


      Wanswerd

Hardstenen grafzerk van Sypt van Goslingha en zijn vrouw Perk Zyaerda uit 1562. - foto: 07-1944
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 24.196 (zie ook: 181.079)
(CC BY-SA 3.0)

Vanaf de Iedyk rijden we de Goslingawei in.
De Goslingawei is een vernoeming naar de omgrachte en door bomen en bosschages omringde Goslinga-zathe. De Goslinga-state werd tot de komst van Sypt rond 1540 de Jornsma State genoemd 1. We kunnen deze state zien als een nieuw gesticht huis, dus zonder dat het een stins (verdedigbaar huis) als voorganger heeft gehad. Er ontbreekt namelijk een tweeledig stinsterrein met afzonderlijke grachten 2. In de kerk ligt de monumentale grafsteen van Sypt van Goslingha en zijn vrouw Perk Zyaerda. Ze zijn beide overleden op 7 juni 1561. Als grafschrift staat er dat hij een zoon is van Tjepcke van Goslinga en Frouck van Oenema en zij een dochter van Goffe van Sjaerda en Teth van Epinga 3. Deze zerk met vroege renaissance-vormen is gemaakt door Pieter Dirxsz 4 (of Pieter Dirks) uit Leeuwarden 5.
In de poort-architectuur heeft Dirxsz de drie schikgodinnen of Nornen afgebeeld. We zien Klotho, de spinnende, die de levensdraad van de mens spint. Daaronder LachÍsis, de uitdeelster van het lot en AtrŰpos, het onafwendbare 6. Titia van Goslinga of Teth fan Goslinga was de laatste slotvrouwe uit dit geslacht. Ze was gehuwd met Lazarus Foppes (Laas) van Grovestins. In 1679 woont ze nog op de state. 7. Deze state is echter kort na 1770 afgebroken en vervangen door een boerderij 8.
Daarna is er nog lange tijd een bruggetje naar Titia van Goslinga vernoemd geweest.

Nieuwe Atlas van Friesland (Atlas van Eekhoff). - 1853
Nieuwe atlas van de provincie Friesland : bevattende kaarten van de dertig grietenijen of gemeenten, met de daarin gelegene elf steden en haar grondgebied, alsmede van de eilanden Ameland en Schiermonnikoog : naar de kadastrale plans en latere topographische opnemingen geteekend op de schaal van 25.000 op 1. - Leeuwarden : W. Eekhoff, 1849-1859
(zie ook: Friesland op de kaart - Google-map mix)
De Vrouw Lazarusbrug lag tussen Klein Bornmeer en Burdaard op de route van de Trekweg langs de Dokkummer Ee over de opvaart naar de Doniaterp.


Havengezicht van Wanswerd.
Wanswert Ī 1915 / S. Iedema (uitgever) Tresoar Fries Fotoarchief, FER01333
We rijden bij De Buorren, de Oan'e Kamp op, waar we de wagen op het parkeerterrein neerzetten.
Hier vinden we ook het haventje van Wanswerd.
Beide zijn er nog niet zo lang. Eind 2006 kwam men met het plan Mei Feart en Faasje om van 25 jaar geleden wegens ruilverkaveling opnieuw verworden stuk weiland iets anders te maken. En dat 'iets anders' zien we om ons heen. Een ruime parkeerplaats, een haven, speelattributen en -velden voor kinderen 9.

Een sfeervol beeld van het fierljeppen / polstokspringen in Wanswerd. Op de achtergrond molen "De Victor" en de Nederlands Hervormde kerk. Tevens is motorschip "Ora et Labora" te zien van schipper Auke Iedema die de beurtvaart op Leeuwarden verzorgde.
Wanswert 1958 - 1960 / Lieuwe Kooistra (bedrijfsfotograaf van Miedema's landbouwwagenfabrieken te Winsum) Tresoar Fries Fotoarchief, 00104049
Het minuutplan van het dorp doet ons al snel inzien, dat de voormalige haven nu de straat Oan'e Kamp is.

Het dorp was al sinds 1966 niet meer per boot of praam bereikbaar, omdat de Wanswerdervaart - de vaart dat het dorp met de Dokkumer Ee verbindt - op enkele plaatsen was afgedamd. Dit betekende toen het einde van de beurtvaart, die schipper A.S. Iedema tot dan toe met zijn Ora et labora ('bid en werk') onderhield met Leeuwarden, waar hij een vaste plek had bij de Noorderbrug.
Daarmee kwam er einde aan de beurtvaart die sinds 1710 bestond 10. Dit was gebeurd op initiatief van Stephanus de Lespierre (Steffen Harmens Lespierre: Sneek, ~2-9-1657 - Wanswerd, 8-2-1733), de predikant van Wanswerd van 1695-1733. Hiervoor werd de Wanswerdervaart - dwars door de pastorielanden - doorgetrokken tot aan het dorp 11. De beurtschippers waren in deze periode onder andere Wiltje Dirks (1715), Jan Clases (1749), Tjeerd Klzaes Keuning (1800) en Jelle IJmes Hiemstra (1847) met zijn schoonzoon Hein J. Broersma 12.

Auke Iedema (Wanswerd, 30-6-1900 - Wanswerd, 20-2-1972) trad met zijn beurtvaart in de vaarwegen van zijn vader, Sikke Iedema (Berlikum, 28-8-1872 - Wanswerd, 8-1-1958).
Auke trouwt op 4 juni 1924 met Sytske Miedema (Wanswerd, 24-4-1904 - Wanswerd, 19-7-1995). Ze krijgen tussen 6 en 13 april 1925 hun dochter Fokeltje, tussen 23 en 30 juli 1928 hun zoon Willem en tussen 31 januari en 18 februari 1935 hun zoon Sikke 13.

De Ora et labora werd in 1923 gebouwd op de werf van G. Bijlsma en zonen te Warten en had volgens de blauwdruk een lengte van 13,75 meter, een breedte van 2,70 meter en een holte van 1 meter 14.

Motorschip Ora et Labora en Sikke Iedema in zomer 1923.
het Historisch Bedrijfsvaartuig, 13471-1
(CC0 1.0)

Motorschip Ora et Labora in winter 2010 / Jan Uittenbogaard (foto)
het Historisch Bedrijfsvaartuig, 13471-2
(CC0 3.0)
In de zomer van 1923 poseert de opdrachtgever en eigenaar Sikke Iedema op zijn nieuwe aanwinst. Boven de naam van het schip Ora et labora staat Sikke A. Iedema, Wanswerd. Sikke begon zijn carriŤre als beurtschipper op 12 mei 1892. Hij begon op het beurtschip van Rinsma en voer de route Bartlehiem - Leeuwarden. Hij nam in 1900 het snikschip "De Vriendschap" over van Hein J. Broersma, inclusief de bijbehorende beurtdienst Wanswerd - Leeuwarden. Dit deed hij daarna samen met zijn zoon Auke, die tevens een kruidenierszaak / fouragehandel begon. De beurtdienst over het water werd uitgebreid met een autobusdienst. Vader Sikke vierde in 1956 zijn 65-jarig jubileum. Hij was toen bijna 85 jaar oud.
In 2010 bestaat het schip nog steeds 15.

De schippers uit de dorpen Birdaard, Wanswerd en van de streek buiten Dokkum hadden volgens artikel 1 van de Conventie uit 1808, tussen de Gemeente Besturen der Steden Leeuwarden, Harlingen, Franeker en Dokkum een uitzonderingspositie en mochten daarom een stuk meer dan hun collega schippers 16.

Waren er in 1850 nog elf beurt- en veerschepen die over de Dokkumer Ee tussen Leeuwarden en Dokkum voeren, in 1950 waren alleen vader en zoon Iedema over.
Gevelsteen uit de Dokkumer Stal aan de Camstraburen. Nu te zien in de Pijlsteeg, Leeuwarden
Zoals gezegd, hadden ze een vaste plek bij de Noorderbrug in het buurtje dat nu de Eebuurt heet. Aan de Camstraburen stond de - sinds 1892 afgebroken - Dokkumer Stal. Hier werden de paarden van de scheepsjagers van de veerschepen verzorgd en gestald. Een gevelsteen uit dat pand kunnen we sinds 1929 vinden in een muur aan de Pijlsteeg 17.
Het einde van de beurtscheepvaart tussen Amsterdam en Friesland werd door het ANP-Nieuwbericht op 1 april 1971 om 7 uur als nieuws gebracht. Schipper Eekhof uit Bolsward zal na 44 jaar niet meer het IJsselmeer oversteken met zijn vrachten 18.

Naast de huidige haven staat een kerklokaal, een zaalgebouw in expressionistische vormen 19 uit 1928 dat in opdracht van de kerkvoogden J.J. Talsma, G. Tolsma en G.G. Oberman is gebouwd.
Wanneer we verder het Tsjerkepaed oplopen naar de kerk komen we langs het gietijzeren hekwerk uit 1879 dat het kerkhof omringd 20.

Wanneer we vervolgens de noordzijde van het kerkbouw en toren kunnen aanschouwen, blijkt maar weer eens dat je sommige dingen van dichtbij toch iets minder goed kunt zien. Of beter gezegd, kunt duiden. Want het zal zo maar weer eens blijken, dat wat je op het eerste kunt zien, niet altijd het hele en juiste beeld schetst.


Plattegrond of bovenaanzicht (met periode aanduiding). Ned. Herv. Kerk te Wanswerd (Ferwerderadeel), 1976 / opmeting H. v.d. Wal, juli 1944; tekenaar W.J. Berghuis, juni 1976
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-022520
(CC BY-SA 3.0)

Het prachtige plaatje van de Petruskerk (15643) vanaf de Iedyk, ziet van dichtbij toch iets anders uit. Aan de noordzijde van het schip en koor zien we bijzondere tweedeling in het metselwerk. Het grootste deel van het schip is zestiende-eeuws en het koor lijkt negentiende-eeuws. Niets blijkt minder waar. De laatste renovatie heeft een negentiende-eeuwse baksteen als ombouw gebruikt en verbergt daarmee de muur uit mogelijk 1335. In het jaar 1335 is het koor gewijd 21, aldus een rekening van het Utrechtse Bisdom 22.
In 1778 werd het noordelijk deel van het koor voor het eerst beklampt 23. Dit is gefinancierd door twee vermogende dames 24.

Om een eerdere renovatie in 1720 gefinancierd te krijgen, ten tijde dat Stephanus de Lespierre hier stond, had men een loterij laten organiseren door de apotheker te Leeuwarden, Jan de Waart (Jan van Waard / Jan van Waert / Jan van Waerdt). De Waart ging ook op zoek naar zogenaamde loterij-agenten in de dorpen uit de omgeving. De schoolmeester Minne Zants uit Tzummarum zag het verkopen van deze loten ŗ 25 stuivers per stuk, ook wel zitten. Welke reden hij had is niet bekend, maar hij vervalste de trekkingslijsten zodanig dat hij in de prijzen viel.
lotnummer 8817
Een van de niet doorgegeven lotnummers.

bron: Hof van Friesland, Criminele en civiele rechtspraak 1087 Minne Sents van Tzummarum;
Hij verkocht 34 loten, de nummers 8817-8850, maar gaf deze nummers niet door aan de loterijorganisatie. Op deze nummers zou dus nooit een prijs kunnen vallen, omdat ze niet getrokken konden worden.
En dit bedrog kwam uit. Zowel de wereldlijke macht als de kerkelijke autoriteiten bogen zich over deze kwestie, zodat we kennis kunnen nemen van hun vonnissen. De wereldlijke autoriteiten verbanden hem voor drie jaar uit Friesland, nadat hij eerst in het openbaar op het schavot "strengelijck te worden gegeesselt". Het Hof van Friesland veroordeelde hem op 21 October 1719 in overweging nemende dat de meester "sodanige snode practijken, en enorme falsiteijten met 't ingeleijde geldt, en getrokkene prijsen van eenige inleggers heeft getraght te verrijcken" 25.
Op 5 November 1719 volgt de uitspraak van de kerkeraad van Tzummarum. Sants wordt nu gezien "als een verrot lidt van het geestelyck lichaem Jesu Christi ende der gemeente". En "of hij door Godts Genade tot schaemte en droefheit over syne sonden gebracht mochte worden, waertoe wij alle de leden van Christi Kercke vermaenen hun vuurige gebeden voor den Heere uit te storten" 26.
Minne Sants van Hallum is de zoon van Sent Minnes en Taetske Piers en is op 17 juli 1681 gedoopt in Hallum en daar getrouwd op 12 september 1705 met Janke Pytters, eveneens van Hallum.
handtekeningen
Janke Pyters en Menno Sents de Vries
bron: Archief van notaris
Albertus [ Isaacsz.] Kleynenbergh, 1728-1768
238 [pagina 248 van 768]
Hij werd dus schooldienaar en -meester. Ze kregen een aantal kinderen tussen 1706 en 1716. De meeste kinderen werden echter niet oud 27.
Na hun verbanning uit Friesland treffen we ze vanaf 1729 in Leiden aan. Op 20 juni 1729 registeren ze zich als poorter. De kleermaker Coenraet Kuyper en schoenmaker Abraham van Dwiel staan borg voor hem. Hij heeft zich omgeschoold tot schoenmaker. Ze woonden aan de Vollersgracht.
Tussen 1730 en 1735 stellen ze diverse akten op. In 1735 gaan ze hun greidland in Birdaard publiekelijk verkopen en willen zich in klinkende munt laten uitbetalen 28. Op 8 februari 1736 zijn ze getuige bij de doop van hun kleindochter Pietertie in de Nieuwe- of Marekerk (te Leiden). Ze is het kind van Arnoldus van Ganseveldt en Teetske Mennes de Vries. Twee jaar later, op 20 april 1738, zijn ze er echter niet bij, wanneer hun kleinzoon Jakobus wordt gedoopt in de Marekerk 29.

Dossierhulpmiddel
detail dossier met lotnummer 8817
Een ander aspect van deze loterijzaak is het kijkje in verwerking van de informatiestroom. Of eigenlijk een gebruikt hulpmiddel. Om de bewijsstukken aan het dossier te hechten - men beschikte nog niet over de nietmachine - gebruikte men een naald.


Nickname Om niet onder je eigen naam op het internet en sociale media te opereren, gebruiken velen een zogenaamde nickname of username. Vaak bestaande uit een onuitspreekbare en onooglijke letter- en cijferbrij. Driehonderd jaar geleden wilde men soms ook onbekend blijven voor de buitenwereld.
Loterij uitslag 5e lijst
Zoals bijvoorbeeld bij een loterij als deze. Want stel je voor dat je een grote prijs won, dan wil je natuurlijk niet dat iedereen dat weet. Het geld moest immers gewoon thuis bewaard worden. En de loterijuitslagen verschenen openbaar.
En dus ook toen hanteerde sommigen een nickname in de vorm van een leuke zinsnede voorafgegaan of gevolgd door de initialen. We laten hier enkele 'speelse' varianten de revue passeren.

lotnummer 5640 = Twe vrijsters te zaam, Een goede prijs is haar aangenaam C.D. T.E.

lotnummer 8807 = Fortuun vliegt op het veld, krijg ik niet; weg is mijn geld.

lotnummer 8814-8815 = Liever wat als niemendal T.I.L.

lotnummer 8844-8849 = Dat zijn zes voor de vrienden in Compagnie.

loten met 'nicknames'
bron afbeeldingen: Hof van Friesland, Criminele en civiele rechtspraak 1087 Minne Sents van Tzummarum

Aan de opwerping van de terp (45530) waarop de kerk en het dorp gebouwd zijn, is enkele eeuwen voor het begin van onze jaartelling begonnen 30. Mogelijk was de ligging gunstig, omdat zowel de Zuider-Ee als de Noorder-Ee hier in de buurt hun oorsprong vonden. Ook is er in de omgeving een variatie aan grondsoorten te vinden. Van kleiige kwelders tot klei- en veengronden en klei op veen 31.

Dat de naam van het dorp is afgeleid van Wodan ligt niet voor de hand. Een aannemelijker optie is dat deze bewoonde hoogte (werth of wierde) afgeleid is van Wanderswierde 32. De Vita Sibrandi heeft het over Dodonis de Wandelswerth en de Vita Siardi spreekt over parrochia Wandelswert 33.
In de dertiende eeuw komen we variaties als Wandelswerth en Wandelsweert tegen, dat samengetrokken wordt tot Wanswert, halverwege de vijftiende eeuw. Hierna volgen allerlei soortgelijke schrijfwijzen. Het eerste deel zou inderdaad op wandelen in de zin van ruilen of bewegen kunnen duiden. Of het kan gezocht worden in de naam varianten van personen. Bijvoorbeeld aan Vandalen verwante persoonsnamen 34. Of 'terp, bewoonde hoogte' van de persoon Wandilo 35. De aanduiding uit 1511 van Wiswert valt hierbij weer enigszins uit de toon 36.

Een andere naam dat opvalt, zien we wanneer we om het hoekje bij de toren, zicht krijgen op graslanden, die we anderhalf uur geleden vanaf de Iedyk in omgekeerde richting zagen.
bron: Mei de boat nei W‚nswert / Freek Postmus
Fan Tergreft nei W‚nswert de feart del mei de boat. Eartiids kaam in protte guod mei de "Ora et labora" it selde paad del.
[YouTube, weergave 186]
We maken in het landschap kennis met de poldermolen De Victor (15644). Het betreft een monnikmolen dat in 1867 gebouwd is om het waterpeil van de Wanswerderpolder op het gewenste niveau te houden. Deze polder ligt lager dan de opvaart, de Wanswerdervaart, naar Wanswerd. Dit heeft dat ook tot gevolg dat het water uit de sloten tussen de vaart en de Skettersdyk met een duiker onder de vaart door, in verbinding staat met de rest van de sloten in de polder.
De molen is in eigendom van de Stichting De Fryske Mole. In 2006 heeft het Wetterskip Frysl‚n deze molen bestempeld als reservegemaal, voor het geval er ernstige waterlast is 37.
De Victor heet pas sinds kort zo. Daarvoor heette de windwatermolen het Victor. En dat is een opmerkelijke naam voor een poldermolen. Victor is namelijk een vernoeming naar Sint Victor. En St. Victor is de patroonheilige van de korenmolenaars. Victor van Marseille leefde tot Ī 290 nOJ. Als officier in het Romeinse leger droeg hij het christelijk geloof uit. Hij werd hiervoor uiteindelijk ter dood veroordeeld, door middel van verbrijzeling tussen twee molenstenen in een rosmolen. Naar verluidt braken de molenstenen en werd hij onthoofd 38.
En bijzondere constructie is bij deze molen toegepast om het te laten kruien. Het heeft hiervoor 16 vaste ijzeren rollen. Meestal werkt dat niet goed en is daarom maar zelden toegepast, maar bij deze molen werkt het wel goed 39.
De molen werd in 1867 gebouwd door Gerben van Wieren (1830-1907) 40.
Naast de molen staat het oude kleine molenaarshuisje. Hierin is ruimte voor zo'n vier personen om in te zitten. Het wordt gebruikt om maximaal drie cursisten tegelijkertijd het molenaarsvak te leren 41.
De aanbesteding voor de bouw van molen lezen we op 31 mei 1867 in de krant. Het bestek en de tekening zijn vanaf 11 juni in te zien bij Pieter Jansma, op de Wanswerder Streek. G. v. Wieren, molenmaker onder Janum, kan eventueel inlichtingen verschaffen. Honderd jaar later doet men pogingen om de door de storm van februari 1967 gehavende Victor te behouden, door het te restaureren. Een motor heeft de bemalingsfunctie al deels overgenomen, dus daarvoor hoeft de molen niet te blijven. Men, van de algemene ingelandenvergadering van de polder Wanswerd, gaat een poging doen om met de hulp van "Dorpsbelang", Monumentenzorg en "De Hollandsche Molen" een volledige subsidie van de drie lagen overheid te krijgen. Het is namelijk een sieraad in het landschap. In 1972 werd het gerestaureerd 42.


Wanswerderpolder, hoogte en diepte
bron: AHN-viewer

Wij lopen weer terug naar de wagen en rijden dezelfde weg terug over De Buorren en langs het Tsjerkepad (deze komen we zo weer tegen) naar de Iedyk en Hikkaarderdyk. Hier vervolgen we de route naar het noorden.

noten:

1.
Wikipedy Jornsmastate (W‚nswert);
Stinsen en States in Friesland Jornsma State te Wanswerd;

2.
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - p. 233;
De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners / P.N. Noomen. - Middeleeuwse studies en bronnen, 94; Fryske Akademy, 1027. - Hilversum : Verloren, 2009. - ISBN 978-90-6550-916-1. - digitale bijlage Inventaris Friese Stinzen, p. 38 + noot 239;

3.
Homepage van Simon Wierstra Genealogie van het adellijk geslacht van Goslinga III-a Sipt van Goslinga;

4.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 303;

5.
Op de terp van Wodan : De kerk van W‚nswert / Louw Dijkstra, p. 28 (in: (in: Alde Fryske Tsjerken, nr. 21, december 2019, p. 26-28);

6.
Delpher:
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 08-01-1941 De Goslingha-zerk in de kerk te Wanswerd.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 14-06-1947 De Goslingha-zerk in de kerk te Wanswerd.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 02-11-1949 Ingezonden De Goslingha-zerk in de kerk te Wanswerd / W.K. v.d. Veen;

7.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-11-1951 Majoarske wilde geen portret;
Stinsen en States in Friesland Jornsma State te Wanswerd;

8.
Uit de geschiedenis van de grietenij Ferwerderadeel / W.K. van der Veen. - Leeuwarden : [s.n.], 1958. - p. 244;
Stinsen en States in Friesland Jornsma State te Wanswerd;

9.
De krant van toen:
Leeuwarder courant, 17-10-2006 Ongerept stukje Wanswert gaat op de schop / Anko de Jong;

10.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 31-12-1966 Wanswerd heeft geen beurtvaart meer;

11.
het Historisch Bedrijfsvaartuig Ora et Labora;
Delpher:
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 26-11-1935 De Ned. Herv. Gemeente WanswerdóJislum.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 05-12-1950 Van Hallum naar Leeuwarden: 8500 "dubbelde passen" : Honderd jaar geleden was er een druk verkeer te water;
AlleFriezen:
Ds. Stephanus de Lespierre Vermeld
In deze melding staat echter dat hij van 1680-1733 predikant was te Oosterwierum (Easterwierrum), in 1709 legerpredikant. Hij is een zoon van ds. Hermannus de Lespierre en Johanna Japin. Ook was hij ca. 1686 getrouwd met Elske Jansonius en in 1693 voor de tweede maal met Cornelia Catharina de Ferreris.
(Dit kunnen we tevens deels terugvinden in:
Naamlijst der predikanten / Hetto Reynalda, 1751)
Op zijn eigen naam Steffen Harmens Lespierre vinden we in de verzameling Hessel de Walle, dat hij een kind is van dominee Harmen de Lespierre en Johanna Japin. En dat hij gehuwd is Elske Johannes Jansonius en is overleden op 8-2-1733 te Wanswerd waar hij predikant was;
Hij schrijft zich op 10-8-1710 in als lidmaat bij de Herv. Gemeente Wanswerd en Jislum;

12.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 28-12-1966 Beurtveer van Wanswerd (Dorp) naar Leeuwarden wordt opgeheven;

13.
Delpher:
Het Parool, 10-05-1952 Zestig jaar in de beurtvaart : Schipper Iedema blijft varen tot hij niet meer kan / correspondent;
het Historisch Bedrijfsvaartuig Sikke A. Iedema van Wanswerd 65 jaar beurtschipper;

AlleFriezen:
Auke Iedema geboren op 30-6-1900 te Warnswerd, als zoon van winkelier, koopman, veerschipper Sikke Iedema en Fokeltje Smits - huwde als koopman op 4-6-1924 te Ferwerderadeel met Sytske Miedema, dochter van veehouder Willem Miedema en Wytske Meekma - overleden
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 21-04-1925 Familiebericht;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 07-08-1928 Familiebericht;
Friesch dagblad, 18-02-1935 Familiebericht;
Graftombe.nl:
Iedema, Auke;
Miedema, Sijtske;

Sikke Iedema geboren geboren op 28-8-1872 te Berlikum, als zoon van ovensknecht Auke Thijsses Iedema en Sjoerdtje Sikkes Visser - huwde op 2-12-1899 te Ferwerderadeel met Fokeltje Smits, dochter van arbeider Feye Freerks Smits en Johanna Gijsberts de Klein - huwde 2 maal als veerschipper op 17-3-1927 te Ferwerderadeel met de 26-jarige Sjoukje Talsma, dochter van veekoopman Johannes Talsma en Jitske Palma - overleden op 8-1-1958 te Wanswerd.
Sikke koopt op 11-12-1905 een huis voor É 500 te Wanswerd. Op 23-12-1909 volgt een hok of stal voor É250. Op 28-2-1917 volgt een perceel voor É240.
Zijn vrouw Fokeltje komt op 47-jarige leeftijd op 12-6-1925 te overlijden;

14.
Fries Scheepvaartmuseum Scheepsbouwtekening van een motorvrachtschip.;

15.
het Historisch Bedrijfsvaartuig Ora et Labora;
het Historisch Bedrijfsvaartuig Sikke A. Iedema van Wanswerd 65 jaar beurtschipper;

16.
Fries Scheepvaartmuseum Publikatie van de overeenkomst inzake de beurtdiensten in een aantal steden.;

17.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 05-12-1950 Van Hallum naar Leeuwarden: 8500 "dubbelde passen" : Honderd jaar geleden was er een druk verkeer te water;
Historisch Centrum | Leeuwarden Gevelsteen van de Dokkumer Trekschuit;

18.
Delpher:
ANP Nieuwsbericht, 01-04-1971 beurtschipper;

19.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 303;

20.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 303;

21.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 303;

22.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 308;

23.
Frysl‚n = Friesland / Ronald Stenvert, Chris Kolman, Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester mmv Yme Kuiper. - Monumenten in Nederland, 6. - Zeist/Zwolle : Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Waanders, 2000. - ISBN 90-400-9476-4 p. 303;

24.
Dorpen in Nederland : een toeristische gids naar meer dan 250 historische dorpen en stadjes / J. Honders, J. Smit [et al.] (tekst); Jan van de Kam [et al.] (foto's). - Amsterdam : Reader's Digest (ism ANWB), 1982. - ISBN 90-6407-089-X. - Wanswerd/Birdaard, p. 420;

25.
Hof van Friesland, Criminele en civiele rechtspraak, 1087. Minne Sents van Tzummarum - Aanklacht, p. 1, 3;

26.
Dorpen in Nederland : een toeristische gids naar meer dan 250 historische dorpen en stadjes / J. Honders, J. Smit [et al.] (tekst); Jan van de Kam [et al.] (foto's). - Amsterdam : Reader's Digest (ism ANWB), 1982. - ISBN 90-6407-089-X. - Wanswerd/Birdaard, p. 420-421;
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 04-12-1952 Van 'n schoolmeester in Tzummarum die als loterij-agent fungeerde : Het draaide uit op geseling en verbanning;
Hof van Friesland, Criminele en civiele rechtspraak 1087 Minne Sents van Tzummarum;

27.
Minne Zants geboren - ging als Minne Sents te Hallum in ondertrouw op 12-9-1705 met Janke Pytters - huwde - overleden
Op 30 april 1706 deed zij - Janke Pyters - belijdenis (gemeente Barradeel), als huisvrouw van Menno Sints (schooldienaar)
Op 26 september 1706 lieten ze hun kindje Trijntie te Tzummarum dopen;
Op 6 november 1707 lieten ze hun kindje Pijttie te Tzummarum dopen;
Op 20 oktober 1709 lieten ze hun kindje Taetske te Tzummarum dopen;
Op 4 oktober 1711 lieten ze hun kindje Taetske te Tzummarum dopen;
Op 5 augustus 1714 lieten ze hun kindje Pijttie te Tzummarum dopen;
Op 26 juli 1716 lieten ze hun kindje Pijttie te Tzummarum dopen;
Janke Pyters van Andringa Janke Pyters: Janke Pyters geboren in 1684 te Hallum (vader Pieter Watzes van Andringa, Ī1650-1687 - moeder Jetske Meynerts / Meinderts, Ī1660->1702), Minne Sents gedoopt te Hallum op 17-7-1681 (vader Sent Minnes, moeder Taetske Piers);

28.
Erfgoed Leiden en Omstreken, Register van poorterinschrijvingen J Mennocens de Vries (schoenmaker) (20 juni 1729) 39 [pagina 59 van 267];
Erfgoed Leiden en Omstreken, Inventarisnummer 1703 van archiefnummer 506 in Archieven 55 [pagina 163 van 666]-55 [pagina 164 van 666] (25 augustus 1730);
Erfgoed Leiden en Omstreken, Inventarisnummer 1703 van archiefnummer 506 in Archieven 71 (14 december 1730);
Erfgoed Leiden en Omstreken, Inventarisnummer 1703 van archiefnummer 506 in Archieven 72 [pagina 304 van 313] - 72 [pagina 305 van 313] (14 december 1730);
Erfgoed Leiden en Omstreken, Inventarisnummer 1703 van archiefnummer 506 in Archieven 290 [pagina 366 van 842] - 290 [pagina 367 van 842] - 291 [pagina 368 van 842] (22 mei 1732);
Leiden, archief 0506, inventaris≠nummer 2024, 1735: Archief van notaris Albertus [ Isaacsz.] Kleynenbergh, 1728-1768 folio 96, 237 [pagina 247 van 768]-238 [pagina 248 van 768] ondertekenaren: Janke Pyters en Menno Sents de Vries;

29.
Erfgoed Leiden en Omstreken doop Pietertie van Ganseveldt;
Erfgoed Leiden en Omstreken doop Jakobus van Gansevelt;

30.
419◊ Friesland : Van Slijkenburg tot Moddergat / Peter Karstkarel. - Leeuwarden / Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 2005. - ISBN 90-330-1191-3. - p. 248;

31.
Het boek van de Ee / Erik Betten; Richard Bos (kaartjes). - Leeuwarden : Wijdemeer, 2014. - ISBN 978-90-820738-9-8, p. 14;

32.
Friesland Wonderland Alles over W‚nswert / Peter Karstkarel;

33.
Gesta abbatum Orti Sancte Marie : Gedenkschriften van de Abdij Mariengaarde in Friesland : Naar het te Brussel bewaarde Handschrift uitgegeven, met Inleiding, Aanteekeningen en Register / Aemilius W. Wybrands. - Leeuwarden : H. Kuipers, 1879 p. 137, p. 172;

34.
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 258;
Op de terp van Wodan : De kerk van W‚nswert / Louw Dijkstra (in: Alde Fryske Tsjerken, nr. 21, december 2019, p. 26-28);

35.
Wikipedia Wanswerd;
Plaatsengids.nl W‚nswert;

36.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 308;

37.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Victor_van_Marseille De Victor - Geschiedenis;

38.
W‚nswert (Wanswerd), Frysl‚n De Victor - Over de naam;
Wikipedia Victor van Marseille;

39.
W‚nswert (Wanswerd), Frysl‚n De Victor - Geschiedenis;

40.
W‚nswert (Wanswerd), Frysl‚n De Victor - Molenmaker;

41.
Nieuwe Dockumer Courant, 18 mei 2013, 12:40 Molen Victor geeft W‚nswert weer droge voeten;

42.
Delpher:
Leeuwarder courant, 31-05-1867 Advertentie;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 10-05-1968 Polder Wanswerd wil molen ĄVictor" trachten te behouden;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-12-1972 Wanswerd met toren en molen (luchtfoto Areophoto Eelde);

internetraadpleging: 6 - 12-11-2020



kerklokaal (1928) en haven, Wanswerd


hekwerk (1879) en kerk, Wanswerd


toren, Wanswerd


poldermolen De Victor, Wanswerd


poldermolen De Victor, Wanswerd


      Jislum
Wanneer we vanaf de Iedyk zo'n kleine 300 meter naar het noorden hebben gereden, zijn we bij de camping "Zwanenburg" aangekomen. Hier begon zo'n eeuw geleden, vanaf de Hikkaarderdyk bij Hikkaard, nog het Tsjerkepad naar Wanswerd. Dit voetpad over de weilanden is zo'n 1600 meter en bespaart daarmee een kwart de afstand ten opzichte van de dijkenroute, die wij nu gereden hebben.
Dit verdwenen tsjerkepaad was een van paden die de kerken tussen enkele vliedorpen met elkaar verbond. Boeren die 'het recht van overpad' wat minder nauw namen, ploegden op een gegeven moment eenvoudigweg het pad om. Vanaf het moment dat ze niet meer in gebruik zijn, door de voortgang, kunnen we ons daarbij ook iets voorstellen. Ook de ruilverkavelingstrajecten zorgden voor het verdwijnen van deze paden 1.
Hikkaard vinden en vonden we nog terug in de boerderijnamen Groot Hickeard / Great Hickaerd / Grut Hikkaard en Groot Hikkert en Lyts Hickaard, zoals de boerderij van de camping heette 2. De naam Hikkaard wordt vanaf 1715 ŗ 1720 ingevoerd, wanneer Jillert Aris van Hiccard of Jillert Arys Hiccard voor zijn vrouw in 1728 als eigenaar en gebruiker wordt genoteerd 3.

We rijden intussen - net als kroonprins Willem Alexander en zijn verloofde MŠxima op woensdag 10 oktober 2001, toen ze hier reden tijdens hun bezoek aan de gemeente Ferwerderadiel 4 - langzaam door en bereiken de Oude Vaart (dat verderop ook Jislumer Feart en Ferwerter Feart wordt genoemd).
De Oude Vaart is een natuurlijke afwateringsgeul dat ten oosten van Burdaard uitmondt op de daar nog licht meanderende Dokkumer Ee, de Noorder-Ee.
Hierlangs liep nog een voetpad dat verderop overging in een landweg naar Jislum. Deze werd vanaf 1580 Catrinewech genoemd en later in de volksmond Catharinalaan. In 1953 werd de weg nog even weer tijdelijk in gebruik genomen, vanwege het plaatsen van een nieuwe brug over de vaart. In het landschap is de weg nog steeds te herkennen. Ook omdat de eigen weg nog steeds in gebruik is om bij het huis te kunnen komen 5.
Stroomopwaarts - vanaf de Dokkumer Ee - komt het eerst langs het huis en vervolgens langs de tussen 1869 en 1899 volledig, deels tot onder het waterniveau, afgegraven vlieterp / flieterp Baerd. Vlieterpen kwamen we al eerder tegen tijdens onze dwalingen door ons wadgebied. Zo zijn er ook in de nabijgelegen Ommelanden vliedorpen. Er is zelfs een dat die naam draagt, Vliedorp , oudtijds to Fleghum genoemd. Dit is dan als vluchtplaats weer verklaarbaar uit het Oudfriese fliach-hÍm.
De twee boerderijen die op deze vlieterp stonden moesten vanwege de afgravingen verdwijnen. Een ervan is weer opgebouwd op het al afgegraven deel aan de Hikkaarderdyk. Jitse Wytses de Jong was toenertijd gebruiker of eigenaar van de gronden. De andere is iets noordelijker weer opgebouwd en staat tegenover de huidige camping. Baerd gaat nu door als een moerassig natuurgebiedje 6.

Hemelsbreed een kilometer verderop ligt Jislum. Ook de terp van Jislum wordt aan het einde van de negentiende eeuw afgegraven. De terpaarde van Jislum, waar IJ. Wiarda de terpbaas is, wordt per tram aangevoerd naar het water en gaat 50 cent per scheepston kosten 7.
We komen Wiarda (en eventuele partner) als terpbaas tegen in Burgwerd (1892), Wirdum (1893), LoŽnga (1895) en Jislum (1896). Ze kopen de gronden op, breken de behuizingen af. Verkopen de losse onderdelen, als baksteen of puin, klinkers, diverse houtdelen en ander boerenmaterialen en hofstede-attributen. Om vervolgens de af te graven gronden te verkopen als terpaarde of huissteedaarde.
IJme Wiarda werd op 23 januari 1847 in Burgwerd geboren en trouwt, als koopman wonende in Hijdaard, met dienstmeid Baukje Wijnja en overlijdt op 28 mei 1926 in Bolsward 8.
Er zijn van Jislum een honderdtal archeologische vondsten bekend, uiteenlopend van veelal keramische en organische vondsten tot een tiental metalen. Daarnaast nog enkele stenen, een glasvondst en graankorrels. Hiervan maken ook enkele deel uit van de collectie Van Giffen (1884-1973) 9. Dit terpdorpje bestaat dan ook al even. In de Fuldalijst wordt het Gisleheim genoemd. Er zijn twee verklaringen voor de mannennaam Gisl. Het zou kunnen duiden op een 'kind van edel komaf'. Deze werden soms gegijzeld voor geld, zodat ook 'gegijzelde' een optie is. Daarnaast zou het een verkleinwoord van 'speer' oftewel 'pijl' kunnen betekenen. Zo'n 5 eeuwen later zien we Jeslum als naam verschijnen en variaties daarop als Jesselem, Yeslem en Hyeslem. Gevolgd door Jislum in de zeventiende eeuw. Op kaarten verschijnen Ieeslum en in het Fries Ieslom als aanduiding. Gezien de huidige verkaveling zal het voor de afgraving eruit hebben gezien als een radiale terp met rondom aan de voet het ossepad. Het staat in ieder geval op een terp (45528), dat voor Romeinse IJzertijd gedateerd wordt 10.
We steken de Oude Vaart over en even verderop wordt de snelheid uit het verkeer gehaald door twee cortenstaalplaten met daarin een afbeelding van links een molen en rechts een schip.

(detail) minuutplan Jislum, Ferwerderadeel
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-036574
(CC BY-SA 3.0)

De molen is de poldermolen De Volharding uit 1872 (15632), dat polder de Vries bemaalt. Het skŻtsje memoreert de plek tot waar de Jislumer opvaart kwam, ten tijde van de afgraving van de terp. Het laatste stuk is inmiddels gedempt.
De gemeente Ferwerderadiel heeft deze cortenstaalplaten laten maken. De bewoners hebben de afgebeelde verwijzingen naar het regionale leven en werken uitgekozen. Een paar huizen verderop komen we de andere twee tegen. Hierop staan links het Friese paard en rechts Catharina met rad, zwaard en boek. Het plaatsen van deze beelden was onderdeel van de eerste fase (dat volgens de planning in 2012 uitgevoerd zou worden) van het Shared Space of Dielde Romte Flieterpen project om de verkeersveiligheid en leefbaarheid te vergroten 11.

Bij de nog relatief jong uitziende kerk stoppen we even, hoewel we dit meestal niet doen. Maar in dit geval staat het op een terp en zal er vast een reden voor zijn, dat er een nieuwe kerk gebouwd moest worden. En die reden willen we natuurlijk graag weten. Ook hier maant het hekwerk ons "Gedenkt te sterven" , waarin tevens alle gebruikelijke symboliek te zien is .
Het informatiebord vertelt ons dat deze kerk in 1886 is gebouwd op de fundamenten van zijn gotische voorganger. De gotische kerk of diens opvolger, een zestiende-eeuws kerkje met dakruiter, is na 1723 vervangen door een kerk dat is opgebouwd met kleine bakstenen. De toren had volgens achttiende en negentiende-eeuwse beschrijvingen een naaldspits 12.

Leeuwarder courant, 31-07-1886 Aanbesteding afbraak en nieuwe kerk Jislum

Leeuwarder courant, 03-05-1887 voegsnijders toren en kerk Jislum

Leeuwarder courant, 19-08-1887 schilderwerk toren en kerk Jislum
Bij de nieuwbouw zijn ook zo goed als alle grafzerken verloren. Op het kerkhof stonden nog enkele vanaf ongeveer 1850. Van een oude zerk is de tekst bewaard gebleven: "Anno 1652 de 13 September sterf de eerbare Rinscke Taeckesdr., de huysfrou van Marten Symens en leit alhier begraven. De zerk lag ooit aan de oostzijde van het kerkhof 13. In mei 1887 staat de nieuwe toren en kerk er, want voor de allerlaatste klus worden twee voegsnijders gezocht, door de aannemer M. Holwerda uit Hijum.
De toren heeft nog steeds mooi ambachtelijk voegwerk, met een snijvoeg.
M. Holwerda (of M. A. Holwerda) is de timmerman, architect Marten Abes Holwerda (Hijum, 11-03-1840 - Hijum, 25-11-1906) 14. Daarna gaan de kerkvoogden halverwege augustus 1887 op zoek naar een aannemer die het binnenwerk kan schilderen.
In 1942 wordt het gebouw na deskundig onderzoek gesloten, vanwege ernstige scheuren in de muren. Tussen 1927 en 1928 was het nog binnen gerestaureerd, waarbij de zeventiende-eeuwse preekstoel met Ionische zuilen en boogpanelen verloren is gegaan. Drie weken later, begin juli, waren de muren met balken geschraagd, zodat de kerk weer dienst kon doen. In afwachting van een restauratie doet men het er maar even mee. In oktober blijkt met echter al aanstalten te maken om met het restaureren te beginnen 15.
Na 1983 werd dit gebouw niet meer voor de erediensten gebruikt en raakte daardoor in verval. In 1989 was het nodig weer aan een onderhoudsbeurt toe. Maar met een renovatie tussen 1984 en 1985 van de kerk in Wanswerd, hoopt de kerkvoogdij van de gemeente Wanswerd-Jislum op financiŽle steun van de overheid.
Bewoners van het dorp richten de Stifting Beh‚ld Jislumer Tsjerke (Stichting tot Behoud van de Jislumer Kerk) op, om te beijveren dat het gebouw in het dorp zou blijven. Want het zag er naar uit dat het afgebroken zou worden. En dan blijkt ook dat hier de eigendomsrechten verdeeld zijn. De toren is eigendom van de gemeentelijke stichting Monumentenzorg Ferwerderadiel en het kerkhof van de hervormde gemeente Jislum-W‚nswert, dat nog steeds in gebruik is. Alleen het schip is van het dorp. Gelukkig zorgde de inspanningen van de dorpsbewoners, dat er van beide partijen fondsen kwamen, die aangevuld werden met provinciale subsidie en andere fondsen. Nadat met een lening de begroting van ruim twee ton voor restauratie rond gekregen was, kon in 2004 met de herstelwerkzaamheden worden begonnen. Hun striidberens en st‚nfÍstens werd op 17 december 2004 tot uiting gebracht met de plaatsing van de windvaan Het gebroken rad met een zwaard op het koor. Vlak daarvoor was het werk van Hans Jouta onthuld door wethouder Babara Wijbenga-Kleinschmidt, in vertegenwoordiging van hoogwaardigheidsbekleders van de provincie en andere bestuurders van de gemeente Ferwerderadiel. En natuurlijk waren er ook veel inwoners op deze happening afgekomen. Het geheel werd muzikaal opgeluisterd door het Shanty-koor De Slykstappers uit het 4Ĺ kilometer noordelijk verderop gelegen Blije , waar we gisteren waren 16.

En zo hebben de dorpsbewoners eigenlijk weer hun eigen ontmoetingsplek terug, zoals het eeuwen geleden ook ingericht was. Verbazingwekkend dat deze historische cirkel, zonder er erg in te hebben, weer rond is gemaakt. Immers, de deling toren en schip is bij oude kerken niet meer dan gebruikelijk, uitzonderingen daargelaten. En daarnaast heeft het koor ook een aparte functie en eigenaren. (Zie ook - met term 'dorpshuis': , , en ). Tegenwoordig heeft stichting zowel de toren als het schip en het in gebruik zijnde kerkhof in beheer 17.
De preekstoel, klokkenstoel met twee klokken (uit 1445 en 1636) en het torenuurwerk (15631) komen uit de voorganger van deze kerk.


windvaan gebroken rad met een zwaard | 2004 | Hans Jouta, Catharinakerk, Jislum

Het gebroken rad met een zwaard, zijn de symbolen van de heilig verklaarde Catharina. De schone Catharina van AlexandriŽ werd door de Romeinse usurpator/senator Maxentius (Ī278 - 28-10-312) - die voor keizer speelde van 28-10-306 tot 28-10-312, terwijl anderen hem niet als zodanig erkenden en hij ook geen recht had op de titel van keizer 18 - ten huwelijk gevraagd. Dat wilde ze echter niet, want ze had zich tot het Christendom bekeerd. Vele filosofen volgden haar in haar redenaties. Maxentius bestrafte de weigering met een foltering op een rad. Dit rad brak in stukken door een blikseminslag. Vervolgens trachtte hij haar te verbranden. Maar het vuur doodde in plaats van Catharina juist haar beulen. Na nogmaals Maxentius geweigerd te hebben, liet hij haar onthoofden, waarbij er in plaats van bloed, melk uit haar lichaam stroomde, dat de stad van de pest bevrijdde 19.
Er is een tijdje getwijfeld of Catharina (Ü 25-11-307), als patroonheilige van deze kerk gezien kon worden. Catharina wordt als maagd gezien, als een van de veertien noodhelpers tegen de pest. En eventueel ter bewaking van de kuisheid en als beschermster tijdens de bevalling 20. Kerken werden namelijk gewijd aan een heilige van wie men in het bijzonder bescherming verwachtte. De keuze van de patroonheilige kan afhankelijk zijn van verschillende politieke, religieuze of sociale factoren of omstandigheden 21. Na de Reformatie is veel informatie verloren, zo ook over de voormalige patroonheilige van de kerken 22. Tijdens het onderzoek naar deze namen is het ook van belang om kennis van de plaatsnamen te hebben 23. We zien immers de plaatsnamen - soms in onherkenbare vorm voorbijkomen.
En bij gebrek aan papieren documenten, worden ook andere bronnen als klokopschriften gebruikt 24. In het Register van geestelijke opkomsten van Oostergo komt J. Reitsma in 1888 voor Jeslum met een vermoedelijke patroonheilige, misschien Catharina 25. Hij vermeldt dit echter zonder bronvermelding.
De oudste klok in de toren met een diameter van 72 cm - volgens 15631 - van Johem uit 1445 biedt hiervoor uitkomst: Ano dm. MCCCCXLV in nomine Jesu et Marie bonae, Fifido et Tiulone (1) advocatis per me Johem (2) ub curato Ub (3) fusa est campana in honore beate Cathrine virginis. Dit zal vertaald het volgende zijn: In het jaar d. H. 1445 is deze klok in den naam van Jezus en de goede Maria door mij Johannes tot eer van de zalige maagd Cathrina gegoten, toen Feije en Tjalle (of Tiele) kerkvoogden waren onder den geestelijke Ubbo 26. Van den Berg beschrijft het opschrift van de oudste klok met een diameter van 64 cm echter als volgt: Fusa est campana in honore beate Katherine virginis per me Iohem sub curato Ub/bone Sifrido et Rinkone advocatis ano Dni MCCCCXIV in nomine Ihesu et Marie. Hier is de conclusie dat wanneer de klok nooit verplaatst is, de patroonheilige van Jislum Catharina zal zijn geweest 27.
Een andere verheldering blijkt nodig over de diameters van de klokken. Het rijksmonumentenregister blijkt de diameters van beide klokken te hebben omgewisseld. De oudste klok heeft een diameter van 64 cm 28.

Daarnaast wordt in de veertiger en vijftiger jaren van de twintigste eeuw ook Catharina van SiŽna (Siena, 25 maart 1347 Ė Rome, 29 april 1380) genoemd als patroonheilige 29. Dit zal op een misverstand berusten. De gotische kerk stamt uit de dertiende eeuw. Catharina van SiŽna is aan het einde van de veertiende eeuw overleden. Daarnaast is ze pas sinds 1866 (Rome), 1939 (ItaliŽ) en in 1999 (Europa) als patrones te boek te komen te staan. Mogelijk is de bekendwording in 1939 is de hoofden van deze veertiger en vijftiger jaren-journaille blijven hangen 30.
Onderzoek wijst uit dat we inderdaad over de Catharinakerk kunnen spreken, met Catharina dus als patroonheilige 31.

Naast de kerk staat nog een monumentale kop-hals-romp boerderij (15630) dat met nokankers het jaartal 1827 aangeeft 32.

noten:

1.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 17-06-1993 Ferbinding ferbrutsen Alde tsjerkepaden fuortskaafd / Kerst Huisman;

2.
Frysl‚n = Friesland : Ī1926-1934 : schaal 1:25.000 / Anoek van der Leest, Meindert Schroor, Huib Stam (samenstelling, redactie); Thijs Caspers (eindredactie). - Grote historische topografische atlas. - Tilburg : Nieuwland, 2006. - ISBN 90-8645-006-7. - No 58 (verkend 1926);
mailcontact 17-11-2020 Stichting ta beh‚ld fan de Jislumer tsjerke m.d.a. Siebe Terpstra;

3.
Stinsen en States in Friesland Hikkaard State te Wanswerd;
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 283, 438, 516;

4.
De krant van toen:
Sawn Stjerren Nijs, 03-10-2001 Route Van De Koninklijke Bus In Ferwerderadiel;

5.
Delpher:
Leeuwarder koerier, 23-09-1948 Lang's de Dokkumer Ee - Smidshuis en Eewal / v.d. V.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-07-1953 Catharinalaan weer in gebruik genomen;

6.
Drie eeuwen Burdaard : een dorp aan de Ee van 1700 tot 2000 / Auke Kingma. - Burdaard : Stichting Ald Burdaard, 2007. - ISBN 978-90-9022248-6. - p. 30, 141, 313;
mailcontact 17-11-2020 Stichting ta beh‚ld fan de Jislumer tsjerke m.d.a. Siebe Terpstra;

7.
Delpher:
Leeuwarder courant, 17-04-1896 Advertentie (rechtsonder) Puik beste Terpaarde;

8.
Delpher:
Leeuwarder courant, 13-06-1892 Advertentie;
Leeuwarder courant, 07-07-1893 Advertentie;
Leeuwarder courant, 16-10-1893 Advertentie;
Leeuwarder courant, 29-03-1895 Advertentie;
Leeuwarder courant, 08-04-1896 Advertentie;
AlleFriezen:
IJme Wiarda geboren in Burgwerd op 23-01-1847 als zoon van (voormalige boer) Jelle Sybrens Wiarda en Ymkjen Kerstens Bottema - huwt te Hennaarderadeel op 14-07-1883 als koopman met dienstmeid Baukje Wijnja, dochter van schipper Jetze Joris Wijnja en Joukjen Gatzes van der Meer - overleden te Bolsward op 28-05-1926;

9.
Nadnuis.nl Jislum;

10.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 247-248;
Friese plaatsnamen : Alle steden, dorpen en gehuchten / Karel F. Gildemacher. - Leeuwarden : Friese Pers Boekerij, 2007. - 978-90-330-0643-2. - p. 123;

11.
Jislum, Frysl‚n De Volharding;
mailcontact 17-11-2020 Stichting ta beh‚ld fan de Jislumer tsjerke m.d.a. Siebe Terpstra;
Projectenboek Supplement Ferwerderadiel / Netwerk Noordoost; Bas de Boer, Hugo Bruinsma, Jos Dijkstra-Frenkel, Harry Feenstra, Berend Jager, Margo Kouwenhoven, Hein Krottje, Gerda Zeinstra, Sjoerd Hoekstra, Wim Oosterhuis. - Gemeente Ferwerderadiel. - p. 49 (van 73);

12.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 45;

13.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 10-06-1952 Oude zerken gingen verloren;

14.
AlleFriezen:
Marten Abes Holwerda geboren op 11-03-1840 in Hijum als zoon van schoolonderwijzer Abe Jippes Holwerda en Taekje Martens Hilarides - huwde op 23-5-1874 te Leeuwarderadeel met Rinske Jans van der Ploeg, dochter van de werklieden Jan Formers van der Ploeg en Aaltje Tijssens Boomsma - overleden op 25-11-1906 in Hijum;

15.
Delpher:
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 23-06-1942 De Ned. Herv. Kerk te Jislum. Wegens bouwvalligheid gesloten.;
Leeuwarder nieuwsblad : goedkoop advertentieblad, 10-07-1942 De kerk te Jislum weer voor de dienst in gebruik.;
Nieuwsblad van Friesland : Hepkema's courant, 28-10-1942 Restauratie kerk Jislum.;

16.
Delpher:
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 25-05-1989 Opknapbeurt kerk Jislum nodig;
Catharina tsjerke yn Jislum Over de Catharinakerk;
De krant van toen:
Sawn Stjerren Nijs, 03-05-2000 Drie maanden respijt voor toren van Jislum;
Sawn Stjerren Nijs, 25-06-2003 Bezoek Duitse Ambassadeur Aan Ferwerderadiel;
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 21-12-2012 ĎGrutsk op ķs tsjerkeí / Bram Buruma;
mailcontact 17-11-2020 Stichting ta beh‚ld fan de Jislumer tsjerke m.d.a. Siebe Terpstra;

17.
mailcontact 17-11-2020 Stichting ta beh‚ld fan de Jislumer tsjerke m.d.a. Siebe Terpstra;

18.
Wikipedia Maxentius;

19.
De krant van toen:
Nieuwsblad van Noordoost Friesland, 21-12-2012 ĎGrutsk op ķs tsjerkeí / Bram Buruma;

20.
Wikipedia Catharina van AlexandriŽ;

21.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 27-28;

22.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 18;

23.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 30;

24.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 30;

25.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 41;
Register van geestelijke opkomsten van Oostergo volgens de opgave daarvan in de dorpen van dit kwartier gedaan aan de Commissarissen der Staten van Friesland in 1580-1581 / J. Reitsma. - Werken, 29. - Leeuwarden : Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde / A. Meijer, Firma H. Kuipers & J.G. Westers, 1888. - p. 72, noot 2;

26.
Vervolg van Friesche Klokke-opschriften, met andere van elders vergeleken, en met aanteekeningen, vertaling, registers en platen voorzien / G.H. van Borssum Waalkes. - [Leeuwarden] : [s.n.], [1892]. - p. 41-42
Misschien is Fifidus = Feije, en zal bij den tweeden naam Tialone of Tiulone Tjalle of Tiele gemeend zijn
Verkorting voor Ubbone;
Ook al in (dus bij Reitsma bekend):
Friesche Klokke-opschriften, met andere van elders vergeleken, en met aanteekeningen, vertaling, registers en platen voorzien / G.H. van Borssum Waalkes. - Leeuwarden : A. Meijer, 1885. - p. 41-42

27.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 248;
In de diameter van de klok verschilt Van den Berg met het Rijksmonumentenregister (15631). Een van de twee heeft ze verwisseld.;

28.
mailcontact 17-11-2020 Stichting ta beh‚ld fan de Jislumer tsjerke m.d.a. Siebe Terpstra;

29.
Delpher:
Leeuwarder koerier, 08-12-1945 Uit de provincie. Jislum.;
Leeuwarder koerier, 23-09-1948 Lang's de Dokkumer Ee - Smidshuis en Eewal / v.d. V.;
Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland, 24-07-1953 Catharinalaan weer in gebruik genomen;
Wikipedia Catharina van Siena;

30.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 367 (Conclusie bijlage 3), p. 400 (XIII);
Heiligen Catharina van AlexandriŽ - Catharina van Siena;

31.
Heiligen en Heren : Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vůůr 1600 / Otto Derk Jan Roemeling. - Fryske Akademy, 1070. - Leeuwarden : Fryske Akademy / AfŻk, 2013. - ISBN 978-90-62739-68-4. - p. 367 (Conclusie bijlage 3), p. 400 (XIII);

32.
dbnl: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst : Noordelijk Oostergo. - deel 1: Ferwerderadeel / Herma M. van den Berg. - Den Haag : Staatsuitgeverij, 1981. - ISBN 90-12-02565-6. - p. 248;

internetraadpleging: 13 - 20-11-2020



skŻtsje, Jislum


De Volharding, Jislum


Het friese paard, Jislum


Catharina, Jislum


"Gedenkt te sterven", (voormalige) Catharinakerk, Jislum


toren, Jislum


toren (voormalige) Catharinakerk, Jislum


oprijlaan kop-hals-romp boerderij, Jislum


      Genum
Even later zijn we alweer in Genum, dat slechts een kilometer ten noorden van Jislum ligt.
We waren hier al in 2014 en rijden daarom door naar Reitsum, waar we net als toen ook nu weer niet stoppen. Zodoende missen we wederom de monumenten terp (45526) en kerk (15640) met onder andere de preekstoel. Ook nemen we Jannum nu niet weer mee. We rijden door over de Flieterpsterdyk naar Lichtaard waar we wel stoppen.



      Lichtaard
Over de Flieterpsterdyk bereiken we even later Lichtaard. De Flieterpsterdyk verbindt de - in de volksmond zo genoemde - drie Vlieterpen Genum, Reitsum en Lichtaard. Deze zijn aangelegd als vluchtheuvels bij overstromingen vanuit de Middelzee en de Noordzee 1. Veelal wordt Jannum ook hierbij gerekend. Door gemeentelijke herindelingen stond dan wel Jannum of Jislum wel en niet genoemd onder deze verzamelnaam 2.
Beter zou het zijn om te kijken welke wierden met de functie van vluchtheuvel opgeworpen zijn in plaats van ze te plaatsen onder een of andere tijdelijke administratieve indeling. Bij dat laatste mis je de essentie en staat het tevens buiten elk historisch perspectief.

Later is Jislum soms ook bij dit rijtje gevoegd.

Ook Lichtaard is enkele eeuwen vOJ opgericht. In de goederenlijst van Fulda (944 - kopie 1150-1158) komt het in de tiende eeuw voor als Lihdanfurth / Lihdanfurt. Het element furt 'voorde' is een re-interpretatie van een monnik in Fulda voor het Oudfriese uurū 'wierde'.

minuutplan Lichtaard, Ferwerderadeel
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, BT-036586 -
(CC BY-SA 3.0)
Vijf eeuwen later komen we het tegen als Lychtaurt (1431), Lictauwert (1449), Lichttauwerth (1451), Lichttauwert (1465), Lectawerth (1482), Lichtaeuwerdt (1505) en Lichtewert (1527). Maar ook Lichaerdt, dus zonder het herkenbare werth als wierde, bewoonde hoogte, komen we al tegen. Vanaf de zestiende eeuw wordt het Lichtaerd, Lichtaert en 200 jaar later het huidige Lichtaard. Het element Licht, kan gelezen worden al